Wielki Rów Wschodni
Wielki Rów Wschodni, również Wielki Rów Wschodnoafrykański określany także jako Wielka Dolina Ryftowa – rów tektoniczny, część Wielkich Rowów Afrykańskich, jest systemem wielu obniżeń tektonicznych (stref ryftowych), rozrzuconych w centralnej części Wyżyny Wschodnioafrykańskiej. Stanowi jeden z najbardziej rozległych i najlepiej widocznych na powierzchni Ziemi systemów struktur tektonicznych[1].
Powstanie
[edytuj | edytuj kod]Geneza rowu wiąże się z procesami rozciągania litosfery, analogicznymi do tych, które w przeszłości doprowadziły do rozpadu południowego prakontynentu Gondwany na odrębne bloki kontynentalne, z których uformowały się m.in. Afryka, Ameryka Południowa, Australia i Antarktyda[1]. W strefach ryftowych dochodzi do unoszenia się gorącej magmy ku płytszym partiom skorupy, co powoduje jej wypiętrzanie, a następnie pękanie i powstawanie systemów uskoków normalnych. Towarzyszą temu wylewy lawy oraz zapadanie się fragmentów skorupy, prowadzące do ukształtowania stopni tektonicznych i znacznych deniwelacji terenu[1].
Za początek formowania się Wielkiego Rowu Wschodnoafrykańskiego przyjmuje się późną kredę, około 65 mln lat temu, natomiast zasadnicza faza kształtowania się współczesnego układu uskoków nastąpiła w neogenie, około 11 mln lat temu[1]. Procesy ryftowe miały charakter wieloetapowy i były kilkukrotnie odnawiane, co doprowadziło do znacznego zróżnicowania rzeźby dna rowu[1].
Obszar Wielkiego Rowu Wschodnoafrykańskiego należał w przeszłości do najbardziej aktywnych regionów wulkanicznych globu. Obecnie znajduje się tam kilkanaście czynnych lub potencjalnie aktywnych wulkanów: na północy znajdują się wulkany czynne: Meru (4565 m n.p.m.), Telekis (646 m n.p.m.) oraz wygasłe – Kilimandżaro (5895 m n.p.m.), Kenia (5199 m n.p.m.), Elgon (4321 m n.p.m.). Poza tym są jeszcze m.in. Dubbi, Ol Doinyo Lengai oraz Nyiragongo. Aktywność magmowa pozostaje jednym z kluczowych elementów dalszej ewolucji tego systemu tektonicznego[2]. Na południu znajdują się natomiast zrębowe masywy górskie zbudowane ze skał krystalicznych (np. Muczinga).
W perspektywie geologicznej ryft nadal ulega poszerzaniu, co może w bardzo odległej przyszłości doprowadzić do oddzielenia się części Afryki Wschodniej od głównego bloku kontynentalnego, analogicznie do procesu, który w przeszłości doprowadził do wyodrębnienia się Madagaskaru[2].
Przebieg
[edytuj | edytuj kod]Rozciąga się na długości przekraczającej 6000 km: od obszarów południowej Turcji po dolinę rzeki Zambezi w południowo-wschodniej części Afryki.
System ryftowy rozpoczyna się w rejonie południowej Turcji, skąd biegnie na południe wzdłuż strefy granicznej Syrii, Jordanii i Izraela. W tym odcinku obejmuje m.in. depresję Morza Martwego, będącą najniżej położonym obszarem lądowym na Ziemi. Następnie struktura przechodzi w Zatokę Akaba i dalej w basen Morza Czerwonego, którego dno osiąga głębokość blisko 2900 m[3].
Na wysokości Zatoki Adeńskiej system ryftowy rozdziela się na dwie główne gałęzie. Jedna z nich biegnie w kierunku wschodnim, prowadząc ku Oceanowi Indyjskiemu, natomiast druga wnika w głąb kontynentu afrykańskiego. Ta lądowa odnoga tworzy m.in. Kotlinę Danakilską oraz Rów Abisyński, a następnie osiąga obszar Jeziora Turkana (Rudolfa)[3].
Ich przebieg wyznaczają liczne rzeki (np. Ruaha, Tarangire) oraz wypełniające ich dna jeziora: Eyasi, Manyara, Magadi, Nakuru, Baringo, Rudolfa. Na obszarze Wielkiego Rowu leżą również: masywy górskie – (Muczinga – 1850 m) i wulkany (np. Mount Longonot).
Dalej na południe rów przecina Kenię, gdzie jego obecność jest szczególnie wyraźna w ukształtowaniu terenu. W obrębie dna tej części ryftu występuje szereg jezior, m.in. Baringo, Naivasha, Magadi, Natron, Manyara oraz Eyasi. Odcinek ten znany jest również jako Rów Gregory’ego, nazwany od nazwiska badacza, który odegrał istotną rolę w jego rozpoznaniu[3].
Na północ od Jeziora Wiktorii od głównej struktury odgałęzia się Rów Zachodni, który szerokim łukiem omija jezioro od zachodu i południa. W jego obrębie leżą głębokie zbiorniki jeziorne, takie jak Alberta, Edwarda, Kivu oraz Tanganika. To ostatnie należy do najgłębszych jezior świata, a jego dno znajduje się znacznie poniżej poziomu morza, tworząc kryptodepresję[3]. Na południe od Jeziora Tanganika oba główne ramiona systemu ponownie zbliżają się do siebie, po czym na północ od Jeziora Malawi (Niasa) krzyżuje się z Wielkim Rowem Zachodnim. Część wschodnia ryftu wypełniona jest w znacznej mierze wodami tego jeziora i kończy się na obszarach bagiennych dolnego biegu Zambezi, natomiast część zachodnia biegnie dalej na południe obniżeniem wykorzystywanym przez rzekę Luangwa, stanowiącej dopływ Zambezi[2].
Szerokość rowów ryftowych jest silnie zróżnicowana i waha się od około 40 km w Kenii do ponad 300 km w Etiopii. Równie duże różnice występują w wysokości bezwzględnej dna, które miejscami leży kilka kilometrów poniżej poziomu morza, a gdzie indziej sięga niemal 2000 m n.p.m. Charakterystyczną cechą systemu są także częste zmiany kierunku przebiegu uskoków, nawet na stosunkowo krótkich odcinkach[2].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Zdzisław Preisner: Kenia, Tanzania. Turpress, 1996. ISBN 83-86781-11-4. (pol.).