Wincenty Kadłubek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wincenty Kadłubek
biskup krakowski
Obraz olejny anonimowego artysty z pierwszej połowy XVIII wieku. Kościół klasztorny opactwa cystersów w Jędrzejowie
Obraz olejny anonimowego artysty z pierwszej połowy XVIII wieku. Kościół klasztorny opactwa cystersów w Jędrzejowie
Herb Wincenty Kadłubek
Kraj działania  Polska
Data i miejsce urodzenia ok. 1150
Kargów lub Karwów
Data i miejsce śmierci 8 marca 1223
Jędrzejów
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Nominacja biskupia 1208
Sakra biskupia brak danych
Błogosławiony
Wincenty Kadłubek
ilustracja
Czczony przez Kościół katolicki
Beatyfikacja 18 lutego 1764
przez Klemensa XIII
Wspomnienie 9 października
Patron diecezji sandomierskiej, Sandomierza, Jędrzejowa
Szczególne miejsca kultu Archiopactwo cystersów w Jędrzejowie

Wincenty Kadłubek (łac. Vincentius Cadlubkonis, Vincentius Kadlubek), mistrz Wincenty Kadłubek (łac. magister Vincentius Cadlubkonis) lub mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem (łac. magister Vincentius dictus Kadlubek) (ur. ok. 1150 w Kargowie lub Karwowie, zm. 8 marca 1223 w Jędrzejowie) – autor Kroniki dziejów Polski, uważany za jedną z najważniejszych postaci w dziejach literatury i historiografii polskiej. Pochodził z możnowładztwa małopolskiego, kształcił się we Francji i być może w Italii. Po powrocie do kraju pracował najprawdopodobniej jako scholastyk w szkole katedralnej krakowskiej oraz kapelan książęcy Kazimierza Sprawiedliwego i Leszka Białego. Objął urząd prepozyta sandomierskiego, a następnie został wybrany biskupem krakowskim. Uczestniczył w obradach IV soboru laterańskiego. Pięć lat przed śmiercią zrezygnował ze sprawowania urzędu biskupa i osiadł w klasztorze cystersów w Jędrzejowie. W roku 1764 został ogłoszony błogosławionym Kościoła katolickiego.

Kadłubek jest uznawany za pierwszego uczonego i pisarza Polaka. Jego dzieło stało się jednym z fundamentalnych pomników literatury, gdyż oddziałało w dużym stopniu – bezpośrednio lub pośrednio – na rozwój całej kultury polskiej. Ponieważ w Kronice Wincenty pozostawił silne piętno własnych poglądów i osobowości, przez wieki kształtował świadomość historyczną i narodową Polaków. Jego zdania i zwroty były przytaczane niezliczoną ilość razy przez tak wielu autorów, że współcześnie używa się popularnych z niego cytatów często bez świadomości, że pochodzą one od mistrza Wincentego. Badacze europejscy uważają go natomiast za jednego z najważniejszych przedstawicieli humanizmu chrześcijańskiego końca XII i początku XIII wieku[1].

W XIX i XX wieku historycy podważyli wiarygodność tzw. podań wincentyńskich a także autorytet Kadłubka jako kronikarza. Jednocześnie bardzo wysoko ocenili jego umiejętności literackie, wiedzę prawniczą, retoryczną czy filozoficzną. Ich badania wykazały, że Wincenty był przedstawicielem XII-wiecznej szkoły dziejopisarskiej, która wykład historii pojmowała nie jako relację o faktach, ale zestawienie i objaśnienie literackich przykładów. Celem takiego zestawienia było wyjaśnienie czytelnikowi współczesnej mu rzeczywistości poprzez aktualizujący historię morał[2].

Szczególną rolę odegrała w dziejach Polski myśl polityczna Wincentego. Był on twórcą określenia państwa polskiego mianem Rzeczypospolitej (res publica). W jego ujęciu Polska nie była własnością monarchy, lecz społeczeństwa rządzącego się prawem stanowionym i wybierającego sobie władców. Tak rozumiana Rzeczpospolita powinna się stać – według Kadłubka – ojczyzną (patria) ludzi wolnych, bronioną męstwem swych obywateli (cives) tworzących jeden naród (identitas est mater societatis)[3]. Całe jego dzieło historyczne bywa interpretowane jako próba odpowiedzi na pytanie, sformułowane przez mistrza Wincentego na pierwszych kartach Kroniki: pod kim zaczęło się dzieciństwo naszych konstytucji[4]?

Imię i przydomek[edytuj]

Przekazy źródłowe[edytuj]

Sam autor podał swoje imię na kartach Kroniki polskiej w formie Vincencius. W księdze IV, rozdziale 16, pod rokiem 1191 napisał: Vidit enim Vincencius, qui srcipsit haec, et scimus quia verum est testimonium eius. Fragment ten uważany jest współcześnie za autentyczny, pochodzący od samego Wincentego[5].

Rękopis eugeniuszowski Kroniki kończy się kolofonem, który jest najprawdopodobniej wstawką kopisty, dopisaną około połowy XIII wieku. W kolofonie tym imię autora zostało podane, tak jak w tekście, w formie Vincencius: Finit cronica siue originale regum et principum Polonie edita per magistrum Vincencium Cracouiensem episcopum[5]. W pochodzącym z około połowy XIII wieku Kalendarzu kapituły krakowskiej Kadłubek został również określony jako Vincencius. Pod dniem 8 marca zanotowano w nim: Vincencius episcopus Cracoviensis, qui capitulo contulit decimas in Schow obiit et in Morimundo requiescit (ręką Jana Długosza dodano w XV wieku: id est in Andrzeyow)[2].

