Wielkouch króliczy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wielkouch króliczy
Macrotis lagotis[1]
(Reid, 1837)[2]
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada ssaki niższe
(bez rangi) torbacze
Rząd jamrajokształtne
Rodzina wielkouchowate
Rodzaj wielkouch
Gatunek wielkouch króliczy
Synonimy
  • Perameles lagotis Reid, 1837[2]
  • Thalacomys sagitta Thomas, 1905[3]
  • Thalacomys nigripes Wood Jones, 1923[4]
  • Macrotis lagotis interjecta Troughton, 1932[5]
  • Macrotis lagotis grandis Troughton, 1932[6]
  • Macrotis lagotis cambrica Troughton, 1932[7]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[8]
Status iucn3.1 VU pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Wielkouch króliczy[9] (Macrotis lagotis) – gatunek ssaka, torbacza z rodziny wielkouchowatych. Występuje w Australii.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wielkouch króliczy należy do torbaczy z rzędu jamrajokształtnych. Wśród dzisiejszych taksonów zawierają on dwie rodziny jamrajowatych i wielkouchowatych, wielkouch króliczy należy do tej drugiej. Prócz niego należał do niej niedawno także drugi gatunek wielkouch mniejszy, obecnie jednak jest on już wymarły[10].

Gatunek opisany został jako Perameles lagotis piórem Reida w 1837. Jako miejsce typowe podano rzekę Swan w Australii Zachodniej. Kolejni autorzy umieszczali gatunek w różnych rodzajach, w tym w rodzaju Macrotis (obecnie wielkouch), w obrębie którego umieszczano liczne gatunki, jak M. sagitta Thomasa z 1905 ze środkowej Australli czy M. nigripes opisany przez Jonesa z 1923 z Australii Południowej, obecnie zaliczane do gatunku wielkouch króliczy[11].

W 1923 Troughton opisał kolejne podgatunki[11]:

  • M. lagotis cambrica z południowego Queensland i wschodniej Nowej Południowej Walii,
  • M. lagotis grandis z okolic jeziora Alexandrina niedaleko Adelaide,
  • M. lagotis interjecta z równiny Nullarbor w Australii Zachodniej.

Obecnie rzeczone podgatunki uznaje się za wymarłe, w przeciwieństwie do podgatunku nominatywnego M. lagotis lagotis z Australii Zachodniej. Monotypowość obecnego gatunku pomimo pewnych różnic pomiędzy populacjami z Queenland oraz tymi z Terytorium Północnego i Australii Zachodniej potwierdziły badania genetyczne[11].

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Wielkouch króliczy z południa Queensland

Długość ciała (bez ogona) samic 29–39 cm, w tym 9,5 cm długości głowy, samców 30–55 cm[11] z mierzącą , długość ogona samic 20–27,8 cm, samców 20–29 cm; masa ciała samic 0,8–1,2 kg, samców 1–2,5 kg. Southgate zwraca uwagę na dużą zmienność w rozmiarach ciała: w pełni wyrośnięty wielkouch króliczy może być 2 razy większy od osobnika, który dopiero osiągnął dojrzałość płciową, samiec może być dwukrotnie większy od samicy (dymorfizm płciowy)[11].

Ciało pokrywa miękkie, jedwabiste futro. Zabarwione jest na niebieskawoszaro, od strony brzusznej zaś biało[12]. Z okolic bioder do ogona biegnie pasek barwy jasnej opalenizny, towarzyszy mu kolejny pasek nad biodrem. Szyja, brzuch i stopy są kremowe bądź białe. Ogon w jednej piątej proksymalnej przyjmuje barwę niebieskoszarego popiołu, w kolejnych dwóch piątych ubarwiony jest czarno i na swym końcu jest biały. Przez całą jego długość biegnie grzbietem grzebień z włosów, a u osobników starszych może kończyć się ostrogą rogową. wierzę macha nim podczas ucieczki, odwracając uwagę[11].

