Wilkołak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy mitycznego stworzenia. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Wilkołak, Lucas Cranach Starszy, 1512

Wilkołak, także wilkołek[1] – w wielu mitologiach (m.in. słowiańskiej i germańskiej) i legendach człowiek, który potrafił się przekształcić (sam z siebie lub przez wpływ osoby z zewnątrz) w wilka (czasem też w inne zwierzę[2]), lub postać będącą połączeniem tego zwierzęcia z człowiekiem. Zdolność tę nazywa się wilkołactwem lub lykantropią. Wilkołak w czasie przemiany był groźny dla innych ludzi i zwierząt domowych, gdyż atakował je w morderczym szale. Nie atakowały jednak ludzi, dopóki ci nie stanęli im na drodze[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

Mit o Likaonie (Lykaonie) mówi o niesławnym królu Arkadii, który to powątpiewając w moce bogów, postanowił poddać ich próbie i zaprosił ich na ucztę. Wraz ze starszymi synami zamordowali najmłodszego syna. Obdarli go ze skóry, rozczłonkowali i ugotowali w kotle. Taką to upiorną potrawę Likaon podał Zeusowi. Ten natychmiast wyczuł, że to człowiek, i odmówił jedzenia. Wściekły Zeus postanowił ukarać Likaona i jego synów i zamienił ich w wilki. Inna wersja tego mitu mówi, że w wilki pozamieniał ich Dionizos, jedyny z bogów Olimpu, który nie miał nic przeciwko kanibalizmowi. Zaś jego celem było ocalenie Likaona i jego synów przed gniewem innych bogów.

Od tamtej pory raz na dziesięć lat pasterze z Arkadii podczas dzikich orgii Dionizji niejako odtwarzali ten mit, mordując dziecko i gotując z niego zupę. Wybrany mężczyzna musiał zjeść ową zupę, a następnie przejść przez rzekę, gdzie przez dziesięć lat miał żyć z wilkami. Potem wolno mu było powrócić do ludzi. Rytuał ten miał na celu zabezpieczenie stad przed atakami wilków, wszak człowiek był wśród wilków i mógł je odciągać od ludzkich pastwisk. Zaś magiczną moc potrzebną do zmiany człowieka w wilka zapewniał fakt, że czynił to sam Dionizos – spersonifikowany w zamordowanym dziecku. Wierzono bowiem, że każde dziecko, które zostanie żywcem obdarte ze skóry, rozczłonkowane i przyrządzone, faktycznie staje się bogiem pijanego szału. To zaś odnosi się do mitu o dzieciństwie Dionizosa, którego zazdrosna Hera kazała zamordować. Wysłała więc tytanów by dokonali dzieła, ci odarli go ze skóry, upiekli i zjedli. Szczęściem w porę pojawił się Zeus, spalił tytanów piorunem i z popiołów odtworzył winnego boga.

Herodot twierdził, że wśród Neurów (których spotkał w trakcie swej podróży w górę Bohu) według zwyczaju każdy raz do roku zamieniał się w wilka.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Niekiedy w wilki zmieniali się Berserkowie z mitologii nordyckiej, gdy upojeni morderczym szałem zatracali wszystko co ludzkie.

Nowożytność[edytuj | edytuj kod]

W szesnastym i siedemnastym stuleciu powszechnie wierzono, że człowiek mógł stać się wilkołakiem zawierając pakt z diabłem. Częste były procesy o wilkołactwo, bodaj najsłynniejszym z nich był proces niejakiego Gillesa Garniera, który w roku 1573 zamordował kilkoro dzieci w okolicach burgundzkiego miasta Dole. Schwytany na gorącym uczynku zeznał, że zawarł pakt z diabłem, który pokazał mu, jak stać się wilkiem za pomocą magicznego pasa. Garnier po bardzo długich torturach został spalony na stosie 18 stycznia 1574 roku.

