Wojna domowa w Kolumbii (1964−2016)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kolumbijska wojna domowa
Ilustracja
Żołnierki FARC
Czas 1964-2016
Miejsce Kolumbia
Przyczyna przemoc okresu La Violencia, represje wobec liberałów i komunistów, autorytarne struktury państwa
Wynik układ pokojowy w Hawanie
Strony konfliktu
Kolumbia Rząd Kolumbii
Wsparcie:
Stany Zjednoczone USA
Flag of AUC.svg AUC (do 2006, później jako bacrim)
Kartel z Medellín
Kartel z Cali
Guerillas:
Dowódcy
Kolumbia Juan Manuel Santos
Kolumbia Álvaro Uribe
Flag of AUC.svg Carlos Castaño Gil
Flag of the FARC-EP.svg Manuel Marulanda
Flag of the FARC-EP.svg Raúl Reyes
Siły
armia 238 889
policja 145 871
siły lotnicze 13 108
skrajnie prawicowe bojówki 3 749 – 13 tys.
[potrzebny przypis]
FARC 9 – 30 tys.[1][2]
ELN 3,5 – 5 tys.

Kolumbijska wojna domowa – konflikt zbrojny w Kolumbii trwający przez 52 lata. Wojna rozpoczęła się między 1964 a 1966 rokiem, początkowo była konfliktem kolumbijskiego rządu a partyzantami zrzeszonymi w organizacjach takich jak Rewolucyjne Siły Zbrojne Kolumbii (FARC) i Armia Wyzwolenia Narodowego (ELN). Głównymi stronami konfliktu jest rząd Kolumbii, lewicowi partyzanci i prawicowe grupy paramilitarne. Wojna przeszła kilka etapów intensyfikacji, zwłaszcza od lat 80., gdy niektórzy uczestnicy konfliktu zaczęli finansować przemysł narkotykowy. Konflikt ma historyczne korzenie w okresie La Violencia; konflikcie zakorzenionym po zabójstwie w 1948 roku, liberalnego lidera politycznego Jorge Eliécer Gaitána[3] i wspieranych przez Stany Zjednoczone represji antykomunistycznych w wiejskich częściach Kolumbii, wydarzenia te doprowadziły do reorganizacji liberałów i komunistów w FARC[4].

Lata 80., były okresem szybkiej eskalacji konfliktu, doprowadziła ona do szybkiego wzrostu liczby partyzantów w wielu regionach kraju[5][6]. Wojna przyczyniła się do wzrostu przestępczości, dochodziło m.in. do porywania krewnych baronów narkotyków przez lewicowych partyzantów, w odpowiedzi na to powstawać zaczęły grupy paramilitarne; dokonywały one zabójstw cywili i zwalczały lewicową partyzantkę[7]. Czasem największego nasilenia wojny był okres między 1988 a 2003[8][9].

Cele i powody walki były zależne od grup. FARC i inne ruchy partyzanckie deklarują, że walczyły o prawa biednych, chroniły je przed przemocą rządu i chciały zapewnić im sprawiedliwość społeczną poprzez socjalizm[10]. Kolumbijski rząd twierdzi, że walczył o zaprowadzenie porządku i stabilności, chronił prawa i interesy obywateli. Grupy paramilitarne takie jak AUC, uważają, że reagowały na zagrożenie ze strony ruchów partyzanckich. Strony konfliktu oskarżane są o udział w handlu narkotykami, terroryzm i liczne naruszenia praw człowieka. W wyniku działań zbrojnych zginęło 250 tysięcy osób[11] a miliony osób zostało przesiedlonych. W trakcie wojny doszło do dwóch tysięcy ataków i masakr, w których zginęło 250 tys. ludzi. 10 tysięcy z nich to ofiary min przeciwpiechotnych. Dokonano 27 tysięcy porwań i zmuszono 6400 dzieci do noszenia broni. Pięć tysięcy ludzi uznawanych jest za zaginionych[12].

Między 2003 a 2006 doszło do demobilizacji prawicowych grup paramilitarnych[13], osłabły także siły partyzantów a intensywność konfliktu spadła[14]. Grupy paramilitarne nie zaprzestały jednak działań, zaczęły się zachowywać jak kartele narkotykowe ze zdolnością wojskową (działają pod nazwą Bacrim), dokonując ataków zbrojnych w niektórych częściach kraju[15][16].

