Wielka Rafa Koralowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wielka Rafa Koralowaa
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
GreatBarrierReef-EO.JPG
Wielka Rafa Koralowa
Kraj  Australia
Typ przyrodnicze
Spełniane kryterium VII, VIII, IX, X
Numer ref. 154
Regionb Azja i Pacyfik
Historia wpisania na listę
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Australii
Mapa lokalizacyjna Australii
Wielka Rafa Koralowa
Wielka Rafa Koralowa
Ziemia 19°20′11,18″S 148°38′01,82″E/-19,336440 148,633840

Wielka Rafa Koralowa[1] (ang. Great Barrier Reef) – największa na świecie rafa koralowa, położona wzdłuż północno-wschodnich wybrzeży Australii, na Morzu Koralowym.

Największa na Ziemi pojedyncza struktura wytworzona przez organizmy żywe, widoczna z kosmosu jako biała smuga na tle błękitnego oceanu.

Rafa znana była Aborygenom a przez Europejczyków została odkryta 11 czerwca 1770 roku, kiedy brytyjski żeglarz James Cook (1728–1779) na statku HMS Endeavour przypłynął do Australii podczas swojej pierwszej wyprawy na południe w latach 1768–1771.

W 1975 roku utworzono park morski – Park Morski Wielkiej Rafy Koralowej (ang. Great Barrier Reef Marine Park). W 1981 roku Wielka Rafa Koralowa została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Geografia[edytuj]

Położenie[edytuj]

Wielka Rafa Koralowa leży wzdłuż północno-wschodnich wybrzeży Australii na terenie stanu Queensland. Rozciąga się na przestrzeni ponad 2300 km (od 10° do 24°S) na Morzu Koralowym na Pacyfiku od Cieśniny Torresa przed Papuą-Nową Gwineą do Lady Elliot Island, leżącej ok. 75 km na północny-wschód od Bundabergu[2][3]. Leży w różnych odległościach od brzegów Australii, wahających się od 15 km (przy Cairns) do 250 km (przy Gladstone), i rozciąga się na powierzchni ponad 346 tysięcy km²[a][4][5][6].

Wielka Rafa Koralowa dzielona jest na cztery regiony[7]:

  • Region Cieśniny Torresa – położony na północ od półwyspu Jork, szelf ma tu szerokość 100 a głębokość wody rzadko przekracza 20 m, na północy 5–10 m[7].
  • Region Północny – rozciąga się powyżej równoleżnika 16° a głębokość wody nie przekracza 30 m[7].
  • Region Centralny – region pomiędzy 16° a 20° równoleżnikiem, w jego części środkowej głębokość wody wynosi 100 m; zagęszczenie rafy jest tu najmniejsze[7].
  • Region Południowy – rozciąga się na południe od równoleżnika 20°, wody oceanu sięgają tu 145 m głębokości[8].

Rafa widoczna jest gołym okiem z kosmosu[2][9][10].

Powstanie Wielkiej Rafy Koralowej[edytuj]

Rafa powstaje z nagromadzenia się szkieletów wapiennych organizmów rafotwórczych, przede wszystkim koralowców. Rafy powstają w określonych warunkach:

  • temperatura wody musi utrzymywać się powyżej 18 °C (średnia temperatura wody na powierzchni nie może być niższa niż 24 °C[11], a optymalne warunki to 26–27°C[12])
  • woda musi być czysta[13]
  • głębokość wody nie może przekraczać 50 m[13]
  • zasolenie wody musi utrzymywać się w przedziale 30–40‰[12]

Średni roczny przyrost rafy to 5–8 mm, który w idealnych warunkach może dochodzić do 15 mm[14].

Do powstania Wielkiej Rafy Koralowej przyczyniły się następujące czynniki[15]:

  • stabilny brzeg kontynentalny o umiarkowanym zanurzeniu
  • dryft kontynentu na północ ku ciepłym wodom tropikalnym
  • zmiany poziomu wod oceanicznych
  • napływ osadów z lądu