Natomiast spisany w drugiej połowie XIII wieku Rocznik kapituły krakowskiej podał imię Kadłubka w formie Wincencius: MCCVIII Wincencius canonice electus a papa Innocencio confirmatus est et per Henricum archiepiscopum Cracouiensem consecratus est; MCCXXIII Wincencius episcopus Cracouiensis cedit; MCCXXIII Wincencius episcopus Cracouiensis obiit et in Morimundo quiescit. Formę Wincencius zastosowano także w XIV-wiecznym Katalogu biskupów krakowskich[5].

Jako pierwszy drugie imię Wincentego – w formie Cadlubonis – podał pod koniec XIII wieku, w tekście sporządzonym najprawdopodobniej w roku 1295, autor Kroniki wielkopolskiej. Napisał on: Vidit enim Vincencius Cadlubonis. Kopiści Kroniki wielkopolskiej z XV wieku często przekręcali podczas przepisywania niezrozumiały dla nich zapis Cadlubonis na Ladlubonis czy Ladkibonis. Zdaniem badaczy tych rękopisów świadczy to o tym, że w tym czasie drugie imię Wincentego było w skryptoriach nieznane. Natomiast na początku XIV wieku dwa imiona Kadłubka powtórzył za Kroniką wielkopolską  anonimowy franciszkanin, autor tzw. Kroniki Mierzwy[6].

W połowie XV wieku nad jednym z rękopisów Kroniki wielkopolskiej pracował Sędziwoj z Czechła. W tak zwanym Rękopisie Sędziwoja zachowały się jego próby wyjaśnienia nieznanego mu skądinąd zapisu Vincencius Cadlubonis. Sędziwoj dodał do tekstu dwie noty marginalne omawiające to zagadnienie. W jednej z nich uznał domniemane drugie imię Kadłubka za przydomek – jego zdaniem Wincenty był dictus Cadlub („zwany Kadłubem”). Natomiast w innym miejscu sprostował formę Cadlubonis, uznając ją za niepoprawnie zapisany patronimik Cadlubowicz[6].

W drugiej połowie XV wieku Jan Długosz w Żywotach biskupów krakowskich przytoczył informację z Kroniki wielkopolskiej, ale dokonał jej niewielkiej korekty – zdrobnił Cadlubonis na Cadlubkonis – zapisując: Fulcone mortuo, magister Vincentius Cadlubkonis, natione Polonus, de villa Carwow prope Opathow de domo et familia Rose. Najczęściej uczeni tłumaczą tę korektę grubiańskim brzmieniem „Kadłuba”, niestosownym dla rodowodu czy godności biskupa krakowskiego. Według Długosza bowiem, każdy biskup powinien być przedstawicielem nobilitas – z urodzenia, obyczaju i wykształcenia[7].

Spolszczona z Cadlubkonis Długosza forma Kadłubek – rozumiana jako przydomek lub patronimik – powszechnie przyjęła się w piśmiennictwie XVI wieku wśród autorów piszących w języku ojczystym. Jan Kochanowski używał domniemanego nazwiska Wincentego – Kadłubski – opierając się na nieznanych współcześnie przesłankach. Forma ta jednak nie przyjęła się, a w XVII wieku stosowano wobec autora Kroniki niemal wyłącznie, w języku polskim, określenie Wincenty Kadłubek[7]. W dokumentach beatyfikacyjnych z XVIII wieku nowy błogosławiony określony został jako Vincentius Kadlubek[8].

Geneza imienia[edytuj]

W XII wieku w możnowładczych rodach polskich zaczęto używać, obok imion rodzimych, także imiona chrześcijańskie – najczęściej aniołów, ewangelistów, apostołów i męczenników. Nie jest znany żaden Polak przed Kadłubkiem noszący imię Wincenty. Natomiast kult świętego Wincentego rozpoczął się na ziemiach polskich w roku 1145. Wówczas to Piotr Włostowic pielgrzymował do Magdeburga, skąd przywiózł do Wrocławia relikwie tego starożytnego męczennika. Relikwie te złożył we wzniesionym przez siebie kościele opactwa benedyktynów na Ołbinie[9].

Kadłubek urodził się kilka lat po uroczystej translacji relikwii świętego Wincentego do Ołbina. Historycy powiązali więc jego imię z tym wydarzeniem i przypuszczają, że ojciec przyszłego kronikarza towarzyszył Piotrowi Włostowicowi w wyprawie do Magdeburga, bądź też że istniały w tym czasie jakieś szczególne więzy między rodzinami Kadłubka i Włostowica[10]. O istnieniu takich związków świadczy również tekst Kroniki – Kadłubek wychwalał w nim Piotra Włostowica oraz jego potomków z rodu Łabędziów[10].

Geneza przydomka[edytuj]

Ponieważ „Kadłubkiem” nie nazwał się w Kronice sam Wincenty i nie określano go takim przydomkiem przez całe następne stulecie, część badaczy jest zdania, że zapis Cadlubonis w Kronice Wielkopolskiej był czyimś wymysłem lub polegał na nieporozumieniu. Najczęściej przyjmuje się, że autor lub kopista Kroniki wielkopolskiej błędnie odczytał jakiś niejasny zapis z nieznanego współcześnie źródła[6].

Wśród historyków, którzy akceptowali wiarygodność przydomka, występowały trzy stanowiska w sprawie jego znaczenia – Kadłubek mogło oznaczać „syna Kadłuba”, czyli „Kadłubowica”; ojciec Wincentego mógł nosić inne imię, ale zwano go „Kadłubem”; przydomek Wincentego pochodził od nazwy miejscowości, której znaczenie autor Kroniki wielkopolskiej źle zrozumiał i zinterpretował jako patronimik[11].