Głowę wielkoucha wieńczą długie, prawie nieowłosione uszy, przywodzące na myśl uszy królika[12]. Ich długość może wynosić od 0,6 do 0,9 długości głowy[11] Pysk zwierzęcia również jest długi, zakończony spiczaście. Znajduje się na nim różowy nos, nieporośnięty futrem. Obok wyrastają natomiast wibryssy[12]. W szczęce i w żuchwie występują kły. Kły szczękowe samca mierzą od 8 do 12 mm, u samicy zaś od 3 do 5 mm[11]. W pysku znajduje się długi i lepki język, stanowiący adaptację do spożywania termitów[12]. Podobny język ma mrówkożer workowaty z blisko spokrewnionego rzędu niełazokształtnych[13]. Ogólnie ssaki żywiące się mrówkami i termitami wykazuje konwergencję[14].

Wzór zębowy I C P M
48 = 5 1 3 4
3 1 3 4


Na tułowiu znajduje się marsupium otwierające się do tyłu, dzięki czemu podczas kopania w ziemi do torby nie dostaje się gleba[12].

Mimo że jamrajokształtne mają przednie łapy ogólnie mniejsze od tylnych, kończyny przednie wielkoucha króliczego są silne. Kończą się pięcioma palcami, z których trzy zaopatrzone są w pazury[12] (3 i 4 palec, w przeciwieństwie do niekozakończonego pazurem i zredukowanego palca pierwszego[11]). Kończyny te ustępują jednak rozmiarami tylnej parze[12], długiej i smukłej. Pierwszy palec uległ redukcji. Największy jest palec 4, po nim zaś 5. Występuje syndaktylia palców zakończonych pazurami służącymi czyszczeniu futra[11]. Wielkouch przemieszcza się galopem[12].

Rozmieszczenie geograficzne i siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Wielkouch króliczy występuje w środkowej i zachodniej Australii (Australia Zachodnia, Terytorium Północne i południowo-wschodni Queensland[11], inne źródła podają natomiast Nową Południową Walię i Australię Południową[12]). W Queensland zasięg jest pokawałkowany[15]. Populacja została z powodzeniem przeniesiona na wyspę Thistle IslandInformacje powiązane z artykułem „Thistle Island” w Wikidanych (południowa Australia), a reintrodukowana populacja w Lorna Glen (Australia Zachodnia) utrzymuje się na stałym poziomie[11].

Wielkouch króliczy zasiedla tereny suche, pustynne, ale też półpustynie i wydmy[12]. Zamieszkiwał niegdyś na terenach Australii Północnej o deszczach spadających głównie latem w ilości ok. 600 mm, obszary klimatu umiarkowanego o opadach ograniczonych głównie do zimy bądź rozłożonych równomiernie w ilości 500-600 mm oraz suche obszary wnętrza kontynentu z zaledwie 165 mm rocznych opadów. Zasiedlał lasy, w tym akacjowe i eukaliptusowe, obszary porośnięte wysokimi krzewami i mulgę, zbiorowiska trawiaste typu tussock i hummock. Preferuje obecnie 3 typy roślinności[11]:

Ważna jest dla niego odpowiednia gleba umożliwiająca kopanie nor, zwłaszcza ilasta, ciemnobrązowa gliniasta, piaszczysta czy też czerwona laterytowa[11].

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Wielkouch króliczy rozmnaża się poligynicznie. Występuje ciąża, która trwa 2 tygodnie. Następnie rodzą się jedno bądź 2 młode. Występuje torba lęgowa. Samica potrafi odchować do 4 miotów jednego roku[12].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Istotny wpływ na zmniejszenie zasięgu występowania wielkoucha króliczego miały wprowadzone na kontynent australijski przez Europejczyków ssaki takie jak lisy, koty i króliki. W efekcie z pierwotnego zasięgu występowały pozostało między 20 a 30%[12].