Według teorii wędrówki kontynentów, po oderwaniu się od Antarktydy po rozpadzie Gondwany, Australia przesuwała się w okresie kenozoiku na północ w tempie 7 cm rocznie[16]. Wschodnia Australia uległa wyniesieniu, a działalność wulkaniczna natężyła się – wiele z ówczesnych wulkanów stało się wyspami wulkanicznymi[17]. Proces wyniesienia i denudacji trwający 50 milionów lat dostarczył budulca dla utworzenia się szelfu kontynentalnego[18]. Po uformowaniu się basenu Morza Koralowego, w wodach Morza rozwinęły się pierwsze koralowce, jednak zbyt niska temperatura wody nie pozwoliła na ich bujny rozwój[19]. Dopiero po przesunięciu się Australii ok. 25 milionów lat temu dalej na północ w obszar klimatu tropikalnego rafa zaczęła się rozwijać[19][20]. Wskutek zmian temperatury, poziomu wód i ruchów geologicznych, pierwsze rafy koralowe uległy częściowemu zniszczeniu, a obecna Wielka Rafa Koralowa rozwinęła się na ich pozostałościach[20].

Wiek najstarszych depozytów rafy szacowany jest na 500–600 tys. lat[21]. Współczesna rafa barierowa zaczęła rozwijać się ok. 9 tys. lat temu[22].

Struktura[edytuj]

Wielka Rafa Koralowa nie jest ciągłym, jednolitym tworem lecz obejmuje ponad 3000 pojedynczych raf (2900 na terenie Parku Morskiego i ok. 750 w obrębie Cieśniny Torresa[5]), ok. 1000 wysp (np. Whitsunday Islands czy Dunk Island) a także wiele obszarów mielizn[2]. Pojedyncze rafy mają różne kształty – jedne przypominają kształtem nerki i mają laguny (np. Bowden Reef), inne – wstęgi (np. Ribbon Reefs a inne to płaskie platformy bez lagun[8]. W obszarze Wielkiej Rafy nie występują tu samodzielne atole[4].

Szerokość rafy wynosi od 2 do 150 km. Badania przeprowadzone na rafie wykazały, że grubość tworzącej ją warstwy koralowca przekracza 500 m.

Między Wielką Rafą Koralową i wybrzeżem rozciągają się laguny. Ten obszar płycizn, który rzadko przekracza głębokość 100 m, pokrywa zamuloną warstwę chronioną przez przybrzeżne rafy. Od strony morza, zbocze rafy opada stromo na tysiące metrów w głąb morza. Rafa jest w tym miejscu narażona na działanie fal i wiatrów. Jednocześnie w miejscach, gdzie fale i temperatury są ekstremalne, rafy tracą największe ilości budulca. Duża część luźnego materiału zostaje ponownie związana i tworzy „nowe skały”. Rafa poddawana jest w ten sposób stałemu procesowi niszczenia i odbudowy.

Klimat[edytuj]

Wielka Rafa Koralowa leży w całości w strefie klimatu tropikalnego, w strefie pasatów i w strefie cyklonów tropikalnychtajfunów, które pojawiają się w okresie od listopada do maja[23]. Dominującymi wiatrami są południowo wschodnie pasaty, wiejące w okresie od kwietnia do października[24].

Nasilenie opadów zróżnicowane jest wraz z porą roku i położeniem geograficznym[25]. Największe opady deszczów występują w lutym i marcu (jesienią). Najmniejsze opady notowane są pomiędzy marcem a październikiem. Na opady ma również wpływ zjawisko El Niño[25].

Fauna i flora[edytuj]

Rozgwiazda Linckia laevigata na tle koralowca z rodzaju Acropora

W wodach rafy żyje ok. 600 gatunków koralowców[26], 1625 gatunków ryb, 3000 gatunków mięczaków, 630 gatunków szkarłupni, 6 gatunków żółwi morski, 30 gatunków wielorybów i delfinów, 133 gatunków rekinów i mant, 14 gatunków węży morskich oraz jedna z największych populacji diugoni[27]. Większe wyspy pokryte są gęstą roślinnością tropikalną.

Fauna morska[edytuj]

Wiele z występujących tu gatunków zwierząt jest objętych ochroną, cześć jest zagrożona wyginięciem[b]:

Bielenie korali[edytuj]

Wybielony koralowiec, 2010

Swoje wyraziste kolory koralowce zawdzięczają obecności w ich tkankach fotosyntetyzujących alg zooksantelli, które żyją z nimi w symbiozie, dostarczając im produkty syntezy w zamian za dostęp do światła[33][34]. Algi opuszczają koralowce, kiedy wzrasta temperatura wody lub poziom jej zanieczyszczenia, a także w przypadku chorób koralowców. Koralowiec traci wówczas główne źródło pożywienia, zaczyna głodować i traci barwę – ulega wybieleniu (ang. coral bleaching) – jego tkanki staja się przezroczyste i uwidaczniają jego biały szkielet[35]. Jeśli niesprzyjające warunki będą krótkotrwałe, algi powrócą do koralowca, który jednak będzie bardziej podatny na choroby[35]. Jeśli niesprzyjające warunki będą miały charakter przewlekły (kilka tygodni), koralowiec umrze z głodu[34].