Wierzono ponoć, że ludzie mający głębokie poczucie obowiązku dopełnienia zemsty, a nie posiadający dość siły, godzili się dobrowolnie przyjąć klątwę. W głębokim lesie w kotle warzyli magiczne zioła i wygłaszali inkantacje (zaklęcia). Na końcu zaś narzucali na siebie skórę wilka i zostawali przeklęci. Wierzono, że łączyła ich przez tą wilczą skórę magiczna więź, która sprawiała, że kiedy ją nałożyli, mogli zmienić się w wilka. Jednak w pełni odczuwali wszystko, co się dzieje z tą skórą, takoż cięcie jej nożem powodowało głębokie rany na plecach, zaś spalenie mogło wręcz zabić. Takich ludzi nazywano „pasterzami wilków”, gdyż mieli władzę nad tymi zwierzętami, mogli więc polować na ludzi całym stadem. Wierzono, że posiadali też dar wilczej mowy, w której to wydawali rozkazy.

W 1999 roku w USA ponad 900 osób ubezpieczyło się na wypadek przemiany w wilkołaka[3].

Geneza nazwy[edytuj | edytuj kod]

W rejonach zamieszkiwanych przez ludy słowiańskie pojawiały się różne określenia na ludzi przemieniających się z zwięrzęta, np. czeskie vlkodlak, czy rosyjskie vovkulak. Przyjmuje się, że nazwa wilkołaka w języku prasłowiańskim brzmiała prawdopodobnie *vьlkodlakъ. Pierwszy człon nazwy związany jest z wilkiem, drugi zaś z prasłowiańską nazwą zwierzęcej sierści (*dlaka). Wilkołak jest więc człowiekiem w wilczej skórze, porośniętym gęstą zwierzęcą sierścią.

Inna nazwa pojawiająca się w rejonie zamieszkiwanym przez ludy słowiańskie na człowieka przemieniającego się z zwierzęta to oborot ( od *oboroti – przemieniać). Nie ma ono konotacji z wilkiem, ponieważ wilkołaki niekoniecznie muszą przemieniać się w stworzenia związane z tym gatunkiem[2].

Przemiana w wilkołaka[edytuj | edytuj kod]

Wilkołactwo, według wierzeń, mogło wynikać z wielu przyczyn. Między innymi można było stać się nim za sprawą rzuconego uroku lub po ukąszeniu przez innego wilkołaka[4]. Przeistoczenie w wilka było również możliwe dzięki natarciu się specjalną maścią, lub dzięki napiciu się wody z wodopoju tych zwierząt.[5] Zdolność przemiany mogła być także wrodzona.

W przypadku przemiany wrodzonej lub wynikającej z ukąszenia przemiana zwykle możliwa była tylko o określonej porze (np. w trakcie pełni, zgodnie z wierzeniami lunearnymi[2]), lub na życzenie osoby posiadającej taką moc. W przypadku ingerencji magicznej przemiana zazwyczaj była stała[1].

Według wierzeń zdarzały się przemiany na skutek niedopilnowania przyjęcia przez dziecko sakramentu chrztu świętego[5].

Przebieg przemiany[edytuj | edytuj kod]

Przemiana w wilkołaka mogła zachodzić na kilka sposobów. Na przykład człowiek mógł przewrócić się na drugą stronę: w jego ciele bezustannie przebywały dwie istoty, z tym że gdy jedna była na zewnątrz, druga kryła się wewnątrz. Według innych podań wilkołak zmieniał skórę jak wąż. Proces ten mógł być dość pracochłonny. Była też możliwość całościowej przemiany, w której człowiek porasta futrem, a jego anatomia ulega całkowitej przemianie[5].

Mitologiczne konotacje z wampirami[edytuj | edytuj kod]

Według podań wampiry nie były gatunkami skłóconymi z wilkołakami. W Europie krążyły legendy dotyczące tego, że zmarły wilkołak przemieniał się pośmiertnie w wampira. Śląskie słowo oznaczające wilkołaka, volkodlak, w Serbii oznacza tyle, co wampir[3].