Od 2012 r. w wyniku procesu negocjacji pokojowych konflikt stopniowo wygasał. Ich efektem był kończący wojnę układ w Hawanie podpisany przez obie strony 26 września 2016 roku. FARC zobowiązało się w nim m.in. do rozbrojenia swoich oddziałów w ciągu sześciu miesięcy od daty zawarcia porozumienia[17].

W październiku 2016 r. Juan Manuel Santos, prezydent Kolumbii, otrzymał Pokojową nagrodę Nobla za wysiłki na rzecz zakończenia konfliktu[18].

Debata nad definicją[edytuj]

Obraz konfliktu[edytuj]

Do 1980 roku, konflikt wydawał się bardziej uporządkowany niż wcześniej znane wojny domowe a partyzanci stosowali alternatywne projekty polityczne i nowe taktyki walki. Ta "faza partyzantki" była nowym etapem historii Kolumbii który nastąpił po chaotycznym okresie wojen domowych XIX wieku i powszechnej przemocy z okresu La Violencia[19]. Od połowy lat 80. czyli okresu rozprzestrzeniania się konfliktu, analitycy mówią o kryminalizacji podmiotów politycznych i wzroście znaczenia handlu narkotykami który zniekształcił konfrontację polityczną. W tym okresie konflikt dotknął coraz większą liczbę cywili i stał się „wojną wszystkich ze wszystkimi”. Preferowanym sposobem działania różnych podmiotów były zabójstwa. O wzroście kryminalizacji wojny mówił m.in. Manuel Pérez, dowódca naczelny ELN, jak sam twierdził wojna zakończy się prędzej czy później, powinna jednak zmierzać w taką stronę aby uniknąć rozlewu krwi ludności cywilnej[19]. W latach 90. i XXI wieku, przemoc dalej była używana przez strony konfliktu jako element walki politycznej. Prawicowe oddziały paramilitarne poprzez akcje zbrojne wymusiły w 2005 roku drogę negocjacji, co doprowadziło do znacznego obniżenia kar dla ich bojowników i demobilizację oddziałów. Także FARC, stosował zakładników jako „kartę przetargową” w dążeniu do uznania za stronę konfliktu[20].

Definicja[edytuj]

W oparciu o liczbę ofiar, stopień przemocy i motywację uczestników, konflikt został opisany przez różne instytuty jako „wojna domowa”, „konflikt zbrojny”, „wewnętrzny konflikt zbrojny”, „wojna o niepodległość”, „ideologiczny konflikt społeczny” czy „wojna”[21]. Niektórzy kolumbijscy intelektualiści i publicyści, w tym były prezydent Alfonso López Michelsen, przyjęli termin wojna domowa, powołując się na intensywność konfliktu, inni tacy jak Eduardo Daniel Pizarro Leongómez lub Pécaut że termin wojna jest nieodpowiedni lub nawet niebezpieczny. Eduardo Posada Carbó, autor eseju na ten temat, uważa, że w Kolumbii doszło do zderzenia nielegalnych grup zbrojnych z państwem lecz nie doprowadziło to do polaryzacji grup społeczeństwa według kryteriów etnicznych, religijnych i politycznych a większość społeczeństwa identyfikuje się z jedną z nielegalnych grup zbrojnych (partyzantka lub grupy paramilitarne), ale czuje się co najmniej w części reprezentowana przez instytucje państwowe. Jego zdaniem "wojna domowa" nie ma zastosowania do konfliktu kolumbijskiego[22]. Za czasów Álvaro Uribe (prezydent od 2002 do 2010), oficjalne stanowisko rządu kolumbijskiego mówiło o tym że w Kolumbii nie ma konfliktu zbrojnego, istnieje natomiast zagrożenie terrorystyczne (lub narkoterrorystyczne), które państwo musi zwalczać wszelkimi środkami. Stanowisko to zmieniło się w czasie przygotowywania przez rząd Juan Manuela Santosa nowej ustawy o ofiarach konfliktu, która przyznała że w kraju trwa konflikt zbrojny. Według prawnika Arturo Mujica z kolumbijskiej Komisji Prawników, zmiana oficjalnego statusu sytuacji w Kolumbii będzie mogła otworzyć drzwi do uznania ofiar konfliktu oraz ewentualnych odszkodowań dla ofiar rządu i oddziałów paramilitarnych[23]. Ustawa wywołała kontrowersję i spór między zwolennikami Juana Manuela Santosa a zwolennikami Álvaro Uribe będącymi przeciwnikami zmiany. Álvaro Uribe a następnie Juan Lozano (przewodniczącej Społecznej Partii Jedności Narodowej) zapytał, czy termin „konflikt zbrojny” doprowadzi do tego że FARC i inne grupy zbrojne w dalszym ciągu będą uznawane za terrorystów[24].

