Województwo sandomierskie (I Rzeczpospolita)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
 Ten artykuł dotyczy jednostki terytorialnej I Rzeczypospolitej. Zobacz też: inne województwo sandomierskie.
województwo sandomierskie
Palatinatus Sandomirensis
województwo
XIV wiek – 1795
Herb
Herb województwa sandomierskiego
Sentencja: Stellati clypei fulgor[1] "Splendor okrągłej tarczy z gwiazdami"
Państwo  I Rzeczpospolita
Prowincja małopolska
Data powstania XIV wiek
Siedziba Wojewody Sandomierz
Wojewoda zobacz: wojewodowie sandomierscy
Siedziba Sejmiku Opatów
Popis pod Pokrzywnicą[2]
Powierzchnia 23 860 km²
Populacja (1790 [3])
• liczba ludności

381 623
Podział administracyjny
Liczba powiatów 6
Liczba reprezentantów
Liczba senatorów 2
Położenie na mapie Rzeczypospolitej
RON województwo sandomierskie map.svg
Ziemia 50°41′N 21°45′E/50,681000 21,744500
Portal Portal Polska

Województwo sandomierskiejednostka terytorialna Korony Królestwa Polskiego, później Rzeczypospolitej Obojga Narodów istniejąca od XIV wieku do 1795 r., część prowincji małopolskiej. Obejmowała powierzchnię 23 860 km²[potrzebne źródło] posiadając 7 powiatów. Siedzibą wojewody był Sandomierz, a sejmiki ziemskie odbywały się w Opatowie.

W Nowym Mieście Korczynie w woj. sandomierskim odbywały się sejmiki generalne dla prowincji małopolskiej.

Terytorium[edytuj | edytuj kod]

Na północy sandomierskie graniczyło z województwem mazowieckim, w części poprzez rzekę Radomkę i Łukawkę. Pilica odgraniczała je od województwa rawskiego, łęczyckiego i sieradzkiego. Od południowego zachodu sandomierskie sąsiadowało z woj. krakowskim, a dalej od południowego wschodu z woj. ruskim. Od wschodu poprzez Wisłę i Wieprz graniczyło z województwem lubelskim[4].

Po 1474 r. województwo sandomierskie obejmowało obszar o powierzchni 467,25 mil kwadratowych. W XVI wieku w województwie było 374 parafii, 100 miast i miasteczek oraz 2586 wsi. Te ostatnie miały 11465 łanów kmiecych, szlachty zagrodowej było 261[5].

Powiaty województwa sandomierskiego wg Adolfa Pawińskiego[6]
Powiat Powierzchnia w mil² Powierzchnia w km²
powiat sandomierski 114,23 6290,05
powiat wiślicki 44,14 2429,83
powiat pilzneński 72,86 4011,08
powiat chęciński 54,06 2977,00
powiat opoczyński 44,58 2454,71
powiat radomski 105,02 5782,56
powiat stężycki 32,33 1780,83
Razem (województwo) 467,25 25726,76

Historia[edytuj | edytuj kod]

Należące do Małopolski woj. sandomierskie wywodziło się z dawnej piastowskiej dzielnicy książęcej, której trzon wyznaczyła wzmiankowana na przełomie XI/XII w. prowincja sandomierska. Do niej w XII wieku przyłączono: ziemię wiślicką, trzy kasztelanie nadpilickie (Małogoszcz, Żarnów i Skrzynno) oraz północne, lesiste obszary ziemi radomskiej. Woj. sandomierskie obejmowało obszary graniczące na północy z Mazowszem na dolnej Radomce (Radomierzy) i równoleżnikowym odcinku Pilicy, pozostawiając tzw. Zapilcze po stronie mazowieckiej. Granicę z woj. łęczyckim i sieradzkim wyznaczała Pilica, a z woj. krakowskim na północ od Wisły - Nidzica. Na południu woj. sandomierskie obejmowało zawiślańską część dawnej ziemi wiślickiej i dawny pow. tarnowski (później pilzneriski), w skład którego wchodził dekanat dębicki zwany leśnym. Na południowym wschodzie granica z ziemiami sanocką i przemyską biegła szerokim pasem prastarej Puszczy Sandomierskiej. Na wschodzie woj. sandomierskie niemal do schyłku średniowiecza przekraczało Wisłę i obejmowało obszerną ziemię lubelską oraz łukowską. Dopiero w r. 1474 po utworzeniu woj. lubelskiego (wydzielonego z sandomierskiego) granicę województwa sandomierskiego od ujścia Sanu do ujścia Kurówki ustalono na Wiśle. Ze względu na rozległość województwa sandomierskiego za Kazimierza IV Jagiellończyka w 1471 na prawym brzegu Wisły utworzono nowe województwo – lubelskie. W województwie sandomierskim pozostała leżąca za Wisłą lesista i ówcześnie nieskolonizowana ziemia stężycka.

