Województwo wałbrzyskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Województwo wałbrzyskie
województwo
1975–1998
Państwo  Polska
Data powstania 1 czerwca 1975
Data likwidacji 31 grudnia 1998
Stolica Wałbrzych
Powierzchnia 4168 km²
Populacja (1998)
• liczba ludności

733 000
• gęstość 175,9 os./km²
Tablice rejestracyjne WB, WY, WH
Położenie na mapie Polski
POL województwo walbrzyskie 1975.svg
Portal Portal Polska

Województwo wałbrzyskie – istniejące w latach 19751998 województwo, jednostka administracyjna najwyższego szczebla, położone w południowo-zachodniej Polsce o powierzchni 4169 km², składające się z 15 gmin miejskich i 30 gmin wiejskich i miejsko-wiejskich. Graniczyło na zachodzie z województwem jeleniogórskim, na północy z legnickim i wrocławskim, na wschodzie z opolskim, a na południu z Czechosłowacją (później Czechami). Siedziba władz wojewódzkich znajdowała się w Wałbrzychu. Z dniem 1 stycznia 1999 r. terytorium województwa weszło w skład nowo powstałego województwa dolnośląskiego.

Geografia[edytuj]

Przełom Nysy Kłodzkiej w Bardzie

Położenie geograficzne[edytuj]

Województwo wałbrzyskie położone było w południowo-zachodniej Polsce. Graniczyło na zachodzie z województwem jeleniogórskim, na północy z wrocławskim, na wschodzie z opolskim, a na południu z Czechosłowacją.

Warunki naturalne[edytuj]

Znaczną część województwa zajmowały Sudety Środkowe i Wschodnie oraz Przedgórze Sudeckie (Wzgórza Strzegomskie, Bukowe i część Strzelińskich). Krajobraz województwa wałbrzyskiego tworzyły m.in. Góry: Kamienne, Wałbrzyskie, Bardzkie, Sowie, Stołowe, Orlickie, Bystrzyckie, Złote, Bialskie i Masyw Śnieżnika z najwyższym szczytem województwa – Śnieżnikiem (1425 m n.p.m.).

Rzeźba terenu była bardzo urozmaicona. Na Przedgórzu Sudeckim występowały bardzo urodzajne gleby, utworzone z lessów, z kolei na terenach górskich w słabsze. Do głównych rzek tego regionu należały: Nysa Kłodzka, Oława, Bystrzyca i Strzegomka, stanowiące dopływy Odry.

Ludność[edytuj]

Demografia[edytuj]

Czermna – jedna z osad zamieszkiwanych przez mniejszość czeską

Na przestrzeni kilkudziesięciu lat ludność województwa wałbrzyskiego kształtowała się następująco:[1]


Rok 1975 1980 1985 1990 1995 1998
Ludność 713 900 716 100 735 800 740 900 739 500 733 000

W latach 1975-1990 ludność regionu wałbrzyskiego wzrosła o ok. 30 tys. mieszkańców (3%), co spowodowane było wyżem demograficznym oraz korzystnymi warunkami pod względem zatrudnienia, co głównie dotyczyło miast Dolnośląskiego Zagłębia Węglowego, głównie Wałbrzycha i Nowej Rudy, osiągając w 1990 r. liczbę ok. 741 tys. mieszkańców. W ciągu kolejnych lat liczba ludności zaczęła spadać w wyniku kryzysu gospodarczego spowodowanego likwidacją wielu zakładów przemysłowych na terenie województwa i gigantycznym bezrobociem. Złożył się na to również niż demograficzny, a także migracje ludności do innych regionów Polski.

Przytłaczającą większość ludności województwa stanowili Polacy, posługujący się dialektem mieszanym, pochodzący w zdecydowanej większości z terenów dawnych Kresów Wschodnich, osiedlenie w tym regionie po II wojnie światowej. Z mniejszości narodowych zamieszkujących województwo do najliczniejszych należą: Niemcy (ok. 200 osób) oraz Czesi, którzy zamieszkują tzw. czeski kątek w okolicach Kudowy-Zdroju w liczbie ok. 47[2], stanowiący ludność autochtoniczną. Ponadto sporą grupę etniczną stanowią Romowie, zamieszkujący głównie w dużych miastach regionu: Bystrzycy Kłodzkiej, Kłodzku, Wałbrzychu, Świdnicy, Świebodzicach i Strzegomiu.