Geneza[edytuj]

Geneza konfliktu sięga sporów w rolniczych regionach Sumpaz i Tequendma w latach 20. XX wieku[25]. Chłopi w tym czasie walczyli o własność gruntów kawy, konflikt nasiliło zajęcie stanowisk w starciach przez Partię Liberalną i Partię Konserwatywną.

 Osobny artykuł: La Violencia.

Bezpośrednią przyczyną do następnego konfliktu zbrojnego był zamach na liberalnego polityka Jorge Eliecer Gaitána w 1948 roku. Morderstwo doprowadziło do zamieszek w stolicy zwanych jako Bogotazo, pochłonęły one 4000 osób, przez następne dziesięć lat w wiejskich regionach kraju trwały walki między członkami Partii Liberalnej i Partii Konserwatywnej, okres walk znany jako La Violencia doprowadził do śmierci 200 tysięcy osób[26]. W okresie La Violencia zlikwidowano większość oddziałów samoobrony i jednostek partyzanckich, niektórzy dawni członkowie oddziałów liberalnych i komunistycznych dalej prowadzili działalność zbrojną w kilku wiejskich enklawach. W 1958 roku, Partia Liberalna i Konserwatywna wraz z kościołem i przedstawicielami biznesu zawarły ze sobą porozumienie które w praktyce doprowadziło do utworzenia dwupartyjnego systemu politycznego znanego jako Front Narodowy. Obie partie zobowiązały się do przeprowadzania wyborów w których niezależnie od wyników władze obejmowała naprzemiennie jedna z dwóch partii. Zdecydowano że pakt pozostanie w mocy do 1974 roku (w praktyce z drobnymi zmianami do 1990 roku)[27][28].

Konflikt na wsi[edytuj]

W latach 60., Kolumbia wdrażała plan kanadyjskiego ranczera Lauchlina Curri (który w Kolumbii posiadał rozległe połacie ziemi). Plan ten objął m.in. wspieranie dużych ferm przemysłowych ukierunkowanych na eksport kosztem mniejszych gospodarstw lokalnych. Rząd dotował jedynie duże gospodarstwa natomiast ubogich chłopów zmuszał do opuszczania ziemi. Część ubogich rolników została zepchnięta ze wsi i zmuszona do migracji do ośrodków miejskich gdzie zasilili oni grono pracowników przemysłowych[29]. Kryzys pogłębił się gdy na początku lat 60. z powodu braku podstawowej opieki medycznej i niedożywienia gwałtownie wzrosła śmiertelność noworodków i częstość występowania chorób[30]. W roku 1970, 77% gruntów wchodziło w skład latyfundiów - gospodarstw zajmujących powierzchnię sięgającą ponad 50 hektarów[31]. Rok później, 70% gruntów należało do raptem 5,7% obywateli[32].

Samoobrona chłopska i wpływy ruchu komunistycznego[edytuj]

Po I wojnie światowej w kraju wzmogła się aktywność komunistów[33]. Kolumbijska Partia Komunistyczna została oficjalnie akredytowana przez Komintern w roku 1930. Partia tworzyła "ligi chłopskie" (na wsi) i "fronty ludowe" (w miastach). Poprzez te organy działacze PCC przedstawiali postulaty poprawy warunków życia i pracy robotników oraz szerszego dostępu do edukacji. Ligi i fronty tworzyły wspólną sieć w raach której komuniści walczyli z wspieranymi przez rząd posiadaczami ziemskimi stosującymi przemoc względem chłopów[34][35]. Komuniści i ich sojusznicy organizowali strajki, protesty oraz konfiskaty ziemi (na własną rękę). Na południu komuniści zorganizowali chłopską samoobroną która jednocześnie była w stanie walczyć z wojskiem i realizować potrzeby społeczności lokalnej[36]. Działania PCC spotkały się z represjami ze strony rządu i posiadaczy[37].