W ciągu ostatnich dwóch dekad na całym świecie miały miejsce procesy masowego bielenia koralowców[34]. Wielka Rafa Koralowa ulegała bieleniu siedmiokrotnie, przy czym najbardziej dramatyczne w skutkach bielenia wystąpiły w latach 1981–82, 1997–98 i 2001–02[34]. Główną przyczyną bielenia był wzrost temperatury wody związany z wpływem El Niño[35]. Bielenie w 1998 roku dotknęło 50% wszystkich koralowców Wielkiej Rafy, w 2002 roku – 60%, przy czym jedynie 5% koralowców obumarło[35]. Kolejne masowe bielenie zaobserwowano wiosną 2016 roku na północnych krańcach rafy[34].

Symbioza ryb[edytuj]

Ryby zamieszkujące rafę koralową zbierają się czasami i czekają wspólnie na pojawienie się określonych gatunków krewetek lub wargaczy. Stworzenia te uwalniają większe ryby od pasożytów i usuwają martwe tkanki. Z takiego układu korzystają obie strony – krewetki, które mają stałe źródło pożywienia oraz ryby pozostające dzięki nim przy życiu.

Kolejnym przykładem symbiozy jest współpraca ryb z rodziny Gobiidae[36], czyli babkowatych[c], i krewetek z rodziny Alpheidae. Krewetka posiada asymetryczne, silne kleszcze (cecha rodziny Alpheidae). Wykopuje ona nimi tunel, który potem zamieszkuje wspólnie z rybami z rodziny Gobiidae. O każdym niebezpieczeństwie dobrze widzące ryby babkowate powiadamiają niemal ślepe krewetki, uderzając je ogonem po czułkach. Oba gatunki unikają w ten sposób zagrożenia, chroniąc się we współdzielonej jamie.

Flora i fauna wysp[edytuj]

Wiele gatunków zwierząt i roślin występujących na wyspach jest objętych ochroną, cześć jest zagrożona wyginięciem[d]:

Fauna[edytuj]

Flora[edytuj]

Odkrywcy Wielkiej Rafy Koralowej[edytuj]

Ochrona Wielkiej Rafy Koralowej[edytuj]

Od 26 października 1981 roku, rafa jest objęta ochroną jako park morski (ang. Great Barrier Reef Marine Park). W 1981 roku rafa została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO[39].

Park Narodowy[edytuj]

Park Morski Wielkiej Rafy Koralowej
Great Barrier Reef Marine Park
Data utworzenia 1975
Powierzchnia 346 000 km²
Odwiedzających rocznie ok. 190000[40]
Siedziba Townsville
Ziemia 18°34′08″S 148°33′19″E/-18,568889 148,555278
Strona internetowa parku

W 1975 roku Australia przyjęła prawo o ustanowieniu narodowego Parku Morskiego Wielkiej Rafy Koralowej (ang. Great Barrier Reef Marine Park Act 1975). Zarządzaniem rafą zajmują się władze Parku (ang. Great Barrier Reef Marine Park Authority), które współpracują z rządem stanu Queensland.

Co pięć lat zarząd parku publikuje raport Great Barrier Reef Outlook Report wymagany przez Akt z 1975 roku, w którym przedstawia analizę stanu rafy, jej zagrożeń oraz prognozę na najbliższe lata[41]. Ostatni raport z 2014 roku, za największe zagrożenia dla rafy uznaje zmiany klimatyczne, spływ powierzchniowy i rozwój wybrzeża, a w dalszej kolejności rybołówstwo i kłusownictwo[41].

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. 346 tys. km² to obszar Parku Morskiego Wielkiej Rafy Koralowej (ang. Great Barrier Reef Marine Park), obszar Cieśniny Torresa to kolejne 37 tys km², natomiast obszar wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO obejmuje 348 km².
  2. Gatunki wpisane na listę gatunków zagrożonych wyginięciem – gatunki umieszczone w czerwonej księdze gatunków zagrożonych przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (ang. International Union for Conservation of Nature, w skrócie IUCN).
  3. Niektóre z tych ryb potocznie zwane są w języku angielskim „shrimp goby” (babki krewetkowe), zob. [1].
  4. Gatunki wpisane na listę gatunków zagrożonych wyginięciem – gatunki umieszczone w czerwonej księdze gatunków zagrożonych przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (ang. International Union for Conservation of Nature, w skrócie IUCN).