Urzędy Rejonowe[edytuj]

  • Urząd Rejonowy w Bystrzycy Kłodzkiej dla gmin: Bystrzyca Kłodzka, Międzylesie i Stronie Śląskie
  • Urząd Rejonowy w Dzierżoniowie dla gmin: Dzierżoniów i Niemcza oraz miast: Bielawa, Dzierżoniów, Pieszyce i Piława Górna
  • Urząd Rejonowy w Kłodzku dla gmin: Kłodzko, Lądek-Zdrój, Lewin Kłodzki, Nowa Ruda, Radków i Szczytna oraz miast: Duszniki-Zdrój, Kłodzko, Kudowa-Zdrój, Nowa Ruda i Polanica -Zdrój
  • Urząd Rejonowy w Świdnicy dla gmin: Dobromierz, Jaworzyna Śląska, Marcinowice, Strzegom, Świdnica i Żarów oraz miast Świdnica i Świebodzice
  • Urząd Rejonowy w Wałbrzychu dla gmin: Czarny Bór, Głuszyca, Mieroszów, Stare Bogaczowice i Walim oraz miast: Boguszów-Gorce, Jedlina-Zdrój, Szczawno-Zdrój i Wałbrzych
  • Urząd Rejonowy w Ząbkowicach Śląskich dla gmin: Bardo, Ciepłowody, Kamieniec Ząbkowicki, Przeworno, Stoszowice, Ząbkowice Śląskie, Ziębice i Złoty Stok

Największe miasta[edytuj]

Zamek Książ w Wałbrzychu
Kościół Pokoju w Świdnicy

Do największych miast województwa wałbrzyskiego należały według stanu ludności z 31 grudnia 1998 r.:

Religia[edytuj]

Sanktuarium – Bazylika Podwyższenia Krzyża Świętego w Wałbrzychu

Dominującą religią wyznawaną przez większość mieszkańców województwa wałbrzyskiego było chrześcijaństwo, należąc głównie do Kościoła katolickiego (ok. 91%)[3] oraz kościołów protestanckich, głównie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.

Wszystkie Parafie katolickie wchodziły w skład archidiecezji wrocławskiej, a od 1992 r. zachodnia część województwa (dawny powiat wałbrzyski) została włączona do nowo powstałej diecezji legnickiej na mocy bulli papieża Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae[4].

Znajdowały się tutaj dwa wielkie sanktuaria maryjne w: Bardzie i Wambierzycach.

Z kolei Kościół Ewangelicko-Augsburski posiadał na terenie województwa 3 parafie w Wałbrzychu, Świdnicy i Kłodzku wchodzące w skład diecezji wrocławskiej[5]. Świadkowie Jehowy na terenie województwa posiadali 25 zborów.

Polityka[edytuj]

Urząd Wojewódzki w Wałbrzychu

W latach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej pełnia władzy należała do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) oraz powiązanych z nią stronnictw sojuszniczych Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym (ZSL) i Stronnictwem Demokratycznym (SD). Wszystkie stanowiska w administracji państwowej obsadzane były według obowiązującego klucza partyjnego.

Terenowym organem władzy państwowej obejmującym województwo była Wojewódzka Rada Narodowa, licząca 100 członków wybieranych w wyborach powszechnych, bezpośrednich i tajnych co 4 lata przez wszystkich pełnoletnich mieszkańców województwa[6]. Wybierała ona spośród siebie Prezydium składające się z przewodniczącego oraz wiceprzewodniczących.

Przedstawicielem administracji państwowej w województwie był wojewoda. Siedziba władz wojewódzkich mieściła się w Wałbrzychu przy alei Wyzwolenia.