Najstarsze poświadczenie funkcjonowania imienia Kadłub w średniowiecznej Polsce pochodzi z roku 1424. Jednak hipoteza, że ojciec Wincentego miał na imię Kadłub jest współcześnie odrzucana, gdyż odnaleziono dokumenty z drugiej połowy XII wieku, na których jego imię zapisano w formie „Stephanus”. Nie można jednak wykluczyć, że Stefan, ojciec Wincentego, nosił przydomek – nie ma jednak na to żadnych świadectw źródłowych. Ponieważ Stefan należał do stanu rycerskiego, wątpliwe jest, aby nadano mu jeden z przydomków przezwiskowych, których stosowanie znane jest wśród niższych warstw ówczesnego społeczeństwa (np. Głąb, Broda, Gębiec, Golec itp.)[6].

Dla XIV wieku poświadczone jest istnienie miejscowości Kadłubiec na Śląsku Opolskim, Kadłubek niedaleko Radomia oraz Kadłubowo koło Płońska na Mazowszu. Dwie pierwsze nazwy wyprowadzane są z „kadłuba” (w znaczeniu wydrążonego pnia drzewa), ostatnia ma charakter patronimiczny. Żadnej z nich nie można powiązać z Wincentym, nie ma więc też dowodu na to, że jego przydomek pochodził od nazwy miejscowości[6].

Magisterium[edytuj]

Część źródeł z XIII i XIV wieku tytułuje Wincentego magistrem („mistrzem”). Tytulaturę taką podkreślił Jan Długosz nazywając biskupa krakowskiego magister Vincentius Cadlubkonis. Zwrot ten utrwalił się przez wieki tak bardzo, że w języku polskim termin „mistrz” funkcjonuje niekiedy w formie dodatkowego przydomka autora Kroniki polskiej, zapisywanego z dużej litery – jako Mistrz Wincenty Kadłubek, Mistrz Wincenty lub Mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem[12].

Na przełomie XII i XIII wieku tytuł magister pojawiał się na kartach dokumentów w trzech znaczeniach. Mógł oznaczać nauczyciela w sensie ogólnym, stanowisko scholastyka w szkole katedralnej lub też być stopniem naukowym wskazującym na ukończenie fakultetu sztuk wyzwolonych[12].

Pewne formy nadawania stopnia magistra przy ukończeniu fakultetu sztuk wyzwolonych w Paryżu są poświadczone w źródłach z około 1170 roku. Tytuł ten oznaczał w nich udzielenie prawa do nauczania (veniam legendi) w całej chrześcijańskiej Europie. W tym okresie paryskie fakultety prawa i teologii nadawały zazwyczaj przy ukończeniu stopień doktora, chociaż zwyczaje te nie były jeszcze w pełni ukształtowane. Ostateczna nomenklatura tytułów i stopni naukowych została przyjęta dopiero około połowy XIII wieku[13].

Magisterium Kadłubka najprawdopodobniej oznaczało, że nauczał on w szkole katedralnej krakowskiej. Spisy scholastyków tej szkoły mają lukę między rokiem 1177 a 1210. Uczeni uważają, że w tym okresie Wincenty mógł tam pracować, zwłaszcza że w Kronice występują liczne akcenty dydaktyczne i wychowawcze wskazujące na pedagogiczne zainteresowania autora. Jednakże już jako biskup, gdy w szkole katedralnej nauczał bliżej nieznany scholastyk o imieniu Benedykt, w dokumentach Wincenty nadal był tytułowany magistrem. W opinii badaczy jest to dowód na to, że tytuł mistrza oznaczał w jego przypadku także stopień naukowy[14].

Jednakże za główny dowód posiadania przez Wincentego stopnia naukowego uzyskanego w Paryżu uważa się rozległą wiedzę oraz erudycję, której nie mógł zdobyć w ówczesnych szkołach polskich. Jego znajomość literatury starożytnej i średniowiecznej, filozofii czy prawa rzymskiego oraz sposób używania języka łacińskiego wiążą go wyraźnie z francuskimi kręgami intelektualnymi końca XII wieku, a przede wszystkim z paryskim studium generale[15].

Życiorys[edytuj]

Miejsce i data urodzenia[edytuj]

Według źródeł z XIV i pierwszej połowy XV wieku (Nekrolog jędrzejowski i Katalog biskupów krakowskich) Wincenty Kadłubek urodził się w Kargowie pod Stopnicą. Natomiast w drugiej połowie XV wieku Jan Długosz twierdził – a za nim wpisano tę informację do akt beatyfikacyjnych – że Kadłubek urodził się w Karwowie niedaleko Opatowa. Współcześni historycy opowiadają się za Kargowem, chociaż w Karwowie nadal czci się, zgodnie z katolicką tradycją, miejsce urodzin błogosławionego. Długosza zapewne zmylił fakt, że do dóbr Wincentego, które odziedziczył po ojcu, należały część Karwowa oraz leżące nieopodal Gojców i Niekisiałka[16].

Według akt beatyfikacyjnych Mistrz Wincenty urodził się w roku 1160 lub 1161. Informacja ta wywodzi się z ustaleń historyków XVII i XVIII-wiecznych. W XIX wieku uczeni zanegowali tę datację. Ich krytyka opierała się na dwóch przesłankach. W roku 1166 wpisano Wincentego jako świadka na dokumencie wystawionym przez Kazimierza Sprawiedliwego. Zgodnie z ówczesnym prawem i zwyczajami musiał mieć wtedy przynajmniej 12 lat. Natomiast z tekstu Kroniki wynika, że Wincenty znał osobiście arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana oraz biskupa krakowskiego Mateusza, którym w młodości „trzymał kałamarz”. Arcybiskup Jan zmarł w roku 1167 lub krótko później, natomiast biskup Mateusz w roku 1166. Wincenty mógł trzymać im kałamarz dopiero jako kilkunastoletni scholarz, odbywający naukę w krakowskiej szkole katedralnej[17].

