Wikiprojekt:Kobiety/brudnopis/Historia kobiet w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Historia kobiet w Polsce obejmuje historię kobiet na ziemiach polskich, zmiany ich sytuacji społecznej i prawnej, rolę w kształtowaniu historii kraju, oraz historię Polek poza granicami Polski.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Kobiety w społeczeństwie[edytuj | edytuj kod]

Kobiety w średniowieczu były podległe władzy mężczyzn, ojca, a po zamążpójściu męża. Zależność była całkowita. Znane są przekazy podróżników po krajach słowiańskich w X-XI, którzy notowali palenie wdów na stosie pogrzebowym męża[1].

Kościół w Polsce stopniowo rozciągał kontrolę nad życiem małżeńskim i jeszcze pod koniec średniowiecza dawne, plemienne formy współistniały z nowymi formami pochodzenia religijnego. Wśród możnych i książąt wczesnego średniowiecza zdarzało się wielożeństwo. Porwanie jako forma zawierania małżeństwa było już przeżytkiem w X w. Powszechne natomiast była swaćba w formie umowy rodziców nowożeńców. Rodzicom kobiety wypłacano wiano, które można interpretować albo za formę kupna żony, albo też jako część wymiany darów (z których jednym była kobieta) pomiędzy zaprzyjaźnionymi rodami. Rodzina kobiety obdarowywała ją posagiem, w skład którego wchodziły początkowo tylko rzeczy ruchome, i który był jej własnym majątkiem. Do XV w. można było zawrzeć małżeństwo bez ślubu kościelnego[2]. Znacznie dłużej, niż w Zachodniej Europie, funkcjonowała instytucja odesłania żony, jako formy przerwania małżeństwa. Np.Bolesław I Chrobry odesłał swoje dwie żony, bez większego sprzeciwu Kościoła[3].

Działalność polityczna i społeczna[edytuj | edytuj kod]

Dobrawa Przemyślidka i Chrzest Polski

Sytuacja prawna[edytuj | edytuj kod]

Prawną sytuację kobiet, oprócz źródeł lokalnych, kształtowały także wpływy prawa germańskiego (szczególnie w miastach lokowanych na prawie niemieckim), oraz wspólne dla zachodniego chrześcijaństwa prawo kanoniczne (szczególnie w zakresie prawa małżeńskiego). Ważną rolę grało postępujące formalizowanie małżeństwa, uznawanego za związek związek sakramentalny oparty na równości małżonków. Na soborze laterańskim (1215) wprowadzono dodatkowo jego nierozerwalność[4]. Wyznaniowy charakter małżeństwa (wyznaczającego w dużej mierze sytuację kobiet), funkcjonował w Europie aż do XIX w., gdzie powoli zaczął zanikać. Na terenie Polski został zniesiony przez ustawodawstwo zaborców i Napoleona[5].

Pod względem prawnym, kobiety przez całe życie pozostawały pod opieką mężczyzn. Początkowo był to ojciec (lub w wypadku jego śmierci - bracia), a po zamążpójściu - mąż. Była to cecha charakterystyczna systemów prawnych wywodzących się z prawa germańskiego[6]. Największy zakres niezależności miały wdowy, szczególnie gdy dysponowały majątkiem. Tę niezależność starał się ograniczyć statut warcki (1423), który nie pozwalał wdowom dziedziczyć całego majątku po mężu, a jedynie dobra ruchome i wienne. Majątek przypadał zaś męskim spadkobiercom męża i ew. dłużnikom. Zakaz ten stał się jednak przyczyną upowszechnieniu się umów dożywocia (będących specyficznie polską instytucją), zawieranych pomiędzy małżonkami, i pozwalającym wdowie dożywotnio korzystać z całości majątku męża[7].

W Księdze elbląskiej, najstarszym znanym zwodzie polskiego prawa zwyczajowego, ochrona kobiet była uzależniona od ich stanu społecznego, np. kara za zgwałcenie szlachcianki była wielokrotnie wyższa niż chłopki. Jeśli kobieta przebywała sama w lesie czy na polu, uznawano, że przyczyniła się do tego i kara stawała się symboliczna (równowartość kury)[8].