Przypisy

  1. Nazewnictwo Geograficzne Świata. Zeszyt 1. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych, 2004, s. 38. ISBN 83-239-7552-3. [dostęp 2016-09-03]. (pol.)
  2. a b c Great Barrier Reef Marine Park Authority: Facts about the Great Barrier Reef (ang.). [dostęp 2016-09-04].
  3. Great Barrier Reef Marine Park Authority: Great Barrier Reef – General Reference Map (ang.). [dostęp 2016-09-04].
  4. a b Pat Hutchings, Mike Kingsford, Ove Hoegh-Guldberg: The Great Barrier Reef: Biology, Environment and Management. Csiro Publishing, 2008, s. 7. ISBN 9780643099975. [dostęp 2016-09-24]. (ang.)
  5. a b Pat Hutchings, Mike Kingsford, Ove Hoegh-Guldberg: The Great Barrier Reef: Biology, Environment and Management. Csiro Publishing, 2008, s. 9. ISBN 9780643099975. [dostęp 2016-09-24]. (ang.)
  6. Department of the Environment and Heritage: Review of the Great Barrier Reef Marine Park Act 1975. [dostęp 2016-09-03].
  7. a b c d Eric Wolanski: Physical Oceanographic Processes of the Great Barrier Reef. CRC Press, 1994, s. 5. ISBN 9780849380471. [dostęp 2016-09-24]. (ang.)
  8. a b Eric Wolanski: Physical Oceanographic Processes of the Great Barrier Reef. CRC Press, 1994, s. 14. ISBN 9780849380471. [dostęp 2016-09-24]. (ang.)
  9. Sarah Belfield: Great Barrier Reef: no buried treasure. Geoscience Australia (Australian Government), 2002-02-08. [dostęp 2016-09-03].
  10. John Edward Norwood Veron: A Reef in Time: The Great Barrier Reef from Beginning to End. Harvard University Press, 2008, s. 1. ISBN 9780674026797. [dostęp 2016-09-04]. (ang.)
  11. David Johnson: The Geology of Australia. Cambridge University Press, 2004, s. 213. ISBN 9780521841214. [dostęp 2016-09-04]. (ang.)
  12. a b Pat Hutchings, Mike Kingsford, Ove Hoegh-Guldberg: The Great Barrier Reef: Biology, Environment and Management. Csiro Publishing, 2008, s. 5. ISBN 9780643099975. [dostęp 2016-09-24]. (ang.)
  13. a b Marzena Popielarska-Konieczna: Słownik szkolny: biologia. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2003, s. 426. ISBN 83-7389-096-3.
  14. David Johnson: The Geology of Australia. Cambridge University Press, 2004, s. 220. ISBN 9780521841214. [dostęp 2016-09-04]. (ang.)
  15. David Johnson: The Geology of Australia. Cambridge University Press, 2004, s. 223. ISBN 9780521841214. [dostęp 2016-09-04]. (ang.)
  16. David Hopley, Scott G. Smithers, Kevin Parnell: The Geomorphology of the Great Barrier Reef: Development, Diversity and Change. Cambridge University Press, 2007, s. 18. ISBN 9781139463928. [dostęp 2016-09-04]. (ang.)
  17. David Hopley, Scott G. Smithers, Kevin Parnell: The Geomorphology of the Great Barrier Reef: Development, Diversity and Change. Cambridge University Press, 2007, s. 19. ISBN 9781139463928. [dostęp 2016-09-04]. (ang.)
  18. David Hopley, Scott G. Smithers, Kevin Parnell: The Geomorphology of the Great Barrier Reef: Development, Diversity and Change. Cambridge University Press, 2007, s. 22. ISBN 9781139463928. [dostęp 2016-09-04]. (ang.)
  19. a b David Hopley, Scott G. Smithers, Kevin Parnell: The Geomorphology of the Great Barrier Reef: Development, Diversity and Change. Cambridge University Press, 2007, s. 27. ISBN 9781139463928. [dostęp 2016-09-04]. (ang.)
  20. a b David Hopley, Scott G. Smithers, Kevin Parnell: The Geomorphology of the Great Barrier Reef: Development, Diversity and Change. Cambridge University Press, 2007, s. 29. ISBN 9781139463928. [dostęp 2016-09-04]. (ang.)
  21. David Johnson: The Geology of Australia. Cambridge University Press, 2004, s. 224. ISBN 9780521841214. [dostęp 2016-09-04]. (ang.)
  22. David Johnson: The Geology of Australia. Cambridge University Press, 2004, s. 230. ISBN 9780521841214. [dostęp 2016-09-04]. (ang.)