Na podstawie powyższych przesłanek w XX wieku większość hagiografów kościelnych i historyków przyjęła kompromisowo, że Wincenty urodził się między rokiem 1150 a 1160[17]. Natomiast współcześni historycy uważają, że Wincenty Kadłubek urodził się zapewne około roku 1150[18].

Pochodzenie[edytuj]

W pierwszej połowie XIV wieku do Katalogu biskupów krakowskich wpisano notatkę, w której podkreślono uczoność Wincentego, ale dodano zwrot: „chociaż powątpiewa się w jego rycerskie pochodzenie” (licet de eius nobilitate dubitatur). Informację tę powtórzyło kilku innych autorów, dlatego Jan Długosz w Żywotach biskupów krakowskich starał się wykazać, że Kadłubek należał do rodu możnowładczego. Według Długosza Wincenty pochodził z Różyców, jego ojciec miał na imię Bogusław a matka Benigna. Informacjom – zarówno Katalogu, jak i Długosza – przeczy jednak zawartość XII-wiecznych dokumentów, w których występuje rodzina Wincentego, a które odnaleźli nowożytni badacze[7].

Na przywileju dla opactwa cystersów w Jędrzejowie, wystawionym przez Kazimierza Sprawiedliwego w roku 1166, widnieją Stephanus et filii eius Stephanus et Vincentius („Stefan i synowie jego Stefan i Wincenty”). Podobnie na analogicznym przywileju wydanym przez Mieszka Starego. Natomiast na potwierdzeniu obu dokumentów – wydanym rok później wspólnie przez Bolesława Kędzierzawego, Mieszka Starego i Kazimierza Sprawiedliwego – Stefan, ojciec Wincentego, określony został jako „komes”. Komes Stefan obecny był również – bez synów – przy wydawaniu kilku innych dokumentów oraz uczestniczył w spotkaniu książąt piastowskich w Gnieźnie, w roku 1177. Biskup krakowski Gedko rzucił na Stefana klątwę z powodu bigamii. Według Katalogu biskupów krakowskich komes Stefan był kasztelanem krakowskim[9].

Wiadomo z innych dokumentów, że Stefan miał trzech synów – Stefana, Wincentego i Bogusława. Kadłubek odziedziczył po ojcu kilka posiadłości (patrimonium). Były to Czerników, Gojców, Niekisiałka i część Karwowa. Pretensje prawne wobec tych posiadłości wnosili wiele lat później bratankowie Wincentego, synowie Bogusława – Bogusław i Sulisław[9].

Przynależność rodowa Stefana, ojca Wincentego, nie jest znana. Najczęściej przyjmowaną przez uczonych hipotezą jest wywodzenie go z rodu Lisów[9].

Młodość[edytuj]

O dzieciństwie Wincentego nic nie wiadomo. Z domu rodzinnego przeniósł się do Krakowa jako kilkunastoletni młodzieniec. Wydarzyło się to podczas pontyfikatu biskupa Mateusza – czyli przed rokiem 1166 – o czym wspomniał sam Kadłubek w swojej Kronice[19].

W Krakowie młody Wincenty uczył się w tamtejszej szkole katedralnej. W tym okresie scholastykiem tej szkoły był bliżej nieznany Amileusz, prawdopodobnie pochodzący z Italii. Program nauczania obejmował trivium i podstawy quadrivium. W ramach trivium Wincenty uczył się języka łacińskiego, retoryki oraz dialektyki – kształcił się m. in. w sztuce pisania listów oraz dokumentów. Wiadomo, że podczas kursu quadrivium nauczano w ówczesnej szkole krakowskiej układania kalendarza, wykładano fundamentalne zasady prawne, a także podstawy geometrii i muzyki. Zasady arytmetyki poznał Kadłubek – jak wspominał później – na podstawie tak zwanej tabliczki Pitagorasa, która pozwalała na obliczanie wyników czterech podstawowych działań[20].

Podczas nauki w Krakowie przyszły kronikarz poznał osobiście trzy osoby, które – jak przyznał po latach – wywarły decydujący wpływ na ukształtowanie się jego zainteresowań i poglądów. Byli to arcybiskup gnieźnieński Jan, biskup krakowski Mateusz oraz jego następca Gedko. Nieżyjących już Jana i Mateusza uczynił Kadłubek kilkadziesiąt lat później rozmówcami w dialogowej części swojej Kroniki, podkreślając ich wysokie wykształcenie, elokwencję i mądrość[21]. Natomiast Gedkę nazywał „najświątobliwszym” (sacerrimus) mędrcem, „którego imię należy złotym wyryć rylcem” i przypisywał mu dar prorokowania – pomimo tego, że tenże Gedko ostro zareagował na skandal, jaki swoim pożyciem seksualnym wywołał ojciec Wincentego[22].

Studia zagraniczne[edytuj]

Studia Wincentego nie są poświadczone w źródłach średniowiecznych bezpośrednio. Uczeni wnioskują o nich z dwóch przesłanek – tytułowania Kadłubka w dokumentach magistrem oraz treści Kroniki. Wiedzy i erudycji, a także sposobu używania języka łacińskiego w Kronice, nie sposób bowiem wyprowadzić z wykształcenia, które dawały ówczesne szkoły polskie. Nie było też na ziemiach polskich ani w sąsiednich krajach bibliotek, w których mógł Kadłubek przeczytać dzieła autorów, na których się powoływał i o których znajomości świadczy treść Kroniki. Dodatkowym argumentem jest posługiwanie się przez Wincentego zwrotami z języków francuskiego i greckiego[14]. W pierwszej księdze przytoczył nawet zdanie po francusku: Sire tu morras[23].