Kultura i nauka[edytuj | edytuj kod]

Kultura średniowieczna ściśle związana była z religijnością chrześcijańską. Z lat 1078-1087 pochodzi Kodeks Gertrudy, zawierający łacińskie modlitwy przypisywane Gertrudzie, córce Mieszka II i będące najprawdopodobniej najstarszym tekstem napisanym przez Polkę[9]. Na zlecenie kobiet powstawały również ważne teksty religijne, w tym Psałterz św. Kingi, nie znany dzisiaj przekład Psalmów, będący jednym z pierwszych tekstów w języku polskim[10].

Nowożytność[edytuj | edytuj kod]

Kobiety w społeczeństwie[edytuj | edytuj kod]

Od XVI w. coraz bardziej znacząca staje się działalność gospodarcza kobiet, i to wszystkich stanów. Największą swobodę w prowadzeniu własnych spraw miały wdowy[11]. Większość kobiet wiodło swoje życie w małżeństwie, jako żony i matki. Jej wzorcem osobowym, wychwalanym w licznych dziełach literackich, była "dobra żona i skrzętna gospodyni"[12]

Na wsiach kobiecymi zawodami były: tkactwo, hodowla drobiu, zajmowanie się oborą i otrzymywanie nabiału, ogrodnictwo i przetwórstwo owoców, zielarstwo i działalność lecznicza[11].

W dużych miastach wiele kobiet żyło samotnie, utrzymując się z własnej pracy, np. jako służące czy osoby zajmujące się dziećmi (mamki, piastunki). Wdowy po rzemieślnikach - mistrzach cechowych, mogły prowadzić ich warsztaty, a czasami uzyskiwały tytuł "sióstr cechowych". Niektóre zawody miejskie mogły być sprawowane zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Należały do nich: karczmarstwo, łaziebnictwo, lichwiarstwo[11].

W stanie szlacheckim nierzadkie było zarządzanie majątkiem przez kobiety. Mężczyźni, oddani polityce, wojnie i życiu towarzyskiemu, pozostawiali codzienny zarząd w rękach żon czy matek. Kobiety najmowano także jako dworniczki, zarządczynie majątku. Anzelm Gostomski, w swoim wpływowym Gospodarstwie (1588) zalecał najmować kobiety do zarządu folwarkiem, gdyż pracują dobrze, za niższą niż mężczyźni pensję[11]. W XVII i XVIII w. wiele kobiet miało też wkład w zakładanie manufaktur (Anna Katarzyna Radziwiłłowa, Elżbieta Helena Sieniawska), i modernizację rolnictwa czy hodowli[11].

Działalność polityczna i społeczna[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej aktywne politycznie królowe-małżonki (na pewno Bona Sforza tu będzie) - zestawienie musi mieć źródło, aby nie było OR'u

Stopniowo rósł wpływ kobiet na sferę publiczną, choć miał on w dużej mierze charakter pośredni. Znanymi żonami-powiernicami i doradcami swoich politycznie aktywnych mężów były Zofia Chodkiewicz (żona Jana Karola Chodkiewicza) i Regina Żółkiewska (żona Stanisława Żółkiewskiego)[12]. Odbiciem tej nowej pozycji były satyry i moralitety krytykujące działalność polityczną kobiet lub ich obyczaje. Marcin Bielski w Sejmie niewieścim (1566-1567) opisał parlament kobiet jako satyrę na instytucje Rzeczypospolitej i zarazem "świat na opak"[13][14]. W literaturze protestanckiej (m.in. u Mikołaja Reja pojawiał się motyw papieżycy Joanny (postaci legendarnej, podawanej za autentyczną), mającej dowodzić zepsucia papiestwa i katolicyzmu[15]. Zmieniająca się pozycja kobiet była często opisywana jako "psucie się obyczajów" (np. Na zepsowane stanu białogłowskiego obyczaje (1650) Krzysztofa Opalińskiego)[16].

Sytuacja prawna[edytuj | edytuj kod]

Od XVI w. zamężne szlachcianki zakrywały materiałem policzki i szyje (podwiki)[17]; Portret Elżbiety Ostrogskiej (1539-1582)

W czasach nowożytnych pozycja prawna kobiet pozostała zasadniczo niezmieniona. Kobiety pozostawały pod prawną kuratelą mężczyzn (ojca, męża, braci, krewnych). Ten brak samodzielności skutkował również większą ochroną prawną i lżejszą odpowiedzialnością za czyny. Powoli następowało jednak podnoszenie statusu prawnego kobiet (dalekie jednak od równouprawnienia), wiążące się z gwarantowaniem im części spadku, ale też z zaostrzaniem kar za przestępstwa przypisywane głównie kobietom (spędzianie płodu, dzieciobójstwo, czary)[18].