Plan Lazo[edytuj]

Aby przeciwdziałać wpływom rebeliantów w 1959 roku do Kolumbii przybył amerykański zespół "Special Survey Team" składający się ze specjalistów w dziedzinie zwalczania partyzantki. Pomoc ta miała zostać utajona przed opinią publiczną[38]. Trzy lata później do kraju przybył generał William P. Yarborough, w tajnym raporcie który złożył przed Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, zachęcał on do tworzenia oddziałów paramilitarnych mających dokonywać aktów sabotażu i zamachów terrorystycznych skierowanych przeciwko komunistom i ich zwolennikom[39][40]. Politykę zasugerowaną przez generała Yarborougha przyjęto w 1962 jako Plan Lazo. Plan zakładał przeprowadzenie operacji wojskowych i cywilnych na obszarach objętych powstaniem. Zgodnie z zaleceniami Yarborougha, rząd tworzył grupy paramilitarnej "obrony cywilnej" które wspierały wojsko w akcjach przeciwko buntownikom. Z cywili rząd tworzył też siatki wywiadowcze zbierające informacje o ruchach sił rebelianckich[38][41][42]. Według Douga Stokesa, rząd Kolumbii od zaleceń planu odchodził dopiero w latach 80.[43].

Przebieg konfliktu[edytuj]

Lata 60. i 70.[edytuj]

 Osobne artykuły: FARCEjército de Liberación Nacional.
Ksiądz Camilo Torres Restrepo i kolumbijscy chłopi

Obecny konflikt rozpoczął się w połowie lat 60., wraz z utworzeniem dwóch partyzanckich grup marksistowskich: Rewolucyjnych Sił Zbrojnych Kolumbii (FARC) i Armii Wyzwolenia Narodowego (ELN). Na początku lat 60., kolumbijskie wojsko, na prośbę Stanów Zjednoczonych, zaatakowały kontrolowane przez partyzantkę chłopskie enklawy na terenie całego kraju. Jednostki wojska lojalne Frontowi Narodowemu zaczęły atakować społeczności chłopskie. Kolumbijska armia uznawała że społeczności chłopskie były enklawą dla bandytów i komunistów. Za początek wojny uznaje się rok 1964, gdy wojsko rozpoczęło "Operację Marquetalia" przeciwko jednej z tzw. „niezależnych republik”. 48 broniących jej rolników przekształca się w oddział partyzancki. Dzień ten przyjmuje się jako oficjalną datę narodzin FARC[44]. Pomimo okrążenia republiki przez piechotę i policje, liderowi republiki, Manuelowi Marulandzie udało się uciec przedostać przez kordon wojskowy. Rząd w latach 50. i na początku lat 60. zorganizował kilka krótkotrwałych kampanii antypartyzanckich. W ich przeprowadzeniu wspomagany był przez CIA i rząd USA, Amerykanie zaangażowali do akcji żołnierzy uczestniczących w walkach z Armią Narodowowyzwoleńczą w czasie kampanii filipińskiej[45][46].

Wczesne działania guerilli[edytuj]