O ile twierdzenie, że Kadłubek studiował w Paryżu jest przyjmowane współcześnie przez wszystkich badaczy, to część z nich odrzuca – za Oswaldem Balzerem – studia przyszłego kronikarza w Bolonii. Autorem tezy, że Wincenty studiował także w Bolonii był Tadeusz Wojciechowski. Zdaniem zwolenników tej tezy rozległa wiedza prawnicza mistrza Wincentego odpowiada programowi nauczania wykładanemu na bolońskiej uczelni w ostatnich dziesięcioleciach XII wieku[15]. Stanisław Kętrzyński zwrócił uwagę na to, że określenie Wisły mianem Vandalus, znane z Kroniki, pojawiło się niemal równolegle w dziele Otia imperiala bolońskiego profesora Gerwazego z Tilbury[24].

Ponieważ od roku 1189 imię Wincentego pojawia się na stałe w dokumentach wydawanych w Polsce, uczeni uważają, że musiał on powrócić z zagranicy przed tą datą. Orientacyjnie przyjmuje się, że Kadłubek studiował mniej więcej w latach 1170–1188. Nie jest wykluczone, że wyjeżdżał z Polski i wracał do kraju kilkukrotnie w tym okresie[25].

Kapelan książęcy[edytuj]

Za panowania Kazimierza Sprawiedliwego[edytuj]

W roku 1189 imię Wincentego, jako świadka, pojawiło się na dokumencie wystawionym przez Kazimierza Sprawiedliwego dla kapituły krakowskiej. Dyktat tego dokumentu jest stylistycznie podobny do Kroniki, a znawcy średniowiecznej dyplomatyki uważają, że jego autorem był Kadłubek. Ich zdaniem Wincenty pracował wówczas jako kapelan w kancelarii książęcej[26].

Pod koniec XII wieku krakowska kancelaria formowała się dopiero z pierwotnej kapelanii (capella), czyli grupy duchownych (kapelanów), którzy obsługiwali władcę i jego dwór a którym monarcha zlecał niekiedy różne funkcje państwowe. Ukształtowanie się najstarszej polskiej kancelarii monarszej uczeni datują właśnie na rządy Kazimierza Sprawiedliwego i pracę w niej Wincentego[26].

Roman Grodecki był autorem hipotezy, współcześnie uważanej za najbardziej prawdopodobną, że Kazimierz Sprawiedliwy postanowił zatrzymać na dworze powracającego z zachodnich szkół Kadłubka. Korzystając z wysokiego wykształcenia świeżo kreowanego magistra, Kazimierz zużytkował odpowiednio jego wiedzę i umiejętności, zwłaszcza w pracach kancelaryjnych oraz dyplomatycznych[27].

Z treści Kroniki wynika, że Wincenty uczestniczył w ówczesnym życiu publicznym i był świadkiem wielu wydarzeń na krakowskim dworze. Szczególnie barwnie napisał później o wystawnych ucztach, które wydawał książę. Przy opisie tych biesiad kronikarz nie unikał utrwalenia własnych wspomnień związanych z uzależnieniami Kazimierza od alkoholu i hazardu, próbując jedynie w uczony sposób księcia usprawiedliwić[27]. Pełen szczegółów opis zdobycia Krakowa przez Mieszka Starego w roku 1191, a potem jego odzyskania przez Kazimierza, świadczy o tym, że Wincenty musiał być bezpośrednim świadkiem tych wydarzeń. Był też uczestnikiem – jak sam wspominał o tym w Kronice – późniejszych rokowań pokojowych i zawarcia ugody między braćmi[28].

Za panowania Leszka Białego[edytuj]

Z niejasnych powodów wyjątkowo zwięzła jest relacja Wincentego o śmierci i pogrzebie Kazimierza Sprawiedliwego w roku 1194[29], chociaż z tekstu zdaje się wynikać, że nagłą śmierć księcia na uczcie, po wypiciu kielicha wina, kronikarz obserwował na własne oczy. We fragmencie tym Kadłubek nie przytoczył podejrzeń o otrucie, ale szybko przeszedł do szczegółowej relacji z wiecu – w którym niewątpliwie sam uczestniczył – możnych krakowskich, na którym dokonano elekcji małoletniego syna Kazimierza, Leszka Białego[30].

Kadłubek poparł rządy Leszka w Krakowie – sprawowane w imieniu chłopca przez jego matkę Helenę, biskupa Pełkę i wojewodę Mikołaja – i pozostał na dworze książęcym. Po stronie zwolenników Leszka, jako kapelan, uczestniczył najprawdopodobniej w bitwie nad Mozgawą w roku 1195, gdyż o przebiegu tego krwawego starcia szczegółowo opowiedział w Kronice[30].

Wincenty zapisał w Kronice osobistą relację ze swojego udziału w późniejszym zatargu, w kręgu najbliższych współpracowników Leszka, między wojewodą krakowskim Mikołajem a palatynem sandomierskim Goworkiem. Gotowość do ustąpienia z urzędu, którą zgłosił w roku 1202 Goworek, dała kronikarzowi okazję do pochwały takiego sposobu postępowania – poświęcenia osobistej kariery dla dobra ojczyzny[31].

Więzy między Leszkiem Białym a Kadłubkiem były bardzo silne – po wielu wspólnie spędzonych latach, w wydanych samodzielnie dokumentach książę nazywał kronikarza „ojcem”. Leszek poparł też kandydaturę Kadłubka na biskupa krakowskiego. Być może Wincenty odpowiadał wcześniej za kształcenie małoletniego księcia; niektórzy historycy sformułowali hipotezę, że Kadłubek był ojcem chrzestnym Leszka[32].

