Województwo smoleńskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Województwo smoleńskie
Palatinatus smolenscensis
województwo
1508 – 1667
Herb
Herb województwa smoleńskiego
Państwo  I Rzeczpospolita
Prowincja Litwa
Data powstania 1508
Siedziba Wojewody Smoleńsk
Wojewoda zobacz: wojewodowie smoleńscy
Podział administracyjny
Liczba powiatów 2
Liczba reprezentantów
Liczba senatorów 3
Położenie na mapie Rzeczypospolitej
RON województwo smoleńskie map.svg
Ziemia 54°47′N 32°03′E/54,782800 32,045300
Portal Portal Polska

     Położenie województwa smoleńskiego na mapie Wielkiego Ksiestwa Litewskiego

Województwo smoleńskiewojewództwo w latach 1508-1514 i ponownie latach 1611-1654. W latach 1514-1611 i 1654-1793 było jedynie nominalne.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Utworzone w 1508 roku[1]. Utracone przez Wielkie Księstwo Litewskie na rzecz Wielkiego Księstwa Moskiewskiego w 1514 roku. Po unii lubelskiej w 1569 roku mianowano wojewodów. Powołano także urząd kasztelana. Senatorowie ci nie posiadali jednak długo terytorium, podległego ich władzy[2]. Województwo smoleńskie zostało odzyskane na kilkadziesiąt lat 13 czerwca 1611 wraz ze zdobyciem Smoleńska przez Zygmunta III Wazę podczas wojny polsko-rosyjskiej 1609-1618. Nabytki potwierdził rozejm w Dywilinie (1618), a następnie pokój wieczysty w Polanowie (1634). Po nieudanej wyprawie królewicza Władysława na Moskwę (1617-1618), w wyniku rozejmu w Dywilinie, Rzeczpospolita uzyskiwała nowe zdobycze terytorialne. Na województwo smoleńskie składało się tym razem, oprócz ziemi smoleńskiej z Białą, Dorohobużem, Rosławiem i Sierpiejskiem, także Newel i Siebież z Krasnymhoródkiem w pobliżu Inflant, a na południu Starodubowszczyzna z Trubczewskiem i zamek Poczep. W 1634 na mocy traktatu polanowskiego odszedł do Moskwy Sierpiejsk, a w 1644 księstwo trubeckie. Z pozostałej części Siewierszczyzny utworzono w 1635 województwo czernihowskie i przyłączono je do Korony. Już w 1654 car Aleksy Michałowicz ponownie zajął Smoleńsk, a w rozejmie andruszowskim (1667) Rzeczpospolita zrzekła się smoleńszczyzny, potwierdzając to w traktacie Grzymułtowskiego (1686).

Organizacja[edytuj | edytuj kod]

Na sejmie marcowym 1613 uchwalono konstytucję "Ordynacya województwa smoleńskiego"[3], w wyniku której przyłączono województwo smoleńskie do Wielkiego Księstwa Litewskiego i ustanawiano urzędników. Najwyższym z kompetencjami sądowymi na terenie całego województwa został dotychczas tytularny wojewoda smoleński. Konstytucja powoływała też komisję "do ordynacji Smoleńska", która miała przywracać majątki potomkom egzakulantów smoleńskich sprzed 1514 roku. Reszta majątków pozostała w gestii JKM, a administrację nimi dano wojewodzie.