FARC pojawiła się jako zbrojne skrzydło Kolumbijskiej Partii Komunistycznej składające się z grup partyzanckich Republiki Marquetalia i innych obszarów z silnymi wpływami komunistów, zwłaszcza w departamentach Tolima i Meta. FARC składał się głównie z chłopów i znajdował się pod silnym przywództwem partii komunistycznej. ELN pozostaje grupą znajdującą się pod silną inspiracją fidelizmem, ruch narodził się w departamencie Santander i składał się z byłych partyzantów liberałów z San Vicente de Chucuri. Po napięciach między Moskwą a Hawaną, w trakcie których Fidel Castro stwierdził że partyzanci sami mogą przeprowadzić rewolucję, doszło do zgrzytów między ELN a Partią Komunistyczną, druga z organizacji uważała że rewolucja w Kolumbii możliwa jest jedynie na skutek masowej akcji partii komunistycznej i związków zawodowych a nie działań partyzanckich. ELN pierwotnie działał pod nazwą „Brigada pro liberación Jose Antonio Galán”. Na czele grupy stał Fabio Vásquez Castaño, który otrzymał na Kubie szkolenie wojskowe. Nazwę Armia Wyzwolenia Narodowego przyjął 4 lipca 1964 roku. 7 stycznia 1965 roku dokonała pierwszego ataku na siły rządowe, 22 partyzantów zajęło Simacota i zabiło pięciu wojskowych i cywilów. ELN wzbudziła duże zainteresowanie mediów po tym jak dokonała akcji wysadzenia pociągu w departamencie Santander i po dołączeniu do ELN, popularnego księdza a zarazem popularyzatora teologii wyzwolenia, Camilo Torresa Restrepe (który zginął jednak dość szybko w starciu z patrolem wojskowym)[47][48].

W 1967 roku, powstała trzecia grupa partyzancka, Armia Wyzwolenia Ludowego (EPL). Frakcja wyłoniła się ona z rozłamu maoistowskiego w Komunistycznej Partii Kolumbii, guerilla ta operowała w regionach Alto Sinu i San Jorge[49].

W czerwcu 1971 partyzanci z ELN podjęli się nieudanej próby zamachu na generała Alvaro Valencia Tovar, wojskowego odpowiedzialnego za śmierć księdza Camilo Torresa. Generał został ranny w ataku który nastąpił przed Ministerstwem Obrony w Bogocie. W 1972 roku, siły rządowe znalazły dokumenty należące do Fabio Vasqueza, wkrótce aresztowano około 200 działaczy powiązanych z guerillą. Wojsko pod w departamencie Antioquia uruchomiło operację Anori- w wyniku akcji 5 lub 6 z 11 grup ELN, wycofało się do północno-wschodniego regionu departamentu. W kwietniu tego samego roku, rząd zajął kontrolowane przez ELN obszary: El Banco, Tenche, Santiago i Santa Inés. Wywiad zdobył także informację o zaplanowanym przez ELN ataku na Anori[50]. Lider ELN, Vasquez utracił pozycję lidera i zbiegł na Kubę[51]. ELN została niemalże rozbita w 1973 roku, po wojskowej operacji Anorí. W tym roku, grupa nie liczyła więcej niż 200 żołnierzy, organizacja straciła 135 partyzantów i dwóch najlepszych liderów; Manuela i Antoniego Vasquezów[52]. 20 lutego następnego roku w Antioqui, zginął kolejny lider ELN, hiszpański ksiądz Domingo Lain[53].

W 1974, kolejnym wyzwaniem dla rządu było powstanie M-19 (Movimiento 19 de Abril). M-19 została założona w odpowiedzi na oszustwa wyborcze w poprzednich wyborach. W tym samym roku w południowej Kolumbii narodził się indiański ruch partyzancki Ruch Zbrojny Quintina Lame. Partyzantka założona została po morderstwach liderów społeczności indiańskiej w Cauca i represjach ze strony rządu i ziemian. Indiańscy guerillosi przeszkoleni zostali przez Marksistowsko-Leninowską Partię Komunistyczną (PC-ML). Początkowo grupa działała jako oddział samoobrony[54]. Oficjalne powstanie Ruchu Zbrojnego Quintina Lame ogłoszone zostało dopiero w 1984 roku[55].

Lata 80.[edytuj]

Po 1980 roku, z ruchu partyzanckiego stopniowo odchodziła Armia Wyzwolenia Ludowego która zbliżyła się do ruchu związkowego[56]. W tym samym roku, oddziały partyzanckie grupy przeniosły się do prowincji takich jak Uraba gdzie powstawały wówczas przedsiębiorstwa należące do koncernów a rejonie dochodziło do sporów między ziemianami a chłopami[57].