Po transformacji ustrojowej w Polsce w 1990 r. doszło do reaktywowania samorządów w Polsce. Zniesiono Wojewódzką Radę Narodową powołując w jej miejsce sejmik samorządowy, w skład którego wchodzili delegowani przedstawiciele rad gmin z całego terenu województwa. Na jego czele stało prezydium złożone z przewodniczącego, dwóch zastępców oraz sześciu członków. Do jego zadań należało: ocena działalność administracji rządowej w województwie, prowadzenie mediacji w sprawach spornych między gminami, opiniowanie kandydata na wojewodę, wyrażanie opinię w istotnych sprawach województwa, upowszechnianie doświadczeń samorządowych[7].

Pozostawiono urząd wojewody, który stanowił organ rządowej administracji ogólnej i był jednocześnie przedstawicielem rządu na poziomie województwa, sprawującym nadzór na działalnością samorządu gminnego[8].

Wojewodowie wałbrzyscy (1990–1998)
Lp. Lata rządów Imię i nazwisko Przynależność polityczna
1. 19901993 Jerzy Świteńki bezpartyjny
2. 19931997 Henryk Gołębiewski Sojusz Lewicy Demokratycznej
3. 19971998 Bolesław Marciniszyn Akcja Wyborcza Solidarność

Historia[edytuj]

Siedzibą władz administracyjnych województwa było miasto Wałbrzych. Województwo z dniem 01.01.1999 weszło w skład nowo utworzonego województwa dolnośląskiego z siedzibą we Wrocławiu. Z byłego województwa wałbrzyskiego utworzono powiaty:

W planach było także utworzenie powiatów: bystrzyckiego z siedzibą w Bystrzycy Kłodzkiej oraz noworudzkiego z siedzibą w Nowej Rudzie, powiaty te jednak nigdy nie powstały mimo usilnych starań lokalnych samorządów oraz miejscowej ludności.

Podział administracyjny[edytuj]

Województwo wałbrzyskie dzieliło się na 15 gmin miejskich i 30 gmin miejsko-wiejskich i wiejskich[9].