Elekcja na biskupa krakowskiego[edytuj]

11 września 2007 roku zmarł biskup krakowski Pełka. Panujący samodzielnie od pięciu lat Leszek Biały nie skorzystał z prawa wprowadzenia swojego kandydata na stolicę biskupią. W tych okolicznościach doszło do pierwszej w historii Polski elekcji biskupa. Prawo głosu przysługiwało kanonikom krakowskim. Wiążę się to zapewne z wydaniem przez papieża Innocentego III przywileju protekcyjnego dla państwa Leszka, datowanego na 4 stycznia 2007 roku – chociaż nie ma w tym dokumencie wyrażonego wprost zalecenia przeprowadzania wyborów na urząd biskupa[33].

Kapituła krakowska głosowała nad dwiema kandydaturami – biskupa płockiego Gedki i prepozyta sandomierskiego Wincentego. Doszło do podwójnej elekcji – część kanoników utrzymywała, że wybrany został Gedko, inni że zwycięzcą wyborów był Wincenty. Sprawa została przedstawiona do rozstrzygnięcia Innocentemu III[34].

W bulli z 28 marca 1208 roku, szczegółowo informującej w formułach prawniczych o przebiegu sprawy, papież za prawidłowo wybranego uznał Wincentego. Innocenty podkreślił, że chociaż obaj kandydaci byli odpowiedni, to lepszym z nich był Kadłubek jako kapłan związany z diecezją krakowską. Papież tytułował Wincentego „magistrem i prepozytem sandomierskim”. Nazwał go „mężem przesławnym wieloraką chwałą”, znanym mu z „mądrości i pobożności”[34].

Uczestnictwo w soborze laterańskim[edytuj]

Ani sam kronikarz, ani żadne inne polskie źródło średniowieczne, nie wspominają o wyprawie Kadłubka z 1215 roku na IV sobór laterański do Rzymu. Na początku XX wieku francuski uczony Achille Luchaire(fr.) odnalazł w bibliotece kantonalnej w Zurychu XIII-wieczny dokument zawierający spis uczestników obrad. Znajdowało się na nim imię Wincentego z Krakowa[35].

Ustąpienie z biskupstwa[edytuj]

Wincenty złożył urząd biskupi oficjalnie latem 1218 roku. Musiał wcześniej uzyskać dyspensę papieską, więc historycy przypuszczają, że ogłosił zamiar ustąpienia i wysłał prośbę do Rzymu latem lub jesienią 1217 roku. Wówczas też kapituła krakowska wybrała jego następcą Iwo Odrowąża. Po elekcji nowego biskupa Kadłubek wyjechał do Jędrzejowa[36].

Iwo przebywał latem 1217 roku w Paryżu. Ślubował tam wstąpić do paryskiego opactwa świętego Wiktora(fr.) kanoników regularnych. Musiał więc, podobnie jak Wincenty, uzyskać dyspensę papieską. Na tej podstawie uważa się, że Odrowąż wracał z Francji przez Rzym i przywiózł oba niezbędne dokumenty do Krakowa. Został konsekrowany na biskupa najpóźniej we wrześniu 1218 roku, gdyż zachował się list gratulacyjny do nowego biskupa datowany na 28 września tego roku[36].

W Jędrzejowie[edytuj]

Jesienią 1217 roku lub najpóźniej na początku 1218 roku, Wincenty przeniósł się do klasztoru cystersów w Jędrzejowie. Przyjął go tam opat Teodoryk. Ponieważ imię Kadłubka nie pojawiło się od tego wydarzenia aż do śmierci na żadnym dokumencie, przyjmuje się, że kronikarz nie opuścił już klasztoru[37].

Według XVII-wiecznej legendy Wincenty przeszedł pieszo z Krakowa do Jędrzejowa. Na jego spotkanie miał na granice posiadłości klasztornych wyjść cały konwent. Na miejscu domniemanego powitania usypano w XVIII wieku – stojący nadal współcześnie – kopiec, na którym postawiono figurę błogosławionego. Wincenty miał poprosić o przyjęcie do zakonu i zostać nowicjuszem jako pierwszy cysters Polak[20].

Większość historyków odrzuca wiarygodność tych późnych informacji. Żadne źródło z XIII i XIV wieku nie wspomniało o zakonnej profesji Wincentego. Dopiero w połowie XV wieku Sędziwoj z Czechła dodał do notatki przepisanej z XIII-wiecznego Rocznika kapituły krakowskiej uwagę: „i został zakonnikiem” (et factus est monachus)[38].

We współczesnej nauce dominuje pogląd, że Kadłubek był jedynie rezydentem w klasztorze jędrzejowskim. W tym okresie benedyktyni i cystersi gościli niekiedy przez lata nieprofesjonalistów, wypracowano też zakonne zasady traktowania tego typu rezydentów[37].

Śmierć[edytuj]

Do XVII wieku obchodzono w Polsce dwie kommemoracje zgonu Wincentego – 8 marca i 4 kwietnia. W ówczesnych źródłach można znaleźć obie daty dzienne. Szymon Starowolski wybrał się w roku 1614 do opactwa w Jędrzejowie, gdzie w tamtejszej bibliotece przeczytał najstarszy rękopis Nekrologu jędrzejowskiego, współcześnie zaginiony. Przepisał z niego informację, że Kadłubek umarł 8 marca 1223 roku. Potwierdza jego relację notatka z XIII-wiecznego Kalendarza katedry krakowskiej, w której podano, że biskup Wincenty zmarł 8 marca 1223 roku w Jędrzejowie. Ta data dzienna znalazła się w aktach beatyfikacyjnych i jest uznawana za wiarygodną przez współczesnych uczonych[39].

