Wielka przesuwka samogłoskowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Wielka przesuwka samogłoskowa (ang. Great Vowel Shift) – największa zmiana, która zaszła w wymowie języka angielskiego w XV wieku. Zmiana ta dotyczyła głównie wymowy długich samogłosek i jest bezpośrednią przyczyną obecnej rozbieżności między pisownią i wymową angielską.

Natura zmian[edytuj]

Lufodon.png

Wielka przesuwka samogłoskowa miała miejsce pod koniec epoki języka średnioangielskiego. Pierwsze efekty były słyszalne w XV w. Zmiany dotknęły siedem samogłosek. Każda z nich zmieniła swoje brzmienie, ale w ciągu całego procesu była podtrzymana różnica między jednym dźwiękiem a następnym. Co prawda /eː/ i /ɛː/ przeszły w /iː/ ale stało się to dopiero w XVIII w[1]. Na diagramie (1) umieszczono zestaw samogłosek z okresu języka średnioangielskiego – sytuację wyjściową do zmiany. W dwóch przypadkach (4) i (5), zmiana przyjęła tylko jeden stopień, w innych – zmiany postępowały dalej, przy czym całkowita zmiana zajęła ok. 200 lat. Określenie "przesuwka" odnosi się do XVI w., a na diagramie[1] okres ten oznaczono żółtym kolorem.

Tradycyjne rozumienie zjawiska przesuwki jest takie, że zjawiska te były połączone, a jedna zmiana wywoływała następną, i tak przez cały system, przy czym konsekwentnie zachowywano odległość między poszczególnymi fonemami[1]. Nie ma jednak pewności, która samogłoska zapoczątkowała zmiany. Jeden z poglądów mówi, że pierwsza zmieniła się samogłoska /iː/ i stała się dyftongiem, co zwolniło miejsce, na które przyszła następna samogłoska, "wypychając" poprzednika na pozycję przymkniętą (3). Inny pogląd głosi, że pierwsza przesunęła się samogłoska /ɑː/, "wypychając" następną samogłoskę i rozpoczynając reakcję łańcuchową (diagram 8-9); słabą stroną tej hipotezy jest znalezienie powodu dla przesuwy samogłosek tylnych, skoro /ɑː/ zapoczątkowała przesuwkę samogłosek przednich[1].

Niezależnie jednak, czy przyjmuje się teorię "wypychania" (8-9) czy też "przeciągania (6-7), zmiana odbywała się symetrycznie i te same procesy dotyczyły zarówno samogłosek przednich jak i tylnych. Prostotę tych zmian zakwestionowano w latach 80. XX w., po odkryciu tekstów z odpowiednich epok, a także badania dialektów. Niektórzy naukowcy uważają, że między zmianami w samogłoskach przednich i tylnych nie ma żadnej relacji i opowiadają się za dwoma niezależnymi łańcuchami zmian. [1]

Najważniejsze zmiany fonetyczne[edytuj]

Great Vowel Shift.svg

Zmiany poszczególnych dźwięków (IPA)
Średnioangielski Wczesny nowoangielski Nowoangielski Przykład
aː æː, ɛː, eː eɪ a w make
ɛː eː iː ea w beak
eː iː iː ee w feet
iː ɪi, əɪ aɪ i w mice
ɔː oː oʊ / əʊ oa w boat
oː uː uː oo w boot
uː ʊu, əʊ aʊ ou w mouse

W większości wypadków zmiany wymowy nie pociągnęły za sobą zmian w ortografii. Pierwszy raz termin wielka przesuwka samogłoskowa został użyty przez duńskiego językoznawcę Ottona Jespresena (18601943)[2].

Języki: niemiecki, islandzki i niderlandzki podlegały podobnym zmianom w okresie trwania wielkiej przesuwki samogłoskowej, jednakże ich pisownia była odpowiednio reformowana i obecnie odpowiada wymowie w dużo większym stopniu, niż angielska.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c d e Crystal 1995 ↓, s. 55.
  2. Wolfe 1972 ↓, s. 4.

Literatura[edytuj]

  • Robert Barnhart (editor): Chambers Dictionary of Etymology. Chambers, 1988, s. XX - XXI. ISBN 978-0-550-14230-6.
  • David Crystal: The Cambridge Encyclopaedia of the English Language. Cambridge: Cambridge University Press, 1995. ISBN 0-521-40179-8.
  • Patricia M. Wolfe: Linguistic Cange and the Great Vowel Shift. Berkeley: University of California Press, 1972, seria: wolfe.