W 1982 roku powstała Rewolucyjna Partia Robotnicza Kolumbii. W skład nowej grupy rebelianckiej weszła większość Tendencji Marksistów-Leninistów-Maoistów, grupy rozłamowej z Komunistycznej Partii Kolumbii (marksistowsko-leninowskiej) z połowy lat 70[58][59].

W tym samym roku odbyła się Siódma Konferencja Partyzancka FARC. Na zebraniu podjęto decyzję o zmianie w strategii działalności guerilli. Podjęto decyzję o rozpoczęciu akcji w pobliżu średniej wielkości miast i na bardziej bogatych w zasoby naturalne obszarach. Organizacja rozpoczęła wysyłanie swoich żołnierzy na zaawansowane szkolenia wojskowe do Wietnamu i ZSRR. W latach 80. FARC przeorganizowała się w nieregularną armię gotową do ataków na większą skalę. Na konferencji do nazwy FARC dodano inicjał "EP" (Ejercito del Pueblo)[60][61].

W 1983, partyzanci Armii Wyzwolenia Ludowego wysłali list z pogróżkami do byłego burmistrza Medellín Álvaro Uribe (przyszłego prezydenta) w którym domagali się od Uribe wypłacenia dużej sumy pieniężnej. W wyniku prowokacji służb bezpieczeństwa DAS aresztowano dwunastu żołnierzy EPL[62].

W tym samym roku doszło do zmian w kierownictwie ELN, nowym liderem ruchu został hiszpański ksiądz Manuel Perez Martinez. Martinez postulował odsunięcie na bok celów militarnych[63]. Nowy przywódca grupy od 1982 roku prowadził rozmowy pokojowe z rządem[64].

W 1984 roku rdzenni mieszkańcy Kolumbii przeorganizowali wcześniejszą samoobronę Quintina Lame w regularną partyzantkę. Grupa działała głównie na obszarze departamentu Cauca[65][66]. Działania ofensywne guerilli rozpoczęły się w 1984 roku gdy rebelianci zaatakowali miasteczko Castilla w departamencie Cauca oraz zajęli miejscowość Santander de Quilichao[67]. Oficjalne powstanie Ruchu Zbrojnego Quintina Lame ogłoszone zostało w 1984 roku[68].

6 listopada 1985 roku, oddział M-19 dokonał szturmu na Pałac Sprawiedliwości w Kolumbii, partyzanci przetrzymywali sędziów Sądu Najwyższego jako zakładników, chcąc umieścić przed sądem prezydenta Betancura. W wyniku wojskowej kontrakcji w krzyżowym ogniu zginęło około 120 osób, w tym większość bojowników, kilku wysokich rangą agentów i dwunastu sędziów Sądu Najwyższego[69] (33 z 35 napastników, 11 pracowników i cywilów i 48 żołnierzy[70]). Obie strony obwiniają się za bilans akcji, akcja M-19 doprowadziła do zakończenia prowadzonego przez Betancura procesu pokojowego między rządem a grupą[71]. W ostatnich latach okazało się, że cywile którzy opuścili budynek zostali następnie porwani, torturowani i zabici przez wojsko. W tej sprawie postawiono formalne zarzuty kilku oficerom i podoficerom, w tym pułkownikowi Plazasowi Vedze i generałowi Jesúsowi Armando Arias Cabralesowi[72]

W 1985 roku z Armii Wyzwolenia Narodowego wyłamała się grupka działaczy która założyła odrębną organizację partyzancką działającą pod nazwą Rewolucyjna Armia Ludowa[73]. Pod koniec 1985 roku grupka żołnierzy peruwiańskiego Ruchu Rewolucyjnego im. Tupaca Amaru na czele z Nestorem Cerpa Cartolinim, przybyła do Kolumbii aby walczyć po stronie M-19, ekwadorskiego ¡Alfaro Vive, Carajo! i guerilli Quintín Lame[74].