Współczesna kultura[edytuj | edytuj kod]

Występowanie motywów wilkołaków[edytuj | edytuj kod]

Wilkołactwo niekiedy jest postrzegane jako forma opętania przez zwierzę. Można się jej nabawić na przykład pijąc wodę z kałuż, w których odciśnięte są wilcze łapy bądź będąc pogryzionym przez wilka. Taki motyw został dość przewrotnie wykorzystany w postaci Catwoman w filmie Powrót Batmana, jak również w filmie Wilk z Jackiem Nicholsonem.

Wilkołactwo jako likantropia figuruje w psychologii. Jest to głębokie przekonanie pacjenta, że jest wilkiem lub dzikim zwierzęciem. I choć nie następuje przemiana fizyczna, pacjent może wierzyć, że miała ona miejsce, i stać się niebezpieczny dla postronnych.

Wilkołactwo jest także bardzo popularnym motywem we współczesnej literaturze fantastycznej (Remus Lupin w cyklu J.K. Rowling, funkcjonariusz Angua w cyklu Świat Dysku, Jacob Black ze Zmierzchu, liczni bohaterowie z Złodzieja Dusz) oraz filmie: od Wilkołaka z Lonem Chaneyem Jr., przez Wilka z Jackiem Nicholsonem i Michelle Pfeiffer, aż do komedii Amerykański wilkołak w Paryżu. Wilkołak jest głównym bohaterem młodzieżowego filmu Teen Wolf oraz nawiązującego do niego serialu telewizyjnym Teen Wolf: Nastoletni wilkołak. Temat likantropi pojawiał się także w powiązanych za sobą serialach Pamiętniki wampirów i The Originals. Stereotypy dotyczące tego gatunku eksploruje także komedia Co robimy w ukryciu.

Wilkołaki (zwane w tym przypadku też wargami) pojawiają się także w stworzonej przez J.R.R. Tolkiena mitologii Śródziemia. Zostają przedstawione jako złe potwory w postaci olbrzymich wilków, posiadające dużą inteligencję i umiejętność mowy, ale nie pada żadna uwaga o ludziach zamieniających się w nich.

Gatunek ten pojawia się również w grze Wiedźmin z 2007 roku.

Motyw wilkołaka pojawiał się także w muzyce, zwłaszcza metalowej. Do przykładów należą album Wolfheart grupy Moonspell czy Nattens Madrigal grupy Ulver (z norw. ulver – wilki).

Wizje wilkołaka we współczesnej kulturze[edytuj | edytuj kod]

W wielu książkach podawane jest, że wilkołakiem stać może się jedynie człowiek płci męskiej. Nielicznie podane zostały przykłady, gdy wilkołakiem stały się kobiety i dzieci. Współcześnie idea kobiety-wilczycy jest jednak bardziej inspirująca dla twórców i pisarzy.

