Wiesiołek dwuletni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wiesiołek dwuletni
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd mirtowce
Rodzina wiesiołkowate
Rodzaj wiesiołek
Nazwa systematyczna
Oenothera biennis L.
Sp. Pl. 1: 346. 1753[2]
Kwiat
Kwiat
Kwiatostan
Owoce
Liście

Wiesiołek dwuletni[3], nocna świeca[4] (Oenothera biennis L.) – gatunek rośliny należący do rodziny wiesiołkowatych.

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

  • W nazewnictwie i taksonomii gatunków wiesiołków istnieje spore zamieszanie. Kilka taksonów wyróżnionych w Krytycznej liście roślin naczyniowych Polski[3] jako odrębne gatunki, to po zweryfikowaniu przez The Plant Listsynonimy w. dwuletniego[2]:
  • wiesiołek czerwonołodygowy (Oenothera rubricaulis Kleb.)
  • wiesiołek pachnący (Oenothera suaveolens Desf. ex Pers
  • wiesiołek późnokwitnący (Oenothera pycnocarpa Atk. & Bartl. in Bartl.)

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Pochodzi z Ameryki Północnej[5], według J. Mowszowicza do Europy został zawleczony na początku XVII w.[6] Rozprzestrzenił się i obecnie poza Antarktydą występuje na wszystkich kontynentach i na wielu wyspach. Występuje w całej Europie, na północy sięgając po północne krańce Półwyspu Skandynawskiego[7]. W Polsce dość częsty, zwłaszcza w dolinie Wisły[8]. Status gatunku we florze Polski niepewny (być może kenofit?[4]).