Rozejm lat 80.[edytuj]

Środowiska związane z FARC utworzyły legalną partię polityczną, Unię Ojczyźnianą (UP). Unia odniosła zwycięstwo w wyborach lokalnych w regionach takich jak Urabá i Bogotam, dwudziestu kandydatów partii zostało burmistrzami. W wyborach w 1988 roku ugrupowanie zyskało pięć mandatów senacie i dziewięć w izbie niższej. W utworzeniu UP uczestniczyły także inne grupy lewicowe i komunistyczne. W sferze politycznej UP domagała się tzw. Apertura Democratica - reformy konstytucyjnej, decentralizacji, demokratyzacji wyborów samorządowych i likwidacji monopolu liberałów i konserwatystów. W gospodarce domagano się podziału gruntów, zwiększenia wydatków na służbę zdrowia i edukację, znacjonalizowanie zagranicznych przedsiębiorstw i banków oraz większego dostępu do środków masowego przekazu. O ile członkowie FARC uczestniczyli w utworzeniu partii to większość członków partii stanowili działacze partii wywodzący się ze związków zawodowych, partii socjalistyczne i PCC[75]. Na obszarach miejskich FARC tworzyła Juntas Patrióticas (komórki solidarności). Komórki były małymi grupami związanymi ze związkami zawodowymi, grupami aktywistów studenckich i ligą chłopską. Komórki budowały poparcie dla Unii Ojczyźnianej i prowadziły działalność polityczną wśród chłopstwa[76][77]. Według dziennikarza Stevena Dudleya, który przeprowadził wywiad z byłymi członkami FARC i partii komunistycznej, lider FARC Jacobo Arenas nalegał do nieskładania broni. Daniel Pecáut uważa że do armii partyzanckiej dołączali nowi rekruci, tworzyły się nowe milicje, a FARC dalej prowadził działania tj. porwania i zabójstwa[78].

Represje przeciwko Unii Ojczyźnianej[edytuj]

UP zyskiwała najlepsze wyniki wyborcze wśród partii lewicowych w całej historii kraju. W 1986 roku przedstawiciele UP zdobyli 350 miejsc w radach lokalnych, 9 miejsc w niższej izbie parlamentu i 6 miejsc w Senacie. W tym samym roku kandydat partii na prezydenta, Jaime Pardo Leal, zdobył 4,6% głosów[79][80][81]. W październiku 1987 roku, kandydat UP, Jaime Pardo Leal został zamordowany w czasie fali przemocy w której z rąk szwadronów śmierci zginęło tysiące członków jego partii[82][83]. Według Pecáuta za terrorem stali członkowie wojska i klasy politycznej którzy przeciwstawiali się procesowi pokojowemu prowadzonemu przez Belisario Betancura, uznając go za "fasadę" FARC; oraz handlarze narkotyków i właściciele ziemscy, którzy brali udział w tworzeniu grup paramilitarnych[84]. W 1989 roku jeden z właściciel ziemskich miał na sumieniu morderstwa 400 członków Unii Ojczyźnianej. W ten sposób wymordowanych zostało 70% kandydatów na urząd prezydenta (w tym 100% kandydatów partii centrolewicowych)[85][86][87][88].

Po akcjach wymierzonych w polityków UP, FARC ponownie przystąpiła do walki zbrojnej. Zawieszanie broni oficjalnie upadło po ataku FARC na jednostkę wojskową w dżungli Caquetá, w czerwcu 1987 roku[89][90]. Według dziennikarza Stevena Dudleya, założyciel FARC Jacobo Arenas, uważał incydent za "naturalną" część rozejmu i wyrażał gotowość do dalszego kontynuowania dialogu, prezydent Barco wysłał partyzantom ultimatum i zażądał natychmiastowego rozbrojenia, w przeciwnym razie dojść miało do odwetu ze strony wojska[91].

Do roku 1990 roku, zamordowanych zostało co najmniej 2500 członków Unii Patriotycznej. O morderstwa oskarżano różne grupy i osoby, rząd początkowo oskarżał barona narkotykowego Pablo Escobara. Dziennikarz Steven Dudley twierdzi że wielu działaczy UP jako odpowiedzialnego za zbrodnie wskazywało ówczesnego ministra spraw wewnętrznych, Carlosa Simmondsa Lemosa, który na krótko przed zabójstwami publicznie określał UP jako "skrzydło polityczne FARC". Inni działacze twierdzili że zbrodnie są efektem sojuszu wojska i służb specjalnych DAS z Fidelem Castaño, przywódcą prawicowych grup paramilitarnych[92]. Pecáut i Dudley piszą o wzroście napięcia między liderem FARC Jaramillo a Partią Komunistyczną z powodu komunistycznej krytyki walki zbrojnej. Po śmierci Jaramillo doszło do dużego exodusu działaczy UP; dodatkowo wiele kadr FARC, które przystąpił do partii powróciły do partyzantki uważając że porażka UP jest argumentem na rzecz wojny rewolucyjnej[93][94][95].

