Wielki Garc

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wielki Garc
Zabytkowy dom we wsi Wielki Garc
Zabytkowy dom we wsi Wielki Garc
Państwo  Polska
Województwo pomorskie
Powiat tczewski
Gmina Pelplin
Sołectwo Wielki Garc
Liczba ludności (2008) 299
Strefa numeracyjna (+48) 58
Kod pocztowy 83-121
Tablice rejestracyjne GTC
SIMC 0169064
Położenie na mapie gminy Pelplin
Mapa lokalizacyjna gminy Pelplin
Wielki Garc
Wielki Garc
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wielki Garc
Wielki Garc
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Wielki Garc
Wielki Garc
Położenie na mapie powiatu tczewskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tczewskiego
Wielki Garc
Wielki Garc
Ziemia53°56′49″N 18°46′44″E/53,946944 18,778889

Wielki Garc (niem. Gross Gartz) – wieś kociewska w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie tczewskim, w gminie Pelplin o głównie rolniczym charakterze. W latach 1945-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa gdańskiego, natomiast w okresie międzywojennym do województwa pomorskiego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś położona jest na granicy Niziny Walichnowskiej przy drodze wojewódzkiej nr 229.

Sąsiednie miejscowości: Mały Garc, Rudno, Międzyłęż, Wielkie Walichnowy, Małe Walichnowy, Gręblin

Powierzchnia sołectwa to 870 ha.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Pod względem liczby mieszkańców to prawie najmniejsza wieś gminy. Według danych z 2008 roku zamieszkuje ją 299 osób. 25% ludności to osoby poniżej 18 roku życia.

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość położona jest w regionie etniczno-kulturowym określanym jako Kociewie. Zamieszkują ją Kociewiacy i podgrupa etniczna Feteracy, która dawniej była obcą. Pod koniec II wojny światowej ich miejsce zajęła ludność napływowa, która uległa społecznej integracji z ludnością autochtoniczną i obecnie grupę tę nazywa się Niziniakami.

Na granicy wsi Wielki i Mały Garc znajdują się pozostałości grodu, który istniał tu od X do XIII wieku. W tych czasach można sięgać początków osady zwanej później jako Garzec, Garzeke, Gardz, Garcz, Gorzek, Garz, Garc, Gross Gartz. Pierwsze wzmianki dotyczące tej miejscowości sięgają czasów książąt pomorskich.

Kalendarium:

  • 1229 - zapisanie wsi Garc razem z ziemią gniewską cystersom przez Księcia Pomorskiego Warcisława w Oliwie
  • 1276 - oddanie terenu krzyżakom przez papieskich legatów
  • 1276-1464 - przyłączenie do komturii w Gniewie
  • 1330 - oddzielenie wsi Wielki Garc i Mały Garc
  • 1659 - stacjonowanie wojsk szwedzkich, wyniszczenie wsi

Podczas panowania polskich królów (lata 1446-1772) miejscowość funkcjonowała na prawach chełmińskich i była niemiecką, władzę zaś sprawowali starostowie międzyłęscy. Pod koniec XIX wieku można było zaobserwować (typowy dla terenów Kociewia) napływ osadnictwa południowoniemieckiego, które sprzyjało rozwojowi technicznemu terenów. To właśnie jego zasługą było powstanie rozwiniętych gospodarstw rolnych (tzw. gburskich) z pięknymi domami/dworami. W tamtych czasach wieś posiadała własną karczmę, kuźnię, a także katolicką szkołę. Rozwojowi sprzyjało też wybudowanie kolejki wąskotorowej (inicjatorem inwestycji był Starosta Wałowy Rudolf Dirksen[1][potrzebny przypis]. W pierwszej połowie XX wieku wieś liczyła prawie 500 mieszkańców. Jako że właścicielami majątków byli Niemcy, po wojnie uległy one opustoszeniu. Osiedlono tam ludność z centralnej Polski (gł. Kieleckie) z południa (górale) oraz z kresów wschodnich. Za czasów władzy ludowej odebrano ziemie tzw. "kułactwu" i zawiązano PGR (w roku 1952 powołano Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną "Wola Ludu" działającą do roku 1958). Po rozwiązaniu RSP dawni spółdzielcy stworzyli rolnicze kółko pomocy sąsiedzkiej.

Obecnie Wielki Garc jest wsią o scentralizowanej (wokół drogi wojewódzkiej nr 229) zabudowie. Głównym punktem charakterystycznym w architekturze miejscowości jest umiejscowiony na wzniesieniu zabytkowy (z XVI w.) kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP. Do czasów współczesnych zachowały się również majątki gburskie i karczma. Znajdują się tu również pojedyncze (zdecentralizowane) gospodarstwa rolne, w tym stare poniatówki.

Dziedzictwo kultury[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół parafialny pw. Najświętszej Maryi Panny z XIV w. (na terenie przykościelnego cmentarza dwa Pomniki Przyrody: Nr 693 – kasztanowiec pospolity o obwodzie 285 cm oraz Nr 692 – klon pospolity o obwodzie 232 cm).
  • Cmentarz ewangelicki z pierwszej połowy XIX w.
  • Plebania z pierwszej połowy XIX w.
  • Figura Matki Bożej Niepokalanej z 1928 r.
  • Karczma z 2. ćwierci XIX w.
  • Dom mieszkalny nr 2 z połowy XIX w.
  • Dom mieszkalny nr 4 z połowy XIX w.
  • Dom mieszkalny nr 34 z pierwszej ćwierci XX w.
  • Pozostałość po wczesnośredniowiecznym grodzisku z ok. X w.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Historia Związku Wałowego | Szkoła Podstawowa w Małych Walichnowach, www.spmalewal.pl [dostęp 2017-11-27] (pol.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]