Panująca jeszcze w średniowieczu pewna swoboda seksualna w kontaktach pozamałżeńskich, została zakazana przez upowszechnioną moralność seksualną[11]. Ochronie prawnej podlegały dziewictwo i "cześć niewieścia". Pozamałżeńskie naruszenie dziewictwa było karane grzywną, która była rekompensatą pieniężną dla rodziny. Pomawianie kobiet o niecnotliwe prowadzenie się (czy to mężatki czy niezamężnej) karane było grzywną i publicznym odwołaniem oskarżenia ("odszczekaniem pod ławą")[19].

Kultura i nauka[edytuj | edytuj kod]

Dzięki małżeństwu z Janem Heweliuszem możliwość prowadzenia badań astronomicznych zyskała Elżbieta Koopman, która kontynuowała działalność naukową po śmierci męża.[20]

XIX w[edytuj | edytuj kod]

Kobiety w społeczeństwie[edytuj | edytuj kod]

Działalność polityczna i społeczna[edytuj | edytuj kod]

Po upadku powstania styczniowego, wielu mężczyzn w kraju zostało zesłanych lub udało się na emigrację. W tej sytuacji (szczególnie w klasach wyższych), wzrosła rola kobiet w kulturze i społeczeństwie. Tadeusz Boy-Żeleński określił klimat tej epoki jako "duchowy matriarchat"[21].


Kobiety a działalność narodowowyzwoleńcza[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej znaną uczestniczką powstania listopadowego była Emilia Plater, której Adam Mickiewicz poświęcił wiersz Śmierć pułkownika.

Anna Pustowójtówna

czarna biżuteria

Emilia Sczaniecka

Sytuacja prawna[edytuj | edytuj kod]

W okresie porewolucyjnym, coraz powszechniejsza stawała się zasada równości obywateli wobec prawa. Jedną z najdłużej utrzymujących się form nierówności była nierówność w statusie prawnym kobiet i mężczyzn, a dotycząca ich praw dysponowania majątkiem, sytuacji rodzinnej i funkcjonowania w sferze publicznej. Kodeksy wprowadzane przez mocarstwa zaborcze utrzymywały patriarchalne stosunki rodzinne, przyznając pełnię władzy głowom rodziny i ograniczając prawa cywilne kobiet i dzieci[7].

W Królestwie Polskim obowiązywał Kodeks Napoleona, który Kobiety zamężne miały ograniczone prawa cywilne. Nie mogły bez zgody męża dysponować swoim majątkiem i występować przed sądem. Chociaż Kodeks Napoleona wprowadzał instytucję cywilnych rozwodów, to kobiety mogły go żądać jedynie w wypadku wprowadzenia przez męża kochanki do wspólnego domu. W przypadku cudzołóstwa, żona (jedynie ona) mogła zostać umieszczona w zakładzie poprawczym[22].

Początkowo, w zaborze austriackim obowiązywał tzw. kodeks cywilny zachodniogalicyjski, w którym sytuacja kobiet była gorsza niż w dawnym prawie polskim. W 1811 zaczął obowiązywać ABGB, który również uzależniał kobietę od jej męża w zakresie stosunków cywilnych i rodzinnych. Mąż był przedstawicielem ustawowym żony i dysponował jej majątkiem. Miał jedynie obowiązek utrzymywać ją i bronić. Mógł się z nią również rozwieść bez jej woli, z powodu jej zdrady (odwrotnej możliwości nie było)[23]. Dzięki postulatom polskich środowisk prawniczych do kodeksu wprowadzono też dawną polską umowę dożywocia, która wzmacniała sytuację prawną wdów[7].


Kultura i nauka[edytuj | edytuj kod]

  • Działalność kobiet w środowisku artystycznym

W kraju.

Entuzjastki

Na emigracji.

nauka

Anna Tomaszewicz-Dobrska


(podział na literaturę, muzykę, rzeźbę, malarstwo)

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Kobiety w społeczeństwie[edytuj | edytuj kod]

Kwestia kobieca w propagandzie PRL[edytuj | edytuj kod]

Działalność polityczna i społeczna[edytuj | edytuj kod]

11 lipca 1992 Hanna Suchocka jako pierwsza kobieta w Polsce objęła urząd premiera.[24]

Służba w Wojsku Polskim[edytuj | edytuj kod]

W wojnach toczonych przez Polskę w XX stuleciu czynnie uczestniczyły również kobiety – zarówno w formacjach kobiecych (Ochotnicza Legia Kobiet, Oddział Dysk, 1 Samodzielny Batalion Kobiecy im. Emilii Plater), jak i mieszanych.

