Województwo smoleńskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Województwo smoleńskie
Palatinatus smolenscensis
województwo
1508 – 1667
Herb
Herb województwa smoleńskiego
Państwo  I Rzeczpospolita
Prowincja Litwa
Data powstania 1508
Siedziba Wojewody Smoleńsk
Wojewoda zobacz: wojewodowie smoleńscy
Podział administracyjny
Liczba powiatów 2
Liczba reprezentantów
Liczba senatorów 3
Położenie na mapie Rzeczypospolitej
RON województwo smoleńskie map.svg
Portal Portal Polska

Województwo smoleńskiewojewództwo istniejące nominalnie w latach 1508–1793, faktycznie 1508–1514 i 1611–1654.

Historia[edytuj]

     Położenie województwa smoleńskiego w Wielkim Księstwie Litewskim (XVII wiek)

Utworzone w 1508 roku w Wielkim Księstwie Litewskim[1]. Utracone na rzecz Wielkiego Księstwa Moskiewskiego w 1514 roku. Po unii lubelskiej w 1569 roku mianowano wojewodów. Powołano także urząd kasztelana[2].

Województwo smoleńskie zostało odzyskane na kilkadziesiąt lat 13 czerwca 1611 roku, w wyniku zdobycia Smoleńska przez Zygmunta III Wazę podczas wojny polsko-rosyjskiej 1609–1618. Nabytki potwierdził rozejm w Dywilinie (1618), a następnie pokój wieczysty w Polanowie (1634). Po nieudanej wyprawie królewicza Władysława na Moskwę (1617–1618), w wyniku rozejmu w Dywilinie, Rzeczpospolita uzyskiwała nowe zdobycze terytorialne. Na województwo smoleńskie składało się odtąd, oprócz ziemi smoleńskiej z Białą, Dorohobużem, Rosławiem i Sierpiejskiem, także Newel i Siebież z Krasnymhoródkiem w pobliżu Inflant, a na południu Starodubowszczyzna z Trubczewskiem i zamek Poczep. W 1634 roku na mocy traktatu polanowskiego odszedł do Moskwy Sierpiejsk, a w 1644 księstwo trubeckie. Pozostałej część Siewierszczyzny przyłączono do Korony, utworząc w 1635 roku województwo czernihowskie. W 1654 car Aleksy Michałowicz ponownie zajął Smoleńsk. Rzeczpospolita zrzekła się smoleńszczyzny zawierając rozejm andruszowski (1667), co potwierdził trakt Grzymułtowskiego (1686).

Organizacja[edytuj]

Na sejmie marcowym 1613 roku uchwalono konstytucję „Ordynacya województwa smoleńskiego”[3], w wyniku której przyłączono województwo smoleńskie do Wielkiego Księstwa Litewskiego i ustanawiano urzędników. Najwyższym z nich, z kompetencjami sądowymi, został dotychczas tytularny wojewoda smoleński. Konstytucja powoływała też komisję „do ordynacji Smoleńska”, która miała przywracać majątki potomkom egzakulantów smoleńskich sprzed 1514 roku. Reszta majątków pozostała w gestii króla, a administrację nimi dano wojewodzie.

Na sejmie 1620 uchwalono konstytucję „Ordynacya prowincyi od Moskwy rekuperowanych”[4], na mocy której ziemie województwa oddane zostały w administrację królewiczowi Władysławowi, który władał nimi przez swojego viceadministratora. Jednocześnie zaczęła powstawać urzędnicza hierarchia smoleńska obok namiestników (kapitanów) administracji królewicza, która pozostała do 1632 roku (wiceadministratorem w 1623–1629 był Aleksander Gosiewski, od 1625 roku wojewoda smoleński). Oprócz administracji królewicza i hierarchii ziemskiej w powszechnym użyciu był także stary moskiewski podział na ujezdy i stany (ujezdy smoleński, rosławski, dorohubski, bielski, sierpiejski do 1634, newelski do 1638).

W 1621 roku sejmik smoleński wysłał pierwszych posłów na sejm walny.