W ramach pierwszego rozbioru Polski (1772) województwo sandomierskie straciło obszary na prawym brzegu Wisły – Austria zajęła w całości powiat pilzneński oraz prawobrzeżne części wiślickiego i sandomierskiego. W latach 1795–1809 do Austrii należały także tereny na lewym brzegu Wisły; w 1809 r. weszły one w skład Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego. W wyniku rozbiorów Sandomierz stał się miastem przygranicznym, tym samym dla obszarów należących do Królestwa Polskiego funkcje stołeczne przejęte zostały przez Radom i Kielce.

Powiaty[edytuj | edytuj kod]

W 1397 r. część woj. sandomierskiego na lewym brzegu Wisły podzielona została na trzy powiaty: sandomierski, radomski i chęciński[5].

Później na podstawie ksiąg poborowych uważa się, że jeszcze na początku XVI wieku województwo sandomierskie składało się z 9 powiatów: sandomierskiego, wiślickiego, chęcińskiego, opoczyńskiego, radomskiego, szydłowskiego, stężyckiego, pilzneńskiego i tarnowskiego. Dwa z nich: tarnowski i szydłowski, w ciągu XVI wieku wcielone zostały do sąsiednich: tarnowski do pilzneńskiego, a szydłowski do wiślickiego i sandomierskiego[5].

Lucjan Tatomir podał, że woj. sandomierskie dzieliło się na 7 powiatów: sandomierski, wiślicki, pilźnieński, radomski, stężycki (ziemia stężycka), opoczyński, chęciński[4]. Podział ten podał wcześniej Kasper Niesiecki w swoim herbarzu, zaznaczając 6 powiatów i ziemię stężycką[7].

Zygmunt Gloger opierając się na taryfie do podymnego (w księdze podatkowej) przedstawił, że woj. sandomierskie dzieliło się na 6 powiatów: sandomierski, wiślicki, chęciński, opoczyński, stężycki i pilzneński, oraz siódma "ziemia radomska". Gloger dowodził że ziemia radomska była 3 razy większa od ziemi stężyckiej, położnej na wschodnim brzegu Wisły[5].

Urzędy[edytuj | edytuj kod]

Sandomierskie miało dwóch senatorów większych – wojewodę i kasztelana sandomierskiego. Mniejszych senatorów było siedmiu, byli to kasztelanowie: wiślicki, radomski, zawichojski, żarnowski, małogoski, połaniecki i czechowski. Każdy z powiatów miał swoich urzędników ziemskich, jedynie podkomorzy był jeden dla całego województwa. W sandomierskim było 6 starostw grodowych: sandomierskie, radomskie, chęcińskie, opoczyńskie, nowomiejskie (korczyńskie) oraz stężyckie. Do starostw niegrodowych należały m.in.: wiślickie, pilzneńskie, stopnickie, soleckie, zawichojskie, szydłowskie, przedborskie, ropczyckie, ryczywolskie, radoszyckie, małogoskie, ryckie i zwoleńskie[5].

Na obszarze województwa działały trzy sądy ziemskie. W Sandomierzu sądzono sprawy z powiatów: sandomierskiego, wiślickiego i pilzneńskiego. W Radomiu z powiatów: radomskiego, opoczyńskiego i chęcińskiego. W Stężycy natomiast z powiatu stężyckiego. Sejmiki województwa sandomierskiego odbywały się w Opatowie. Wybierano na nich siedmiu posłów (po jednym z każdego powiatu) na sejm koronny[5].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stefan Krzysztof Kuczyński, Polskie herby ziemskie. Geneza, treści, funkcje, Warszawa 1993, s. 214.
  2. Antoni Sozański, Wykład politycznej geografii, rządu i administracyi dawnej Polski przy końcu istnienia całego państwa (1648-1772), Kraków 1889, s. 4.
  3. Tabela: Summaryusz Generalny wszelkich dochodów Rzeczypospolitey tak w Koronie iako i w Litwie z kalkulacyą mil kwadratowych, tak со do dymów, podatków, iako i ludzi, w: Dziennik rządowo-ekonomiczno handlowy. Zaymuiący różne Wiadomości, Rządowe, Handlowe, Ekonomiczne, Fabryczne, Kontraktowe na Dobra, Summy, i Produkta. Zajmujący 3 miesiące kwiecień may czerwiec 1790. R.5. T. II. Warszawa 1790.
  4. a b Lucjan Tatomir: Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski. Kraków: Drukarnia "Czasu" W. Kirchmayera, 1868, s. 156.
  5. a b c d e f Część II: Podział na prowincje i województwa, Województwo Sandomierskie. W: Zygmunt Gloger: Geografia historyczna ziem dawnej Polski. Kraków: 1903.
  6. Adolf Pawiński: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 3: Małopolska. Warszawa: Księgarnia Gebethnera i Wolffa, 1886, s. 8.
  7. Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J.. T. I. Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1846, s. 137.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sebastian Piątkowski, Radom – zarys dziejów miasta, Radom 2000, ISBN 83-914912-0-X.
  • Jarosław Swajdo, Między Wisłą a Pilicą. Dzieje podziałów administracyjnych w regionie kielecko-radomskim do 1975 roku, Kielce 2005, ISBN 83-88874-89-6.