Podział administracyjny województwa wałbrzyskiego – gminy miejskie
Lp. Herb Miasto Powierzchnia
km²
Ludność
1. POL Bielawa COA.svg Bielawa 30 981 36,21
2. POL Boguszów-Gorce COA.svg Boguszów-Gorce 27,02 16 298
3. POL Duszniki-Zdrój COA.svg Duszniki-Zdrój 22,28 4 956
4. POL Dzierżoniów COA.svg Dzierżoniów 20,07 34 186
5. POL Jedlina Zdrój COA.svg Jedlina-Zdrój 17,45 5 085
6. POL Kłodzko COA 1.svg Kłodzko 24,84 28 034
7. POL Kudowa-Zdrój COA.svg Kudowa-Zdrój 33,90 10 137
8. POL Nowa Ruda COA.svg Nowa Ruda 37,05 23 812
9. POL Pieszyce COA.svg Pieszyce 63,61 9 340
10. POL Piława Górna COA new.svg Piława Górna 20,93 6 736
11. POL Polanica-Zdrój COA.svg Polanica-Zdrój 17,22 6 891
12. POL Szczawno-Zdrój COA.svg Szczawno-Zdrój 14,74 5 586
13. POL Świdnica COA.svg Świdnica 21,76 59 754
14. POL Świebodzice COA.svg Świebodzice 30,43 22 816
15. POL Wałbrzych COA.svg Wałbrzych 84,70 121 919
Rynek z ratuszem w Dzierżoniowie
Panorama Ząbkowic Śląskich
Podział administracyjny województwa wałbrzyskiego – gminy
Lp. Herb Gmina Powierzchnia
km²
Ludność
Liczba sołectw
1. POL Bardo COA.svg Gmina Bardo 73,41 5 675 10
2. POL Bystrzyca Kłodzka alt COA.svg Gmina Bystrzyca Kłodzka 337,82 19 890 33
3. POL gmina Ciepłowody COA.svg Gmina Ciepłowody 77,53 3 211 17
4. POL Czarny Bór COA.svg Gmina Czarny Bór 66,31 4 804 6
5. POL village Dobromierz COA.svg Gmina Dobromierz 86,46 5 487 12
6. POL gmina Dzierżoniów COA.svg Gmina Dzierżoniów 142,05 9 372 15
7. POL Głuszyca COA.svg Gmina Głuszyca 61,92 9 379 5
8. POL Jaworzyna Śląska alt COA.svg Gmina Jaworzyna Śląska 67,34 10 337 12
9. POL gmina Kamieniec Ząbkowicki COA 1981-2013.svg Gmina Kamieniec Ząbkowicki 96,24 8 828 14
10. POL Gmina Klodzko COA.svg Gmina Kłodzko 252,25 16 928 35
11. POL Lądek-Zdrój COA 1989-2015.svg Gmina Lądek-Zdrój 117,4 8 741 9
12. POL gmina Lewin Kłodzki COA.svg Gmina Lewin Kłodzki 52,19 1 853 17
13. Gmina Marcinowice 95,91 6 560 19
14. POL Mieroszów COA.svg Gmina Mieroszów 73,17 7 582 7
15. POL Międzylesie COA.svg Gmina Międzylesie 189,03 7 643 22
16. POL Niemcza COA.svg Gmina Niemcza 72,07 6 103 11
17. POL gmina Nowa Ruda COA.svg Gmina Nowa Ruda 139,66 12 323 17
18. POL gmina Przeworno COA.svg Gmina Przeworno 111,96 5 313 19
19. POL Radków COA.svg Gmina Radków 139 10 287 11
20. POL gmina Stare Bogaczowice COA.svg Gmina Stare Bogaczowice 86,89 4 112 8
21. Gmina Stoszowice 109,82 5 613 11
22. POL Stronie Śląskie COA.svg Gmina Stronie Śląskie 146,42 7 821 14
23. POL Strzegom COA.svg Gmina Strzegom 144,71 27 220 22
24. POL Szczytna COA.svg Gmina Szczytna 133,16 7 401 8
25. POL gmina Świdnica COA.svg Gmina Świdnica 208,28 15 227 33
26. POL Gmina Walim COA.svg Gmina Walim 78,75 5 698 9
27. POL Ząbkowice Śląskie COA.svg Gmina Ząbkowice Śląskie 146,88 23 289 17
28. POL Ziębice COA.svg Gmina Ziębice 222,24 18 444 29
29. POL Złoty Stok COA.svg Gmina Złoty Stok 75,63 4 807 5
30. POL Żarów COA.svg Gmina Żarów 87,98 12 340 17

Gospodarka[edytuj]

Szyby kopalniane w Wałbrzychu

Województwo wałbrzyskie posiadało charakter przemysłowy. Główne ośrodki przemysłowe znajdowały się w południo-zachodniej części tego regionu, w Dolnośląskim Zagłębiu Węglowym, w którym znajdowały się kopalnie węgla kamiennego. Zostały one w większości zlikwidowane w połowie lat 90. XX w. poza kopalniami w Słupcu[10]. Rozwijał się tutaj także przemysł elektromaszynowy, włókienniczy, spożywczy, porcelanowy, odzieżowy, elektroniczny, papierniczy i drzewny.

Użytki rolne zajmowały 59,5% powierzchni województwa, z czego na grunty orne przypadało 69,3%, na łąki i pastwiska 29,8%. Uprawiano głównie pszenicę, rośliny pastewne, ziemniaki, jęczmień, buraki cukrowe, rzepak, warzywa i owoce. Hodowano bydło, owce i drób[9].

W wyniku przekształceń gospodarczych w województwie wałbrzyskim upadło wiele zakładów, co doprowadziło do gwałtownego wzrostu bezrobocia, które przekroczyło 20% w 1993 r. Spowodowało to uznanie województwa wałbrzyskiego przez rząd za tereny zagrożone wysokim bezrobociem strukturalnym. Sytuację gospodarczą regionu pogorszyły również upadki PGR-ów. Sytuację na lokalnym rynku pracy poprawiło dopiero utworzenie w 1997 r. Wałbrzyskiej Specjalnej Stefy Ekonomicznej.

W połowie lat 90. XX w. zaczął rozwijać się również lokalny handel nastawiony głównie na klientów przybywających za zagranicy, głównie Czech i Niemiec. W tym czasie powstały olbrzymie bazary w Kłodzku i Kudowie-Zdroju[11].