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Uwagi
Gatunki wiesiołka są bardzo trudne do odróżnienia, tworzą też liczne mieszańce. Do prawidłowego oznaczenia gatunku należy znać m.in. siedlisko, w którym dana roślina rosła, barwę głównych nerwów na liściach, zabarwienie wierzchołka łodygi i pączków, stosunek długości płatków do szerokości, budowę włosków[6].
Łodyga
Pojedyncza, wzniesiona, o wysokości 50-100 (150) cm, owłosiona. Przed kwitnieniem nie zgina się. Rodzaj jej owłosienia jest ważną cechą przy rozróżnianiu gatunków. Włoski są łukowate i spiczaste z wałeczkowatymi lub stożkowymi, wielokomórkowymi brodawkami w nasadzie.
Liście
Liście odziomkowe krótkoogonkowe, odwrotnie jajowate, tępo zakończone, przylegające do ziemi. Liście łodygowe krótkoogonkowe, podługowatolancetowate. Mają czerwone żyłki (nie dotyczy to okazów rosnących w miejscach zacienionych, oraz jesiennych).
Kwiaty
Żółte, zebrane w silnie ogruczolony kwiatostan. Kielich 4-krotny o działkach dłuższych od płatków korony, 4 duże płatki korony o długości 20-30 mm i wyraźnie szersze, niż dłuższe. Pączki kwiatowe zielone, o działkach dołem stykających się.
Owoc
Wąska, podłużnie jajowata torebka otwierająca się 4 klapami.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Roślina dwuletnia, hemikryptofit[4]. Kwitnie od czerwca do sierpnia, Przedprątne kwiaty przez dzień są zamknięte, otwierają się dopiero wieczorem i są zapylane przez ćmy. Słupki dojrzewają dopiero po 24 h od dojrzenia pręcików Jest to jeden z mechanizmów zabezpieczających przed niekorzystnym dla rośliny samozapyleniem[6]. Kwiaty nocą wydzielają intensywny, przyjemny zapach[9].
Siedlisko
Siedliska ruderalne; przydroża, piaszczyste nieużytki, nasypy kolejowe, tereny przemysłowe, także brzegi rzek. Roślina światłolubna. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla O. Onopordetalia[10].
Cechy fitochemiczne
Ziele zawiera kauczuk, kwasy organiczne, garbniki i flawonoidy[6]. W nasionach jest około 20% oleju zawierającego nienasycone kwasy tłuszczowe ( Kwas γ-linolenowy, kwas linolowy, kwas olejowy), skrobię, fitosterole, sole mineralne, witaminy[11].
Genetyka i zmienność
Liczba chromosomów 2n = 14. Tworzy mieszańce z w. piaskowym (Oenothera × rigirubata Renner) i w. śląskim (Oenothera × albisubcurva Renner)[4].
Korelacje międzygatunkowe
Na liściach pasożytuje grzybopodobny lęgniowiec Peronospora arthurii oraz grzyby: Erysiphe howeana wywołujący mączniaka prawdziwego i skoczkowce Synchytrium fulgens i Synchytrium mercurialis[12]. Na pędach żerują mszyce Aphis frangulae i Aphis oenotherae, a wewnątrz rośliny nicień Ditylenchus dipsaci[12].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina lecznicza
  • Działanie: W lecznictwie obecnie wykorzystuje się wyłącznie preparaty z nasion wiesiołka Semen Oenotherae biennis. Olej z nasion wiesiołka obniża ciśnienie krwi, zmniejsza poziom cholesterolu, obniża poziom cukru we krwi,działa wzmacniająco, odtruwająco, reguluje przemianę materii, zmniejsza ryzyko zakrzepów naczyniowych, działa pomocniczo w początkowych etapach stwardnienia rozsianego.
  • Zastosowanie: Olej z nasion wiesiołka stosuje się wewnętrznie przy nadciśnieniu, do obniżania poziomu cholesterolu przy miażdżycy i poziomu cukru przy cukrzycy, w chorobach układu sercowo-naczyniowego, zatruciach, w zespole napięcia przed miesiączkowego i różnych schorzeniach alergicznych (astma, atopowe zapalenie skóry), przy zaburzeniach przemiany materii, w przeroście prostaty, przy osłabieniu, chorobach reumatycznych, chorobach układu nerwowego[11].
Roślina jadalna
Po ugotowaniu jadalne są młode liście, pędy, zielone strąki oraz korzenie. W smaku są pieprzne. Wiesiołki zawierają dużo kwasu γ-linolenowego i śluzu. Smaczne są korzenie pokrojone na plasterki i przyprawione octem z oliwą. Kwiaty można dodawać do sałatek. Wiesiołki dość często były spożywane przez Indian. Apacze żuli surowe owoce wiesiołków, Zuni i Gosiute nasiona, Czirokezi smażone i podgotowane liście[13].
Wartość odżywcza
Olej z nasion wiesiołka
(100 g)
Wartość energetyczna 3700 kJ (884 kcal)
Białka 0 g
Węglowodany 0 g
Tłuszcze 100,0 g
Woda 0 g
Dane liczbowe na podstawie: [14]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[15]
Roślina kosmetyczna
Olej z nasion jest wykorzystywany w przemyśle kosmetycznym do produkcji kremów nawilżających, przeciwzmarszczkowych i przeznaczonych dla cery alergicznej. Jest jednym ze składników pomadek do ust, odżywek do włosów i balsamów do ciała[11].
Roślina ozdobna
Jest uprawiany jako roślina ozdobna na rabatach[9].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Roślina łatwa w uprawie, rośnie szybko. Najlepiej rośnie na przepuszczalnym, piaszczystym podłożu. Jest całkowicie mrozoodporny, dość dobrze znosi też suszę. Wymaga stanowiska słonecznego. Rozmnaża się go poprzez nasiona, poprzez podział lub przez sadzonki pędowe (sporządza się je późną wiosną)[9]. Nasiona wysiewa się jesienią lub wczesną wiosną bezpośrednio do gruntu, na głębokość 1 cm, w rzędach co 40 cm[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-14].
  2. a b The Plant List. [dostęp 2018-03-25].
  3. a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  4. a b c d Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  5. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-01-10].
  6. a b c d Jakub Mowszowicz: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. Warszawa: WSiP, 1986. ISBN 83-02-00607-6.
  7. Discover Life Maps. [dostęp 2018-03-25].
  8. Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.
  9. a b c Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 83-8331-1916-0.
  10. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  11. a b c d Teresa Wielgosz: Wielka księga ziół polskich. Poznań: Publicat S.A., 2008. ISBN 978-83-245-9538-9.
  12. a b Plant parasites of Europe (ang.). [dostęp 2018-03-25].
  13. Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Przewodnik survivalowy. Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-5-0.
  14. Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. wydanie II zmienione. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 299. ISBN 978-83-200-5311-1.
  15. Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.