  23. Eric Wolanski: Physical Oceanographic Processes of the Great Barrier Reef. CRC Press, 1994, s. 18. ISBN 9780849380471. [dostęp 2016-09-24]. (ang.)
  24. Eric Wolanski: Physical Oceanographic Processes of the Great Barrier Reef. CRC Press, 1994, s. 17. ISBN 9780849380471. [dostęp 2016-09-24]. (ang.)
  25. a b Eric Wolanski: Physical Oceanographic Processes of the Great Barrier Reef. CRC Press, 1994, s. 21. ISBN 9780849380471. [dostęp 2016-09-24]. (ang.)
  26. Great Barrier Reef Marine Park Authority: About the Reef: corals (ang.). [dostęp 2016-09-03].
  27. Great Barrier Reef Marine Park Authority: About the Reef: animals (ang.). [dostęp 2016-09-03].
  28. a b Great Barrier Reef Marine Park Authority: Fauna and flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area: a compendium of information and basis for the species conservation program in the Great Barrier Reef Marine Park Authority. Great Barrier Reef Marine Park Authority, 2000, s. 7. ISBN 9780642230959. [dostęp 2016-09-24].
  29. a b c d Great Barrier Reef Marine Park Authority: Fauna and flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area: a compendium of information and basis for the species conservation program in the Great Barrier Reef Marine Park Authority. Great Barrier Reef Marine Park Authority, 2004, s. 85. [dostęp 2016-09-24].
  30. a b c d e f Great Barrier Reef Marine Park Authority: Fauna and flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area: a compendium of information and basis for the species conservation program in the Great Barrier Reef Marine Park Authority. Great Barrier Reef Marine Park Authority, 2004, s. 86. [dostęp 2016-09-24].
  31. a b c d e f g h Great Barrier Reef Marine Park Authority: Fauna and flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area: a compendium of information and basis for the species conservation program in the Great Barrier Reef Marine Park Authority. Great Barrier Reef Marine Park Authority, 2004, s. 87. [dostęp 2016-09-24].
  32. a b c d e Great Barrier Reef Marine Park Authority: Fauna and flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area: a compendium of information and basis for the species conservation program in the Great Barrier Reef Marine Park Authority. Great Barrier Reef Marine Park Authority, 2004, s. 88. [dostęp 2016-09-24].
  33. Zoologia: bezkręgowce. T. 1. Red. nauk. Czesław Błaszak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. ISBN 978-83-01-16108-8.
  34. a b c d e Reef and Rainforest Research Centre: Coral bleaching (ang.). [dostęp 2016-09-04].
  35. a b c d Great Barrier Reef Marine Park Authority: Coral Bleaching – Fact Sheet (ang.). [dostęp 2016-09-04].
  36. Family Gobiidae - Gobies (ang.). W: FishBase [on-line]. [dostęp 2016-09-03].
  37. Great Barrier Reef Marine Park Authority: Fauna and flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area: a compendium of information and basis for the species conservation program in the Great Barrier Reef Marine Park Authority. Great Barrier Reef Marine Park Authority, 2004, s. 89. [dostęp 2016-09-24].
  38. Great Barrier Reef Marine Park Authority: Fauna and flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area: a compendium of information and basis for the species conservation program in the Great Barrier Reef Marine Park Authority. Great Barrier Reef Marine Park Authority, 2004, s. 90. [dostęp 2016-09-24].
  39. UNESCO: Great Barrier Reef (ang.). [dostęp 2016-09-03].
  40. Great Barrier Reef Marine Park Authority: Annual Report 2014-2015. Townsville: Great Barrier Reef Marine Park Authority, 2015, s. 60. [dostęp 2016-09-24].
  41. a b Great Barrier Reef Marine Park Authority: Great Barrier Reef Outlook Report (ang.). [dostęp 2016-09-24].

Linki zewnętrzne[edytuj]