Wielka przesuwka samogłoskowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wielka przesuwka samogłoskowa (ang. Great Vowel Shift) – największa zmiana, która zaszła w wymowie języka angielskiego w XV wieku. Zmiana ta dotyczyła głównie wymowy długich samogłosek i jest bezpośrednią przyczyną obecnej rozbieżności między ortografią i wymową angielską.

Natura zmian[edytuj | edytuj kod]

Lufodon.png

Wielka przesuwka samogłoskowa miała miejsce pod koniec epoki języka średnioangielskiego. Pierwsze efekty były słyszalne w XV w. Zmiany dotknęły siedmiu samogłosek. Każda z nich zmieniła swoje brzmienie, ale w ciągu całego procesu była podtrzymana różnica między jednym dźwiękiem a następnym. Co prawda /e:/ i /ɛ:/ przeszły w /i:/, ale stało się to dopiero w XVIII w[1]. Na diagramie (1) umieszczono zestaw samogłosek z okresu języka średnioangielskiego – sytuację wyjściową przed zmianą. W dwóch przypadkach (4) i (5) zmiana przyjęła tylko jeden stopień, w innych – zmiany postępowały dalej, przy czym całkowita zmiana zajęła ok. 200 lat. Określenie „przesuwka” odnosi się do XVI w., a na diagramie[1] okres ten oznaczono żółtym kolorem.

Tradycyjne rozumienie zjawiska przesuwki jest takie, że zjawiska te były połączone, a jedna zmiana wywoływała następną, i tak przez cały system, przy czym konsekwentnie zachowywano odległość między poszczególnymi fonemami[1]. Nie ma jednak pewności, która samogłoska zapoczątkowała zmiany. Jeden z poglądów mówi, że pierwsza zmieniła się samogłoska /i:/ i stała się dyftongiem, co zwolniło miejsce, na które przyszła następna samogłoska, „wypychając” poprzednika na pozycję przymkniętą (3). Inny pogląd głosi, że pierwsza przesunęła się samogłoska /ɑ:/, „wypychając” następną samogłoskę i rozpoczynając reakcję łańcuchową (diagram 8-9); słabą stroną tej hipotezy jest znalezienie powodu dla przesuwy samogłosek tylnych, skoro /ɑ:/ zapoczątkowała przesuwkę samogłosek przednich[1].

Niezależnie jednak, czy przyjmuje się teorię „wypychania” (8-9) czy też „przeciągania” (6-7), zmiana odbywała się symetrycznie i te same procesy dotyczyły zarówno samogłosek przednich, jak i tylnych. Prostotę tych zmian zakwestionowano w latach 80. XX w., po odkryciu tekstów z odpowiednich epok, a także w wyniku badań dialektalnych. Niektórzy badacze uważają, że między zmianami w samogłoskach przednich i tylnych nie ma żadnej relacji i opowiadają się za dwoma niezależnymi łańcuchami zmian.[1]

Najważniejsze zmiany fonetyczne[edytuj | edytuj kod]

Great Vowel Shift.svg

Zmiany poszczególnych dźwięków (IPA)
Średnioangielski Wczesny nowoangielski Nowoangielski Przykład
a: æ:, ɛ:, e: eɪ a w make
ɛ: e: i: ea w beak
e: i: i: ee w feet
i: ɪi, əɪ aɪ i w mice
ɔ: o: oʊ / əʊ oa w boat
o: u: u: oo w boot
u: ʊu, əʊ aʊ ou w mouse

W większości wypadków zmiany wymowy nie pociągnęły za sobą zmian w ortografii. Termin „wielka przesuwka samogłoskowa” został użyty po raz pierwszy przez duńskiego językoznawcę Ottona Jespersena (18601943)[2].

Języki: niemiecki, islandzki i niderlandzki podlegały podobnym zmianom w okresie trwania wielkiej przesuwki samogłoskowej, jednakże ich pisownia była odpowiednio reformowana i obecnie odpowiada wymowie w dużo większym stopniu niż angielska.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Crystal 1995 ↓, s. 55.
  2. Wolfe 1972 ↓, s. 4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]