W kale wielkouchów króliczych wykryto Cryptosporidium muris. Infestacja utrzymywała się od 2 do 6 miesięcy[16]

Wielkouch króliczy w kulturze[edytuj | edytuj kod]

„Wielkanocny wielkouch” (ang. Easter Bilby) z czekolady

Australijskie organizacje zajmujące się ochroną środowiska, np. Foundation for Rabbit-Free Australia oraz Save the Bilby Fund od początków lat 90. XX wieku[17] promują ideę zastąpienia królika jako symbolu Wielkanocy rodzimym odpowiednikiem w postaci „wielkanocnego wielkoucha” (ang. Easter Bilby)[17][18]. We współpracy z producentami słodyczy wytwarzane są m.in. czekoladowe wielkouchy, z których sprzedaży część dochodów przeznaczana jest na ratowanie tego gatunku[17]. Od 2005 roku w Australii obchodzony jest też Krajowy Dzień Wielkoucha (ang. National Bilby Day) przypadający na drugą niedzielę września[19].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Macrotis lagotis, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b J. Reid. Description of a new species of the genus Perameles (P. Lagotis). „Proceedings of the Zoological Society of London”. 4, s. 129, 1836 (ang.). 
  3. O. Thomas. On some Anstralasian Mammals. „The Annals and Magazine of Natural History”. Seventh series. 16, s. 426, 1905 (ang.). 
  4. F. Wood Jones. The marsupial genus Thalacomys. A review of the rabbit-bandicoots; with the description of a new species. „Records of the South Australian Museum”. 2, s. 347, 1921–1924 (ang.). 
  5. Troughton 1932 ↓, s. 227.
  6. Troughton 1932 ↓, s. 229.
  7. Troughton 1932 ↓, s. 230.
  8. A.A. Burbidge, J. Woinarski, Macrotis lagotis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2020 [online], wersja 2020-2 [dostęp 2020-07-26] (ang.).
  9. W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 9. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  10. Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 80.
  11. a b c d e f g h i j k l m n o R. Southgate, Family Thylacomyidae (Greater Bilby), [w:] D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, część 5. Monotremes and Marsupials, Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 360–361, ISBN 978-84-96553-99-6 (ang.).
  12. a b c d e f g h i j k l Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 80-81.
  13. Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 78.
  14. Gliwicz 2020 ↓, s. 65.
  15. C Moritz i inni, Genetic population structure of the greater bilby Macrotis lagotis, a marsupial in decline, „Molecular Ecology”, 6 (10), 1997, s. 925-936 (ang.).
  16. K.S. Warren i inni, Cryptosporidium muris infection in bilbies (Macrotis lagotis), „Australian Veterinary Journal”, 81 (12), 2003, s. 739-741, DOI10.1111/j.1751-0813.2003.tb14602.x (ang.).
  17. a b c Diogo Veríssimo: Bilby vs Bunny: are conservationists losing the fight for Easter? (ang.). www.iccs.org.uk, 2018-04-05. [dostęp 2021-08-15].
  18. Annie Roth: Meet the bilby, Australia's own 'Easter bunny' (ang.). www.nationalgeographic.com, 2019-04-18. [dostęp 2021-08-15].
  19. About us (ang.). savethebilbyfund.com. [dostęp 2021-08-15].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • E.L.G. Troughton. A revision of the rabbit-bandicoots. Family Peramelidae, genus Macrotis. „The Australian zoologist”. 7, s. 219–236, 1932 (ang.). 
  • D. Ciszek, Macrotis lagotis, (On-line), Animal Diversity Web, 1999 [dostęp 2008-12-21] (ang.).
  • Czesłąw Błaszak, Maciej Skoracki, Joanna Gliwicz, Infragromada: ssaki żyworodne niższe – Metatheria; torbacze – Marsupialia, [w:] Czesław Błaszak, Zoologia, t. Tom 3, część 3. Ssaki, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2020, ISBN 978-83-01-17337-1 (pol.).
  • Joanna Gliwicz, Myrmekofagia, [w:] Czesław Błaszak, Zoologia, t. Tom 3, część 3. Ssaki, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2020, ISBN 978-83-01-17337-1 (pol.).