Wincenty został pochowany na honorowym miejscu w kościele klasztornym opactwa cystersów w Jędrzejowie – w prezbiterium, pomiędzy stallami, naprzeciwko tzw. wielkiego ołtarza[39].

Dzieło[edytuj]

 Osobny artykuł: Kronika Wincentego Kadłubka.

Recepcja[edytuj]

Wincenty wywarł olbrzymi wpływ na kulturę polską. Już najprawdopodobniej od XIII wieku jego dzieło było podręcznikiem stosowanym podczas nauki w szkole katedralnej krakowskiej. Używano go też w innych średniowiecznych szkołach katedralnych na ziemiach polskich. W XIV wieku stało się podręcznikiem na Akademii Krakowskiej. Kronikę wykładano tam od początku istnienia tej uczelni. Wielokrotny jej rektor, Jan z Dąbrówki, napisał pod koniec XV wieku komentarz analizujący dzieło Kadłubka zdanie po zdaniu[40].

Absolwenci Akademii Krakowskiej przeprowadzali do XIX wieku lekcje z historii Polski na podstawie Kroniki Kadłubka, wprowadzając ją jako lekturę do programów szkolnictwa niższego, aż po szkoły parafialne. Dzięki temu mistrz Wincenty oddziałał w sposób decydujący na poznanie tradycji historycznej a w konsekwencji na wyrobienie świadomości narodowej i miłości do ojczyzny w społeczeństwie polskim[40].

Do języka potocznego weszły liczne przysłowia, zaczerpnięte przez Kadłubka z literatury starożytnej, a których stosowanie w języku polskim wywodzi się z powszechnej przez wieki znajomości treści Kroniki – na przykład rzadko kruk krukowi oko wydziobuje (IV, 11), ryby łatwiej łowi się w mętnej wodzie (IV, 23), czy gdzie dwóch się kłóci, tam trzeci korzysta (IV, 23)[41].

Kult[edytuj]

Relikwiarz bł. Wincentego Kadłubka w klasztorze w Jędrzejowie

Cystersi, jako zakon nastawiony eschatologicznie, nie zabiegali o kanonizację swoich członków. Mnisi poświęcali się modlitwie i kontemplacji a ich kościoły były, przynajmniej do XVI wieku, niedostępne dla świeckich. Wierni nie mogli więc pielgrzymować do grobu Wincentego czy też się przy nim modlić. Dopiero po soborze trydenckim cystersi stopniowo łagodzili regułę, podejmowali się zadań duszpasterskich i otwierali dla świeckich swoje kościoły[42].

Przed XVII wiekiem do grobu Wincentego w Jędrzejowie tamtejsi mnisi dopuszczali jedynie – na mocy specjalnego pozwolenia – władców, wysokich dostojników państwowych i duchownych. Raczej przygodnymi pątnikami byli Konrad Mazowiecki, Kazimierz Wielki i Kazimierz Jagiellończyk z królową Zofią. Natomiast celowo do grobu Kadłubka pielgrzymowali Jan Długosz i Jakub z Paradyża, składając hołd uczonemu kronikarzowi. W czasach późniejszych w Jędrzejowie modlili się między innymi Jan Zamoyski czy Michał Zebrzydowski[43].

Najstarsze świadectwo o pielgrzymkach wiernych do Jędrzejowa pochodzi z roku 1688. Musiały one odbywać się już od jakiegoś czasu, gdyż przy grobie Wincentego modlili się wówczas nawet Ślązacy i Rusini[44].

26 kwietnia 1633 z inicjatywy biskupa chełmskiego i opata jędrzejowskiego Remigiusza Koniecpolskiego podjęto poszukiwania szczątków Kadłubka, które po ekshumacji dokonanej przez Fryderyka Szembeka, złożono w szklanym naczyniu i umieszczono w skarbcu kościelnym[45][46]. 19 sierpnia 1633 dokonano elewacji relikwi składając je w marmurowej trumnie przed ołtarzem Ukrzyżowanego (ante Altare Crucifixi)[47]. W 1764 roku Papież Klemens XIII dokonał aprobaty kultu[48][49][50] Wincentego Kadłubka. W 1901 kardynał Jan Puzyna nakazał sprowadzić fragment relikwii bł. Wincentego Kadłubka do Krakowa na Wawel, które umieszczono w relikwiarzu-trumience (wg proj. Stanisława Barabasza) w ołtarzu kaplicy Jana Olbrachta[51][52]. W 1965 relikwiarz ten został przeniesiony do kaplicy biskupa Piotra Tomickiego[53]. W 1845 część relikwii Kadłubka została przeniesiona do kościoła katedralnego w Sandomierzu[54][55].

Obecnie doczesne szczątki Kadłubka spoczywają w kaplicy bł. Wincentego Kadłubka w kościele cystersów w Jędrzejowie, ufundowanej przez opata jędrzejowskiego Wojciecha Ziemnickiego w 1733, na ołtarzu grobowym wykonanym ok. 1764 przez krakowskiego rzeźbiarza i snycerza Wojciecha Rojowskiego, złożone w posrebrzanej trumience wykonanej w 1768 przez Jana Rismana[56].

Wincenty Kadłubek wprowadził w Polsce zwyczaj palenia wiecznego światła przed Najświętszym Sakramentem.

Wspomnienie liturgiczne w Kościele katolickim obchodzone jest 9 października[49].

Przed Soborem i zmianami liturgicznymi w Polsce 13 marca obchodzono święto Błogosławionego Wincentego Kadłubka Biskupa i Wyznawcy, Patrona Królestwa Polskiego - w Archidiecezji Gnieźnieńskiej Duplex, miejscami Duplex majus. Tego dnia odprawia się Msza Statuit[57].