Obok istniejącego już grodu w Smoleńsku w 1625 roku król Zygmunt III powołał gród w Starodubie. Pierwszym starostą został kniaź Jan Drucki-Sokoliński, a pierwszy sejmik starodubski zebrał się w 1626 roku. W 1633 roku król ustanowił trzeci powiat grodzki w Newlu, który funkcjonował krótko, gdyż najpierw Siebież, a następnie Newel zostały nadane na prawie lennym hetmanowi wielkiemu litewskiemu i kasztelanowi wileńskiemu Krzysztofowi Radziwiłłowi. Radziwiłł przeprowadził intromisję 22 lipca 1634, likwidując gród w Newelu. W 1650 król Jan Kazimierz zamienił Newel i Siebież wraz z Krasnohorodkiem w dobra wieczyste hetmana polnego litewskiego i starosty żmudzkiego Janusza Radziwiłła. Szlachta posiadająca prawa polityczne z okolic Siebieża i Newla została za zgodą sejmu przyłączona do województwa połockiego.

Stolicą województwa był Smoleńsk. Podzielone było na dwa powiaty: smoleński i starodubowski. Miało dwóch senatorów świeckich: wojewoda i kasztelan smoleński (krzesłowy, czyli większy) oraz senatora duchownego – biskupa smoleńskiego. Według porządku starszeństwa w senacie, wojewoda smoleński plasował się w środku stawki za wojewodą podolskim a przed wojewodą lubelskim. Kasztelan szedł wśród kasztelanów większych za kamienieckim a przed lubelskim. Biskup smoleński zajmował ostatnie miejsce wśród senatorów duchownych, jako piastujący najmłodsze biskupstwo. Na sejm Rzeczypospolitej województwo wysyłało czterech posłów (po dwóch z każdego powiatu). Czterech deputatów wysyłało na Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego do Mińska i Wilna. Pospolite ruszenie województwa zbierało się w Smoleńsku. W Smoleńsku było starostwo grodowe, którego starostą zostawał wojewoda smoleński.

Po 1667 r. województwo było jedynie tytularne. Jego resztki pozostałe przy Rzeczypospolitej włączono w 1667 do województwa witebskiego jako ziemię orszańską. Król nadal mianował wojewodę i kasztelana. Sejmiki szlacheckie odbywały się w Wilnie – smoleński w kościele Bernardynów, a starodubowski w kościele Karmelitów Bosych. Wybierano na nich posłów i deputatów na trybunał.

Herbem województwa było złote berło (laska) na tle szarej tarczy, umieszczonej na czerwonej chorągwi[5], ale w Sali Poselskiej Zamku Królewskiego w Warszawie widnieje herb o odwróconych barwach, tj. w polu czerwonym szara chorągiew z czerwoną tarczą[6]. Mundur: kontusz karmazynowy, żupan i wyłogi granatowe. Dla powiatu starodubowskiego: kontusz szafirowy, a żupan i wyłogi złote.

Wojewodami smoleńskimi byli m.in.: Aleksander Gosiewski, Filip Kazimierz Obuchowicz (autor XVII-wiecznego diariusza), Stanisław Potocki, Aleksander Jan Potocki od 1712 (tytularny), Józef Sylwester Sosnowski w latach 1771–1778 (tytularny, odmówił ręki córki Tadeuszowi Kościuszce).

Kasztelanem smoleńskim (tytularnym) w latach 1717–1729 był Krzysztof Benedykt Szczyt (Niemirowicz-Szczytt).

Podobnie jak województwo i urząd kasztelana również biskupstwo smoleńskie było po 1667 r. tylko tytularne. Jednym z takich biskupów był znany dziejopis Adam Naruszewicz.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Stanisław Kutrzeba: Historia ustroju Polski w zarysie, Tom drugi: Litwa. Lwów i Warszawa: 1921, s. 88.
  2. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo smoleńskie 1650 r., pod redakcją Andrzeja Rachuby; opracowali Stanisław Dumin i Andrzej Rachuba, Warszawa 2009, s. 3.
  3. Volumina Legum T. III, s. 95
  4. Volumina Legum T. III, s. 179
  5. Zygmunt Gloger: Geografia historyczna ziem dawnej Polski. Kraków: 1903.
  6. Герб Смоленска (ros.). heraldicum.ru. [dostęp 2016-11-12].