Wierzchosławice (województwo małopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wierzchosławice
Herb
Herb Wierzchosławic
Budynek Centrum Kultury Wsi Polskiej im. Wincentego Witosa
Budynek Centrum Kultury Wsi Polskiej im. Wincentego Witosa
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Wierzchosławice
Sołectwo Wierzchosławice
Liczba ludności (2016) 3356[1]
Strefa numeracyjna 14
Kod pocztowy 33-122
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0835590
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Wierzchosławice
Wierzchosławice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wierzchosławice
Wierzchosławice
50°01′12,7200″N 20°51′10,8000″E/50,020200 20,853000
Strona internetowa miejscowości
Kościół pod wezwaniem Matki Bożej Pocieszenia
Dom Ludowy im. W. Witosa
Zagroda Wincentego Witosa, obecnie muzeum
Pomnik Wincentego Witosa

Wierzchosławicepodtarnowska wieś, siedziba władz gminy w województwie małopolskim. Pierwsza historyczna wzmianka o jej istnieniu pochodzi z 1326 roku. W Wierzchosławicach urodził się i mieszkał Wincenty Witos, w jego zagrodzie mieści się muzeum. W miejscowości znajduje się zabytkowy kościół parafialny, cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej oraz działa Centrum Kultury Wsi Polskiej.

Położenie[edytuj]

Zabudowania i pola uprawne Wierzchosławic leżą na graniczącym z doliną Dunajca wschodnim krańcu Podgórza Bocheńskiego[2], około 10 km na zachód od Tarnowa. Przez centrum Wierzchosławic przebiega droga wojewódzka nr 975, a w ich południowej części znajduje się węzeł autostrady A4 „Tarnów-Mościce”.[3]

Historia[edytuj]

Nazwa wsi wywodzi się od Wierzchosława, właściciela osady z rodu Sulimów, od 1327 archidiakona radomskiego. Pierwsza wzmianka o Wierzchosławicach pochodzi z 1326 i dotyczy tutejszej parafii. Od XV wieku roku, kiedy miejscowość nabyli Tarnowscy herbu Leliwa, Wierzchosławice należały do właścicieli pobliskiego Tarnowa. W XVIII wieku wieś stała się własnością Sanguszków. Nastąpił jej rozwój, jednak właściciele nie byli zainteresowani uzyskaniem praw miejskich. W czasie I Rzeczypospolitej Wierzchosławice znajdowały się w granicach woj. sandomierskiego, w powiecie pilzneńskim.

W roku 1772, po I rozbiorze Polski Wierzchosławice weszły w skład cyrkułu tarnowskiego w Królestwie Galicji i Lodomerii, części Cesarstwa Austrii. Wieś liczyła wtedy prawie tysiąc mieszkańców. W 1797 pożar strawił trzeci z kolei drewniany kościół. W latach 1811-18 wybudowano nowy , murowany, który istnieje do dziś. Świątynia została konsekrowana w 1825 roku przez biskupa tynieckiego Grzegorza Tomasza Zieglera. Uwłaszczanie chłopów, przyznanie autonomii Galicji oraz powstanie samorządu gminnego w 1866 roku uaktywniło mieszkańców do publicznej działalności.  W 1909 roku wójtem Wierzchosławic zostaje Wincenty Witos. Jego zaangażowanie w sprawy polityczne zmobilizowały mieszkańców do działania. W latach 1909-14 powstały: kółko rolnicze, gminna kasa oszczędności, Ochotnicza Straż Pożarna, mleczarnia i młyn. W latach 1914-15 front I wojny światowej przetoczył się przez wieś. Część mieszkańców zginęła, sporo budynków uległo zniszczeniu. Na cmentarzu wojennym nr 215 z tego okresu spoczywa 132. żołnierzy.

W okresie II Rzeczypospolitej, dzięki Wincentemu Witosowi, wieś stała się stolicą ruchu ludowego. Mieszkańcy dopominali się o reformę rolną organizując wiece i strajki chłopskie. W roku 1924 wybudowano dom ludowy. W roku 1925 w uroczystych dożynkach wziął udział Władysław Reymont. Zorganizowano je, by uczcić przyznanie mu literackiej nagrody Nobla. W 1934 wielka powódź w Małopolsce nie ominęła też Wierzchosławic. 15 sierpnia 1936 w czasie dożynek doszło do starć chłopów z policją, było dwóch zabitych i ranni.

Po najeździe hitlerowskim Wierzchosławice znalazły się w granicach Generalnego Gubernatorstwa, w dystrykcie krakowskim. W czasie okupacji Niemcy wymordowali członków rodzin pochodzenia żydowskiego, sporo mieszkańców zostało wywiezionych na roboty. Część mieszkańców walczyło w szeregach Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich. Poległych upamiętnia tablica pamiątkowa na fasadzie domu ludowego. Z Wierzchosławic pochodził Adam Boryczka, jeden z cichociemnych. Na cmentarzu znajduje się grób nieznanych żołnierzy polskich poległych 7 września 1939 roku nad Dunajcem oraz zbiorowa mogiła ofiar nalotu w Bogumiłowicach we wrześniu 1939 roku. Wierzchosławice wyzwolono spod okupacji niemieckiej 18 stycznia 1945.