2 stycznia 2016 bł. Wincenty Kadłubek został ogłoszony Patronem Jędrzejowa[58].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Kürbis 1996 ↓, s. V-VI.
  2. a b Kürbis 1996 ↓, s. VI.
  3. Kürbis 1996 ↓, s. LXI.
  4. Skibiński 2012 ↓, s. 249.
  5. a b c Kürbis 1996 ↓, s. VII.
  6. a b c d e Kürbis 1996 ↓, s. IX.
  7. a b c Kürbis 1996 ↓, s. X.
  8. Kürbis 1996 ↓, s. XVI.
  9. a b c d Kürbis 1996 ↓, s. XIII.
  10. a b Kürbis 1996 ↓, s. XIV.
  11. Kürbis 1996 ↓, s. IX-X.
  12. a b Kürbis 1996 ↓, s. XXI.
  13. Kürbis 1996 ↓, s. XXII.
  14. a b Kürbis 1996 ↓, s. XXIII.
  15. a b Kürbis 1996 ↓, s. XXIV.
  16. Kürbis 1996 ↓, s. XLV-XLVI.
  17. a b Kürbis 1996 ↓, s. XVI-XVII.
  18. Skibiński 2012 ↓, s. 247.
  19. Stabińska 1973 ↓, s. 16.
  20. a b Stabińska 1973 ↓, s. 18-19.
  21. Stabińska 1973 ↓, s. 17-18.
  22. Kürbis 1996 ↓, s. XVII-XVIII.
  23. Stabińska 1973 ↓, s. 24.
  24. Kürbis 1996 ↓, s. LXXXIX.
  25. Stabińska 1973 ↓, s. 23-29.
  26. a b Kürbis 1996 ↓, s. XXV.
  27. a b Kürbis 1996 ↓, s. XXXI-XXXII.
  28. Stabińska 1973 ↓, s. 29.
  29. Kürbis 1996 ↓, s. XXXII.
  30. a b Stabińska 1973 ↓, s. 31.
  31. Kürbis 1996 ↓, s. XXXIII.
  32. Kürbis 1996 ↓, s. L.
  33. Kürbis 1996 ↓, s. XXXVIII.
  34. a b Kürbis 1996 ↓, s. XXXIX.
  35. Stabińska 1973 ↓, s. 43.
  36. a b Kürbis 1996 ↓, s. LIII-LIV.
  37. a b Kürbis 1996 ↓, s. LIV.
  38. Kürbis 1996 ↓, s. LI.
  39. a b Kürbis 1996 ↓, s. LV.
  40. a b Stabińska 1973 ↓, s. 137.
  41. Stabińska 1973 ↓, s. 138.
  42. Stabińska 1973 ↓, s. 155.
  43. Stabińska 1973 ↓, s. 155-156.
  44. Stabińska 1973 ↓, s. 156.
  45. D. Olszewski, op. cit., s. 152-153.
  46. K.J. Czyżewski, M. Walczak, Ikonografia błogosławionego Wincentego Kadłubka, [W:] Cistercium Mater Nostra, Rocznik II/2/2008, s. 217.
  47. S. Starowolski, Vita et miracula Servi Dei Vincentii Kadłubkonis, Cracoviae 1642, s. 70-73
  48. Henryk Fros SJ, Franciszek Sowa: Księga imion i świętych. T. 6: W-Z. Kraków: WAM, Księża Jezuici, 2007, s. 606. ISBN 978-83-7318-736-8.
  49. a b Błogosławiony Wincenty Kadłubek, biskup. 01.10.2011. [dostęp 2012-10-28].
  50. J. Urban, op. cit., s. 301.
  51. J. Urban, op. cit., s. 303.
  52. D. Olszewski, op. cit., s. 161.
  53. J. Urban, op. cit., s. 307.
  54. K.J. Czyżewski, M. Walczak, op. cit., s. 223.
  55. D. Olszewski, op. cit., s. 157.
  56. A.A. Dudek, Jędrzejów. Archiopactwo Cystersów, Warszawa 1991, s. 77-78.
  57. dodatek o Świętych Patronach Polski. W: Księga Graduału Rzymskiego. 1910, s. 12.
  58. Błogosłąwiony Wincenty Kadłubek patronem Jędrzejowa

Bibliografia[edytuj]

  • Mistrz Wincenty Kadłubek. Człowiek i dzieło, pośmiertny kult i legenda. Materiały z sesji naukowej Kraków 10 marca 2000, red. Krzysztof R. Prokop, Kraków 2001.
  • Jadwiga Stabińska: Mistrz Wincenty. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, 1973.
  • Mistrz Wincenty Kadłubek. Człowiek i dzieło, pośmiertny kult i legenda. Materiały z sesji naukowej Kraków 10 marca 2000, red. Krzysztof R. Prokop, Kraków 2001.
  • Brygida Kürbis: Wstęp. W: Mistrz Wincenty Kadłubek: Kronika polska. Wrocław: Ossolineum, 1996, s. VIII-CXXXII. ISBN 83-04-04613-X.
  • A. Lis, Spory wokół biografii mistrza Wincentego Kadłubka, Lublin 2013.
  • D. Olszewski, Kult bł. Wincentego Kadłubka w Jędrzejowie, [w:] Cystersi w Polsce. W 850-lecie fundacji opactwa jędrzejowskiego, Kielce 1990.
  • Edward Skibiński: Kronika polska mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem. W: Vademecum historyka mediewisty. Jarosław Nikodem, Dariusz Andrzej Sikorski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 245–258. ISBN 978-83-01-17239-8.

Linki zewnętrzne[edytuj]