Wieś służebna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Osada służebna – w średniowieczu wieś, której mieszkańcy świadczyli wyspecjalizowane świadczenia, lub posługi, służby na rzecz władcy terytorialnego. System osad służebnych funkcjonował na terenach obecnej Polski, Czech i Węgier począwszy od okresu wczesnohistorycznego do XIII wieku i był jednym z elementów wczesnofeudalnego ustroju, nazywanego również ustrojem "prawa książęcego"[1][2].

System gospodarczy, którego elementem były osady służebne miał swoje wzory w instytucjach książęcych i kościelnych w Bawarii, gdzie także można spotkać podobne nazwy miejscowe. Głównym źródłem podobnego programu były karoliński projekt rozwiązań gospodarczych wyrażony w "Capitulare de villis" pochodzącym z VIII wieku [3].

W osadzie służebnej zamieszkiwała z reguły ludność, ludzie książęcy (homines ducis) jednej specjalności[4], wykonujący swoje prace w książęcej służbie dworskiej, służbie łowieckiej, służbie hodowlanej, służbie rzemieślniczej, wytwórczej, czy hodowlanej, lub innych. Najprawdopodobniej służebnicy (ministeriales) wykonywali swoją pracę na dworze książęcym, królewskim lub w miejscu do tego przeznaczonym, o własnym chlebie wypracowanym przez samego służebnika z rodziną na własnym, dziedzicznym gospodarstwie[5]. Służebnicy dziedziczyli swoje powinności, chyba że władca zdecydował inaczej, podlegali prawu grupowemu, różnemu dla poszczególnych grup ministeriałów. Jedne ciężary czy daniny ponosili na równi z innymi poddanymi, od innych byli zwolnieni. W okresie późniejszym niektóre grupy służebnych i zapewne także osady służebne przeszły do fundowanych przez panującego majątków kościelnych. [6].

Osady służebne i profesje w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Do dziś zachowało się w Polsce ok. 400 nazw[7], toponimów wskazujących, że dawna osada, miejscowość istniała w okresie wczesnohistorycznym i miała charakter służebny. Po niektórych specjalnościach nazwy służebne miejscowości się nie zachowały.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Buczek 1958 ↓, s. 5–9.
  2. Modzelewski 1975 ↓, s. 8–10.
  3. Modzelewski 1975 ↓, s. 268.
  4. Modzelewski 1975 ↓, s. 186.
  5. Modzelewski 1975 ↓, s. 22–23, 90–91.
  6. Modzelewski 1975 ↓, s. 11, 189–200.
  7. Modzelewski 1975 ↓, s. 12.
  8. Buczek 1958 ↓, s. 79–86.
  9. Modzelewski 1975 ↓, s. 152,186,190–191.
  10. Buczek 1958 ↓, s. 42–44.
  11. Modzelewski 1975 ↓, s. 252.
  12. Buczek 1958 ↓, s. 47.
  13. Buczek 1958 ↓, s. 57.
  14. Modzelewski 1975 ↓, s. 184,206,238.
  15. Buczek 1958 ↓, s. 57–58.
  16. Buczek 1958 ↓, s. 64.
  17. Modzelewski 1975 ↓, s. 12,238,240.
  18. Rymut ↓, s. 150,160–161.
  19. Buczek 1958 ↓, s. 38–41.
  20. Modzelewski 1975 ↓, s. 241.
  21. Buczek 1958 ↓, s. 33–34.
  22. a b Buczek 1958 ↓, s. 66.
  23. Modzelewski 1975 ↓, s. 238.
  24. Buczek 1958 ↓, s. 52–53.
  25. Modzelewski 1975 ↓, s. 191,201.
  26. a b Buczek 1958 ↓, s. 60.
  27. Buczek 1958 ↓, s. 10–26.
  28. Modzelewski 1975 ↓, s. 26,28,90,109,187–190.
  29. Buczek 1958 ↓, s. 29–33.
  30. Modzelewski 1975 ↓, s. 26,28,90,190.
  31. a b Buczek 1958 ↓, s. 61.
  32. Buczek 1958 ↓, s. 63–64.
  33. Modzelewski 1975 ↓, s. 91,157,188.
  34. Buczek 1958 ↓, s. 28–29.
  35. Modzelewski 1975 ↓, s. 18,188–190.
  36. Buczek 1958 ↓, s. 26–27.
  37. Modzelewski 1975 ↓, s. 40–42.
  38. Buczek 1958 ↓, s. 36.
  39. a b Buczek 1958 ↓, s. 27–28.
  40. Modzelewski 1975 ↓, s. 128.
  41. Buczek 1958 ↓, s. 69.
  42. Buczek 1958 ↓, s. 54.
  43. Modzelewski 1975 ↓, s. 13,26,188–190.
  44. Buczek 1958 ↓, s. 29.
  45. Modzelewski 1975 ↓, s. 12,26,90,190.
  46. Buczek 1958 ↓, s. 35–36.
  47. Buczek 1958 ↓, s. 41–42.
  48. Modzelewski 1975 ↓, s. 12,40,80.
  49. Buczek 1958 ↓, s. 66–67.
  50. Modzelewski 1975 ↓, s. 93,191.
  51. Buczek 1958 ↓, s. 75–78.
  52. Modzelewski 1975 ↓, s. 127,143,150.
  53. Buczek 1958 ↓, s. 61–62.
  54. Buczek 1958 ↓, s. 53–54.
  55. Modzelewski 1975 ↓, s. 189–238.
  56. Modzelewski 1981 ↓, s. 367, t.II.
  57. Buczek 1958 ↓, s. 38–39.
  58. Buczek 1958 ↓, s. 44–46.
  59. Buczek 1958 ↓, s. 58.
  60. Buczek 1958 ↓, s. 64–65.
  61. Buczek 1958 ↓, s. 55.
  62. Buczek 1958 ↓, s. 58–59.
  63. Buczek 2006 ↓, s. 163–165.
  64. Buczek 1958 ↓, s. 73–74.
  65. Buczek 1958 ↓, s. 56–57.
  66. Buczek 1958 ↓, s. 62.
  67. Buczek 1958 ↓, s. 33.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Juliusz Bardach, Bogusław Leśnodorski, Michał Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 1998.
  • Karol Modzelewski: Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X-XIII wiek. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: 1975.
  • Karol Modzelewski: Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945. Warszawa: 1981.
  • Karol Buczek: Książęca ludność służebna w Polsce wczesnofeudalnej. Wrocław – Kraków: 1958.
  • Karol Buczek: Podstolice, Pstrościce i Węgierce. Przyczynek do badań nad toponomastyką staropolską,(1958) w Studia z dziejów ustroju społeczno-gospodarczego Polski piastowskiej, t. I. Kraków: 2006.
  • Kazimierz Rymut: Szkice onomastyczne i historycznojęzykowe. Kraków: 2003.