  • Księżyc w pełni – są różne wersje na temat jego wpływu na wilkołaka. Niektóre mówią, że człowiek mógł przemienić się w wilkołaka tylko w czasie pełni księżyca, inne natomiast, że potrafił kontrolować przemianę. Wielu jednak uważa, że podczas pełni wilkołaki stawały się silniejsze i bardziej agresywne (podobno wzrastał też potencjał seksualny). W czasie pełni wilkołaki wybierały się też na polowania. W kulturze wschodniosłowiańskiej wilkołactwo zwano również „Tęsknotą do księżyca”.
  • Srebro – według legend srebro nie było w stanie zabić wilkołaka, a jedynie sprawić, że zamieniał się z powrotem w człowieka. Wielu twórców książek i filmów zrezygnowało jednak z takiej wersji, decydują się uczynić srebro zabójczym (np. w filmach Underworld i Van Helsing). Często srebro powodowało u wilkołaków ból, rany, oparzenia. W niektórych źródłach srebro leczyło wilkołaka, a nie raniło.
  • Zdolności – wilkołaki posiadały wiele nadnaturalnych cech, jak np. możliwość zmiany wyglądu od człowieka przez pół-człowieka pół-wilka do samego wilka, choć najczęściej mówi się o tej drugiej formie. Posiadały wielką siłę oraz zwinność. Mogły też wspinać się z zawrotną prędkością, a także wskakiwać i zeskakiwać z dużych wysokości, nie robiąc sobie przy tym krzywdy. Miały doskonały węch i słuch, nawet w ludzkiej postaci. Potrafiły również widzieć w ciemnościach. Ważną cechą wilkołaka była też jego nadzwyczajna atrakcyjność, gdy wyglądał jak człowiek.
  • Stosunki z wampirami – wielu twórców książek, gier i filmów wykorzystywało motyw walki wilkołaków z wampirami (np. film Underworld: Bunt lykanów). I dla wilkołaków, i dla wampirów głównym źródłem pożywienia był człowiek, więc walczyły o niego. Istnieje jednak możliwość, że oba stworzenia żerowały razem. W niektórych serialach ugryzienie wilkołaka zabijało wampira (np. Pamiętniki wampirów i The Originals). W powieści Złodziej dusz wilkołaki i wampiry długo toczyły ze sobą otwartą wojnę, jednak ostatecznie skończyła się ona na zawieszeniu broni[6].
  • Zdjęcie klątwy – zdjęcie klątwy nie zawsze było możliwe. Najczęściej skuteczne było zabicie wilkołaka, który doprowadził do przemiany. Gdyby tak było to po zabiciu bardzo starego wilkołaka, w ludzi zamieniłoby się bardzo wiele wilkołaków, a także prawdopodobnie ci, których potomkowie pozamieniali. Pojawia się twierdzenie, że zabicie pierwszego wilkołaka zdejmie klątwę ze wszystkich pokoleń. Według starożytnych Greków wilkołakiem było się na dziesięć lat, a jeśli w tym czasie powstrzymywało się od jedzenia ludzi, klątwa człowieka opuszczała. Innym sposobem są egzorcyzmy oraz praktyki szamańskie.
  • Długość życia – są dwie wersje na temat długości życia wilkołaków. Pierwsza mówi, że wilkołaki były nieśmiertelne i zginąć mogły, podobnie jak wampiry, tylko zabite przez kogoś innego. Druga wersja jest taka, że żyły bardzo długo, ale starzały się i słabły wraz z wiekiem. Mogły dożyć kilku setek lat i wyglądać młodo, ale w końcu umierały ze starości. Jeszcze inne źródła mówiły, że żyją mniej więcej tyle, co zwyczajni ludzie.
  • Znak bestii – wedle niektórych wersji wilkołak w ludzkiej formie ma na dłoni pentagram, bądź też pięć znamion, między którymi da się pentagram wytyczyć. Czasem pojawiają się motywy znamion w kształcie księżyca lub połączone brwi.
  • Sposób walki – wilkołaki mogą być wrażliwe na srebro, czasem też na ogień oraz jemiołę. Można go zabić srebrną kulą, o ile się nią trafi w serce. Można go było również przemienić w człowieka poprzez podanie mu antidotum. Dobre są amulety chroniące od dzikich zwierząt lub inkantacje (zaklęcia). Rośliną ułatwiającą rozpoznanie i zabicie wilkołaka jest tojad.

Lista dzieł z wykorzystaniem wilkołaków[edytuj | edytuj kod]

Książki[edytuj | edytuj kod]

Filmy i seriale[edytuj | edytuj kod]

Gry wideo[edytuj | edytuj kod]

Gry planszowe[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Wilkołak - Słowiański Bestiariusz, slowianskibestiariusz.pl [dostęp 2018-06-03] (pol.).
  2. a b c d Wilkołaki – ludzie w wilczej skórze, „Slawoslaw.pl”, 12 grudnia 2015 [dostęp 2018-06-03] (pol.).
  3. a b Wilkołaki - podstawowe prawdy i kłamstwa o krwiożerczych ludziach wilkach [dostęp 2018-06-03] (pol.).
  4. Bohdan Baranowski – W kręgu upiorów i wilkołaków, Łódź 1981, ​ISBN 83-218-0072-6
  5. a b c LIKANTROPIA - PRZEMIANA W WILKOŁAKA - Odkrywamy Zakryte, „Odkrywamy Zakryte”, 15 grudnia 2017 [dostęp 2018-06-03] (pol.).
  6. Aneta Jadowska, Złodziej dusz, 2012.