Po II wojnie światowej reforma rolna spowodowała zmianę struktury własnościowej na wsi. 31 października 1945 umiera Wincenty Witos. Jego pogrzeb był wielką manifestacją patriotyczną. W każdą rocznicę jego śmierci odbywają się Zaduszki Witosowe. W 1946 rozpoczęto budowę Uniwersytetu Ludowego, sfinansowano ją ze składek chłopskich. Uniwersytet prowadził działalność kulturalno-oświatową do 1989 roku. Po reformie administracyjnej w 1975 Wierzchosławice znalazły się woj. tarnowskim, a od 1999 w woj. małopolskim.

Zabytki[edytuj]

Obiekty wpisane do rejestru zabytków woj. małopolskiego:[4]

Kościół Matki Bożej Pocieszenia[edytuj]

Kościół pod wezwaniem Matki Bożej Pocieszenia zbudowano w latach 1811-18. Fundatorem był Eustachy Sanguszko, ówczesny właściciel wsi. Świątynię wymurowano z cegły i otynkowano. Styl architektoniczny to klasycyzm z elementami baroku.[5]

Dom Ludowy[edytuj]

Dom Ludowy im. Wincentego Witosa wzniesiono w 1924 roku. Wybudowano go staraniem Wincentego Witosa, ze składek chłopów. Był siedzibą wójta i miejscem zebrań wiejskich, później pełnił funkcję gminnego centrum kultury. W roku 2017 planuje się jego remont[6].

Tablica upamiętniająca Dożynki Reymontowskie w 1925

Stary dom Witosów[edytuj]

Wiejski dom kryty strzechą wybudowany w 1814 roku, o konstrukcji węgłowej. Ściany budynku oblepiono gliną, obejście ogrodzono drewnianym płotem. W domu znajdują się dwie izby, sień oraz komora. Jest to dom, w którym Wincenty Witos się urodził oraz spędził dzieciństwo i młodość. Budynek w części należał do jego ojca, Wojciecha. Obecnie dom jest częścią Muzeum Wincentego Witosa. Zgromadzone tu eksponaty etnograficzne to przedmioty i narzędzia gospodarcze używane na galicyjskiej wsi. Chałupa znajduje się w przysiółku Dwudniaki[7].

 Osobny artykuł: Stary Dom w Wierzchosławicach.

Zagroda Wincentego Witosa[edytuj]

Na obejście składa się dom mieszkalny, dwie stodoły, stajnia i piwnica. Są to drewniane budynki konstrukcji wieńcowej, dachy pokryto dachówką. Jest to domostwo, w którym Wincenty Witos spędził dorosłe życie. Zachowało się autentyczne wyposażenie gabinetu Witosa i izby pani domu. Obecnie zagroda, nazywana „Witosówką" jest siedzibą Muzeum Wincentego Witosa[7].

 Osobny artykuł: Zagroda Wincentego Witosa.

Kaplica grobowa[edytuj]

Kaplica grobowa rodziny Witosów na cmentarzu parafialnym. Wybudowana w czasie II wojny światowej (ok.1943) jest miejscem wiecznego spoczynku Wincentego Witosa, jego rodziny i Stanisława Mierzwy, wykonawcy testamentu politycznego Witosa. W kaplicy znajduje się zbiór szarf z wieńców pogrzebowych, pamiątka z pogrzebu Wincentego Witosa[7].

Cmentarz wojenny nr 215[edytuj]

Cmentarz wojenny nr 215 z okresu I wojny światowej to kwatera wojskowa na cmentarzu parafialnym. Pochowano tu 132 żołnierzy armii austro-węgierskich, niemieckiej oraz rosyjskiej[8].

Kultura[edytuj]

Centrum Kultury Wsi Polskiej[edytuj]

Instytucja kultury gminy Wierzchosławice, nosi imię Wincentego Witosa. Centrum mieści się w gmachu dawnego Uniwersytetu Ludowego. Prowadzi działalność kulturalną, oświatową oraz hotelową i gastronomiczną. Obok budynku znajduje się park i kompleks boisk sportowych.[9]

Zespół Pieśni i Tańca „Swojacy”[edytuj]

Zespół założono w 1945 roku z inicjatywy Mieczysława Stacha. Obecną nazwę nosi od 1961 roku. Repertuar zespołu to pieśni i tańce regionalne.[10]

Muzeum Wincentego Witosa[edytuj]