Na sejmie 1620 uchwalono konstytucje "Ordynacya prowincyi od Moskwy rekuperowanych"[4], na której mocy wszystkie te ziemie oddane zostały w administrację królewiczowi Władysławowi, który władał nimi przez swojego viceadministratora. Jednocześnie zaczyna wytwarzać się hierarchia urzędnicza smoleńska obok namiestników (kapitanów) administracji królewicza. W 1621 roku sejmik smoleński wysłał pierwszych posłów na sejm walny. Administracja królewicza pozostała aż do 1632 roku, często się przeplatając (wiceadministratorem w 1623-1629 był Aleksander Gosiewski, który pełnił jednocześnie od 1625 roku urząd wojewody smoleńskiego). Chaos wzmaga jeszcze fakt, że oprócz administracji królewicza i hierarchii ziemskiej w powszechnym użyciu był także stary moskiewski podział na ujezdy i stany (ujezdy smoleński, rosławski, dorohubski, bielski, sierpiejski do 1634, newelski do 1638). W 1625 obok istniejącego już grodu w Smoleńsku Zygmunt III powołuje gród w Starodubie. Pierwszym starostą zostaje kniaź Jan Drucki-Sokoliński, a pierwszy sejmik starodubski zbiera się w 1626. W 1633 król ustanawia trzeci powiat grodzki w Newlu, który funkcjonuje bardzo krótko, gdyż najpierw Siebież, a chwile później Newel zostaje nadany na prawie lennym hetmanowi wielkiemu litewskiemu i kasztelanowi wileńskiemu Krzysztofowi Radziwiłłowi. Radziwiłł przeprowadził intromisję 22 lipca 1634, likwidując tym samym gród w Newelu. W 1650 król Jan Kazimierz zamienia Newel i Siebież wraz z Krasnohorodkiem w dobra wieczyste hetmana polnego litewskiego i starosty żmudzkiego Janusza Radziwiłła. Szlachta posiadająca prawa polityczne z okolic Siebieża i Newla zostaje za zgodą sejmu przyłączona do województwa połockiego.

Stolicą województwa był Smoleńsk. Podzielone było na dwa powiaty: smoleński i starodubowski. Województwo miało dwóch senatorów świeckich: wojewoda i kasztelan smoleński (krzesłowy, czyli większy) oraz senatora duchownego (biskup smoleński). Według porządku starszeństwa w senacie, wojewoda smoleński plasował się w środku stawki za wojewodą podolskim a przed wojewodą lubelskim. Kasztelan szedł wśród kasztelanów większych za kamienieckim a przed lubelskim. Biskup smoleński zajmował natomiast ostatnie miejsce wśród senatorów duchownych, jako piastujący najmłodsze biskupstwo. Na sejm Rzeczypospolitej wysyłało czterech posłów (po dwóch z każdego powiatu). Tak samo czterech deputatów wysyłało na Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego do Mińska i Wilna. Pospolite ruszenie województwa zbierało się w Smoleńsku. W Smoleńsku było starostwo grodowe. Starostą zostawał wojewoda smoleński. Resztki województwa pozostałe przy Rzeczypospolitej włączono w 1667 do województwa witebskiego jako ziemię orszańską.

Po 1667 r. województwo istniało jako tytularne do końca Rzeczypospolitej. Nadal król mianował wojewodę i kasztelana. Sejmiki szlacheckie odbywały się w Wilnie – smoleński w kościele Bernardynów, a starodubowski w kościele Karmelitów Bosych. Wybierano na nich posłów i deputatów na trybunał.

Herbem województwa było złote berło na tle szarej tarczy, umieszczonej na czerwonej chorągwi. Mundur: kontusz karmazynowy, żupan i wyłogi granatowe. Dla powiatu starodubowskiego: kontusz szafirowy, a żupan i wyłogi złote.

Wojewodami smoleńskimi byli m.in.: Aleksander Gosiewski, Filip Kazimierz Obuchowicz (autor XVII-wiecznego diariusza), Stanisław Potocki, Aleksander Jan Potocki od 1712 (tytularny), Józef Sylwester Sosnowski w latach 1771 - 1778 (tytularny, mimowolny sprawca amerykańskiej kariery Tadeusza Kościuszki, któremu w brutalny sposób odmówił ręki swej córki).

Kasztelanem smoleńskim (tytularnym) był m.in. Krzysztof Benedykt Szczyt (Niemirowicz-Szczytt), który zasiadał na tym krześle w latach 1717-1729.

Podobnie jak województwo i urząd kasztelana również biskupstwo smoleńskie było po 1667 r. tylko tytularne. Jednym z takich biskupów był znany dziejopis Adam Naruszewicz.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stanisław Kutrzeba: Historia ustroju Polski w zarysie, Tom drugi: Litwa. Lwów i Warszawa: 1921, s. 88.
  2. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo smoleńskie 1650 r., pod redakcją Andrzeja Rachuby ; opracowali Stanisław Dumin i Andrzej Rachuba, Warszawa 2009, s. 3.
  3. Volumina Legum T. III, s. 95
  4. Volumina Legum T. III, s. 179