Transport[edytuj]

Wiadukt kolejowy w Lewinie Kłodzkim przechodzącym nad drogą krajową nr 8

Przez teren województwa przebiega wiele ważnych węzłów kolejowych i drogowych:

Drogowy[edytuj]

Znajdowało się tutaj szereg dróg podlegających m.in. lokalnym samorządom. Do najważniejszych należały jednak drogi krajowe:

Komunikację autobusową na terenie województwa wałbrzyskiego obsługiwał Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej.

Kolejowy[edytuj]

Dworzec Kłodzko Główne
Dworzec Kolejowy Wałbrzych Miasto w dzielnicy Stary Zdrój
Dworzec Kolejowy Wałbrzych Główny

Edukacja i kultura[edytuj]

 Osobny artykuł: Kultura Wałbrzycha.

Głównym ośrodkiem kulturalnym województwa był Wałbrzych, do którego po 1975 r. przeniesiono wiele imprez kulturalnych z innych miast region, m.in. Wiosny Poetyckie z Kłodzka. Miasto było znaczącym ośrodkiem kultury, sztuki i oświaty. W mieście istnieje wiele instytucji kulturalnych o randze ogólnopolskiej. Istnieją dwa teatry, ośrodki i domy kultury, kina, muzea i wiele, wiele innych. Do najważniejszych z nich należy zaliczyć: Filharmonię Sudecką i Teatr dramatyczny im. J. Szaniawskiego.

W województwie działały również uczelnie wyższe oraz filie niektórych wrocławskich szkół wyższych:

Sport i turystyka[edytuj]

Waligóra – najwyższy szczyt Sudetów Środkowych

Tereny leśne zajmowały 29,4% powierzchni województwa wałbrzyskiego[12].

Na terenie województwa wałbrzyskiego występował jeden park narodowy oraz trzy parki krajobrazowe:

Województwo wałbrzyskie stanowiło popularny region turystyczny w Polsce, w którym znajdowały się liczne uzdrowiska ze źródłami mineralnymi, m.in.: Kudowa-Zdrój, Duszniki-Zdrój, Polanica-Zdrój, Lądek-Zdrój, Szczawno-Zdrój, Jedlina-Zdrój oraz ośrodki wczasowe w Międzylesiu, Zieleńcu i Zagórzu Śląskim.

Przypisy

  1. Dane na podstawie powszechnych spisów ludności oraz roczników statystycznych województwa wałbrzyskiego.
  2. Stan na 2002 rok, dane z Powszechnego Spisu Ludności, źródło: GUS.
  3. Dane Wrocławskiej Kurii Metropolitarnej na 1998 r.
  4. Historia diecezji legnickiej (dostęp: 16.03.2010 r.).
  5. Historia diecezji wrocławskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego (dostęp: 16.03.2010).
  6. Uchwała Rady Państwa z dnia 31 maja 1975 r. w sprawie liczby członków i składów imiennych rad narodowych stopnia wojewódzkiego, § 1, pkt 41.
  7. Hasło Sejmik samorządowy, [w:] Słownik encyklopedyczny. Edukacja Obywatelska, pod red. R. Smolskiego, M. Smolskiego, E. H. Stadtmüller, Wrocław 1999.
  8. Hasło Wojewoda, [w:] Słownik encyklopedyczny. Edukacja Obywatelska, pod red. R. Smolskiego, M. Smolskiego, E. H. Stadtmüller, Wrocław 1999.
  9. a b Encyklopedia Popularna PWN, pod red. Rafała Łąkowskiego, wyd. PWN, Warszawa 1985, s. 834.
  10. A. i A. Galasowie, Dzieje Śląska w datach, Wrocław 2000, s. 281-282.
  11. A. i A. Galasowie, Dzieje Śląska w datach, op. cit., s. 282.
  12. Encyklopedia Popularna PWN, pod red. Rafała Łąkowskiego, wyd. PWN, Warszawa 1985, s. 834.

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • Historia Śląska, pod red. M. Czaplińskiego, Wrocław 2002.