Muzeum powstało w roku 1971, jest oddziałem Muzeum Okręgowego w Tarnowie. Muzeum składa się z dwóch części. W starym domu wystawiono eksponaty etnograficzne z XIX wieku. W nowej zagrodzie zachowało się autentyczne wyposażenie domu z okresu życia Witosa. W budynku dawnej stajni umieszczono izbę pamięci. We wnętrzu stodoły znajduje się zbiór narzędzi i sprzętów rolniczych, jakich używał Witos. W małej stodole-spichlerzu znajduje się zbiór sztandarów organizacji ludowych.[11]

Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa[edytuj]

Towarzystwo założono w 27. rocznicę śmierci Witosa przez uczestników Zaduszek Witosowych. Formalnie zostało zarejestrowane 30 stycznia 1973 roku. Pierwszym prezesem został Franciszek Kieć. Głównym celem towarzystwa jest pielęgnowanie i krzewienie pamięci o Witosie. Towarzystwo wydaje biuletyn „Piast. Z zagrody Wincentego Witosa".[12]

Biblioteka[edytuj]

Gminna Biblioteka Publiczna im. Władysława Reymonta. Powstała w roku 1947, założycielką i pierwszym kierownikiem była Antonina Niedojadło. Imię Władysława Reymonta otrzymała w 2005 roku, w 80. rocznicę Dożynek Reymontowskich.

Wydarzenia kulturalne[edytuj]

Dożynki[edytuj]

Ludowe święto plonów, tradycyjnie organizowane 15 sierpnia, w Święto Matki Boskiej Zielnej. Od 1980 roku, co pięć organizowane są Dożynki Reymontowskie, dla upamiętnienia dożynek z roku 1925, w których wziął udział Władysław Reymont.[13]

Święto Karpia[edytuj]

Impreza plenerowa organizowana corocznie od 2002 roku. Degustowaniu potraw z karpia towarzyszą gry, zabawy, konkursy oraz występy artystyczne. Dwudniową imprezę kończy koncert gwiazdy polskiej sceny muzycznej.[14]

Zaduszki Witosowe[edytuj]

Uroczystości przy grobie Wincentego Witosa. Organizowane są od początku lat 60. ubiegłego wieku, w rocznicę jego śmierci.[15]

Gospodarka[edytuj]

Przemysł[edytuj]

2 października 2011 r. otwarta została na terenie gminy Wierzchosławice farma fotowoltaiczna o mocy 1 MW[16].

Przypisy

  1. http://www.wierzchoslawice.pl/gmina/statystyki/
  2. Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  3. Pojawiły się nowe tablice, xn--radiokrakw-obb.pl [dostęp 2017-05-06] (pol.).
  4. Super User, Rejestr zabytków, www.wuoz.malopolska.pl [dostęp 2017-03-27] (pol.).
  5. Marek Sztorc, Wierzchosławice, kościół Matki Boskiej Pocieszenia, www.tarnowskiekoscioly.net [dostęp 2017-03-27] (pol.).
  6. Wierzchoslawice: W tym roku dlugo wyczekiwany remont Domu Ludowego, „Radio RDN | Radio Dobrze Nastawione” [dostęp 2017-10-03] (pol.).
  7. a b c 3v3n, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa, www.tpmw.pl [dostęp 2017-03-27].
  8. Jerzy S. Prajzner, Cmentarz Wierzchosławice (215 - VIII Brzesko), www.cmentarze.1wojna.pl [dostęp 2017-03-27].
  9. O nas | Gminne Centrum Kultury, ckwp.wierzchoslawice.pl [dostęp 2017-04-18].
  10. Nadchodzące wydarzenia Zespół Pieśni i Tańca „Swojacy” z Wierzchosławic | Kultura.Tarnów, www.kultura.tarnow.pl [dostęp 2017-04-18] (pol.).
  11. Muzeum Okręgowe w Tarnowie, www.muzeum.tarnow.pl [dostęp 2017-04-18].
  12. 3v3n, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa, www.tpmw.pl [dostęp 2017-04-18].
  13. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, Dożynki Reymontowskie w Wierzchosławicach » Małopolska, www.malopolska.pl [dostęp 2017-04-18] (pol.).
  14. Administrator, 'Święto karpia' w Wierzchosławicach, www.regionbrzeski.pl [dostęp 2017-04-18].
  15. Zaduszki Witosowe w Wierzchosławicach, krakow.tvp.pl [dostęp 2017-04-18].
  16. Farma fotowoltaiczna uroczyście otwarta – Minister Gospodarki przeciął wstęgę! (pol.). wierzchosławice.pl, 2011-10-03. [dostęp 21 października 2011].

Bibliografia[edytuj]

  • Pomniki Pamięci Narodowej z dni walk i męczeństwa na terenie województwa tarnowskiego; Oprac.: R. Hycnar, A. Pietrzykowa, F. Turzański, St. Wróbel, K. Głomb; wydawcy: ZBOWiD Zarząd wojewódzki w Tarnowie, Tarnów 1984
  • "Wierzchosławice. Dzieje wsi i gminy" pod redakcją F. Kiryka i Z. Ruty, 1994 – monografia opracowana przez redakcję portalu wierzchoslawice.pl

Linki zewnętrzne[edytuj]