Szczególnie dużo kobiet walczyło w powstaniu warszawskim[25]

W 1991 Maria Wittek jako pierwsza kobieta została mianowana na stopień generała[26].

 Osobny artykuł: Kobiety w Wojsku Polskim.



Sytuacja prawna[edytuj | edytuj kod]

W latach następujących po zakończeniu I wojny światowej, w wielu krajach europejskich przyznano prawo wyborcze kobietom

Po odzyskaniu niepodległości, przystąpiono do pracy unifikujących system prawny II Rzeczypospolitej. Wśród zmian wprowadzonych najwcześniej było zniesienie przepisów dyskryminujących kobiety zamężne, w dysponowaniu prawami cywilnymi (Ustawa z dnia 1 lipca 1921 r. w przedmiocie zmiany niektórych przepisów obowiązującego w b. Królestwie Polskiem prawa cywilnego, dotyczących praw kobiet[28]). Pełną równość w pozycji małżonków wprowadzał projekt prawa małżeńskiego majątkowego z 1937, który ostatecznie nie wszedł w życie[29]. Zmiany zrównujące pozycję małżonków zostały wprowadzone znacząco wcześniej niż w wielu innych krajach europejskich (np. w Austrii czy Francji)[30]. W okresie międzywojennym otoczono też ustawową ochroną pracę kobiet (Ustawa z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet[31])[32].

W autonomicznym woj. śląskim obowiązywała w latach 1926-1938 Ustawa w sprawie rozwiązania stosunku służby nauczycielskiej wskutek zawarcia przez nauczycielkę związku małżeńskiego. Również na pozostałym obszarze kraju funkcjonowały przepisy dyskryminujące kobiety zamężne na rynku pracy.

Kultura i nauka[edytuj | edytuj kod]

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Kobiety w społeczeństwie[edytuj | edytuj kod]

Działalność polityczna i społeczna[edytuj | edytuj kod]

Osobny art.- Ogólnopolski Strajk Kobiet

(więc tu krótko napisać) :--> Protesty w obronie praw kobiet.

Protesty pielęgniarek. Protest matek dzieci niepełnosprawnych.

Dziewuchy Dziewuchom, Polskie Babcie, itd.

Aktywistki młodzieżowe w sprawie katastrofy klimatycznej.

Polityczki tu

Spór językowy[edytuj | edytuj kod]

o bieżącej dyskusji nad feminatywami. 

Sytuacja prawna[edytuj | edytuj kod]

Uchwalona w 1997 roku Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej Polskiej mają równe prawa w życiu rodzinnym, politycznym, społecznym i gospodarczym; tym niemniej funkcjonują pewne różnice w sytuacji prawnej kobiet i mężczyzn.

Wiek emerytalny w Polsce różni się w zależności od płci: dla kobiet wynosi on 60 lat, podczas gdy dla mężczyzn – 65[33]. Reforma z 2012 roku zakładała stopniowe podwyższanie wieku emerytalnego dla obojga płci, tak aby od 2040 roku był on równy i wynosił 67 lat[34]. Kolejna reforma, która weszła w życie 1 października 2017, przywróciła zróżnicowany (i niższy) wiek emerytalny[33].

W 2019 roku wprowadzono rodzicielskie świadczenie uzupełniające (tzw. Mama 4 plus) , przyznawane kobietom w wieku emerytalnym, które urodziły i wychowały co najmniej czworo dzieci; jedynie w wyjątkowych przypadkach świadczenie może pobierać ojciec dzieci.[35]

Kodeks pracy przewidywał istnienie wykazu prac (sporządzanego przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia), których nie mogą wykonywać kobiety; przepis ten uzasadniano troską o ich zdrowie. Nowelizacja tejże ustawy z 2016 – konieczna ze względu na regulacje unijne – ograniczyła jego stosowanie wyłącznie do kobiet w ciąży i karmiących piersią.[36]

Kultura i nauka[edytuj | edytuj kod]

Pisarka Olga Tokarczuk otrzymała literacką Nagrodę Nobla za rok 2018. Filmy Agnieszki Holland i Doroty Kobieli były nominowane do Oscara.

Pionierki[edytuj | edytuj kod]

Poniższa tabela przestawia kobiety, które były pionierkami w różnych profesjach i dziedzinach społecznych.

Pionierka Dziedzina Data Komentarz Przypis
Gertruda Mieszkówna pierwsza pisarka ok. 1070-1090 Łacińskie modlitwy z Kodeksu Gertrudy [9]
Eleonora Ziemięcka pierwsza filozofka 1841 Publikacja Myśli o filozofii [37]


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ihnatowicz i in. 1999 ↓, s. 33.
  2. Ihnatowicz i in. 1999 ↓, s. 32-33.
  3. Ihnatowicz i in. 1999 ↓, s. 32.
  4. Dziadzio 2011 ↓, s. 307.
  5. Dziadzio 2011 ↓, s. 313.
  6. Dziadzio 2011 ↓, s. 293.
  7. a b c Dziadzio 2011 ↓, s. 294.
  8. Dziadzio 2011 ↓, s. 94.
  9. a b Witczak 1997 ↓, s. 36-37.
  10. Witczak 1997 ↓, s. 49-50.
  11. a b c d e f Augustyniak 2008 ↓, s. 322.
  12. a b Augustyniak 2008 ↓, s. 323.
  13. Ziomek 1999 ↓, s. 200.
  14. Hernas 1999 ↓, s. 58.
  15. Ziomek 1999 ↓, s. 78-79, 93.
  16. Hernas 1999 ↓, s. 134.
  17. Augustyniak 2008 ↓, s. 353.
  18. Augustyniak 2008 ↓, s. 321-322.
  19. Augustyniak 2008 ↓, s. 321.
  20. Thomas R. Williams: Hevelius, Catherina Elisabetha Koopman (ang.). The Biographical Encyclopedia of Astronomers. [dostęp 2017-01-31].
  21. Grażyna Borkowska, Wstęp [w:] Narcyza Żmichowska, Poganka [ebook], Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2013, 52/276.
  22. Dziadzio 2011 ↓, s. 198.
  23. Dziadzio 2011 ↓, s. 224, 294.
  24. Powołanie rządu Hanny Suchockiej. Muzeum Historii Polski. [dostęp 2019-11-25].
  25. Grzebalska ↓.
  26. 20 lat temu zmarła Maria Wittek - pierwsza generał w historii WP. dzieje.pl. [dostęp 2019-10-24].
  27. Janina Lewandowska – jedyna kobieta zamordowana w Katyniu. dzieje.pl. [dostęp 2019-10-24].
  28. Dz.U. z 1921 r. nr 64, poz. 397
  29. Dziadzio 2011 ↓, s. 320.
  30. Dziadzio 2011 ↓, s. 295.
  31. Dz.U. z 1924 r. nr 65, poz. 636
  32. Dziadzio 2011 ↓, s. 356.
  33. a b Twoja emerytura – zmiany od 1 października. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. [dostęp 2019-10-31].
  34. Marcin Zieleniecki, Kilka refleksji na temat podwyższenia wieku emerytalnego w Polsce, „Gdańskie Studia Prawnicze”, Tom XXXIII, 2015.
  35. Rodzicielskie świadczenie uzupełniające: Krok po kroku. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. [dostęp 2019-11-20].
  36. Nowy wykaz prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla kobiet. prawo.pl. [dostęp 2019-10-27].
  37. Mirella Nawracała-Urban, Ziemięcka Eleonora [w:] Andrzej Maryniarczyk (red.), Encyklopedia filozofii polskiej, t. 2, Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2011, s. 886–887.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Urszula Augustyniak, Historia Polski 1572-1795, Warszawa: PWN, 2008.
  • Andrzej Dziadzio, Powszechna historia prawa, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, ISBN 978-83-01-15568-1.
  • Weronika Grzebalska, Płeć powstania warszawskiego, Instytut Badań Literackich PAN, 2013, ISBN 978-83-61552-77-2.
  • Czesław Hernas, Literatura baroku, Warszawa: PWN, 1999.
  • Ireneusz Ihnatowicz i inni, Społeczeństwo polskie od X do XX wieku, Warszawa: Książka i Wiedza, 1999, ISBN 83-05-13080-0.
  • Tadeusz Witczak, Literatura średniowiecza, Warszawa: PWN, 1997.
  • Jerzy Ziomek, Literatura odrodzenia, Warszawa: PWN, 1999.