Lata 90.[edytuj]

Walki z kartelami narkotykowymi[edytuj]

W 1986 roku rząd pod pretekstem walki z narkotykami przedłużył w całym kraju stan wyjątkowy. Rozporządzeniem 1038 i artykuł 121 ustalił prawie wszystkie przepisy prawa narkotykowego w Kolumbii, w 1986 roku wprowadzono Krajowy Statut Narkotyków (akt 30). Dzięki tym rozporządzeniom prezydent Betancur rozpoczął pierwszą poważną wojnę przeciwko narkotykom, wprowadził embargo i zwiększył grzywny i kary za przestępstwa związane z handlem narkotykami. Główni przywódcy karteli musieli szukać schronienia. Walka z kartelami przyniosła negatywny skutek, zamiast dialogu doszło do terroru ze strony organizacji narkotykowych. Stopniowo do kraju wracać zaczęli przywódcy karteli a w kraju wybuchła wojna narkotykowa. W wyniku wzmożonej przemocy i aktów terrorystycznych kartelu narkotykowego w Medellín, rząd przeprowadził akcję skierowaną przeciwko przywódcy gangu narkotykowego, w marcu 1989 doszło do ataku dwóch tysięcy żołnierzy na dzielnicę El Poblado w Madellin gdzie ukrywa się Pablo Escobar. 4 lipca 1989 roku w Medellín, terroryści dokonali zamachu na pułkownika Valdemara Franklina Quintero, gubernatora Antioquia, Antonio Roldana Betancura i pięć innych osób. Areną aktów terroru stała się również stolica kraju, w Los Altos del Portal na północy miasta terroryści zamordowali cztery osoby; wysadzili w powietrze dwa obiekty firmy Victora Carranza i zabili jednego z jego bratanków. 28 lipca terroryści zabili sędzinę Marie Helene Diaz i jej dwójkę ochroniarzy. 16 sierpnia gangsterzy zabili sędziego Sądu Najwyższego, Carlosa Ernesto Valencie. Kolejnym krokiem kartelu było zamordowanie Luisa Carlos Galana, kandydata na prezydenta z ramienia Partii Liberalnej, morderstwa dokonał członek kartelu Jaime Eduardo Rueda Rocha. Morderstwo polityka uważane jest za początek otwartej wojny z kartelem Medellín[96].

W 1989 roku w wyniku zamachu przeprowadzonego przez kartel z Medellín w hotelu Intercontinental w Medellín, zginęło sześciu policjantów i trzech przechodniów, zastrzelony został senator Federico Estrada Valez i jego kierowca. Ofiary konfliktu w Medellín, między rządem a narkoterrorystami z tamtejszego kartelu liczono w tysiącach. Między kwietniem a lipcem 1990 roku szwadrony śmierci zabiły kilkadziesiąt ludzi a gangsterzy 215 żołnierzy. Przywódcy karteli Pablo Escobar i John Jairo Arias Tascón "Pinina" przeprowadzili serię działań terrorystycznych; terroryści dokonali masakry w Porto Bar i podłożyli bombę pod miejscowym komisariatem policji, zabijając 14 cywili. Pod koniec lipca w wyniku rządowej ofensywy Pablo Escobar zgodził się na nowy rozejm. Rząd nie zdołał jednak stworzyć odpowiednich mechanizmów prawnych aby zapobiec jego ekstradycji do USA. W 1991 roku Escobar ogłosił zakończenie działań terrorystycznych. Rząd musiał zgodzić się na żądania Escobara, który w "dobrej wierze" wypuścił zakładników. 19 czerwca 1991 roku, Zgromadzenie Ustawodawcze zatwierdziło artykuł który zakazywał ekstradycji Kolumbijczyków z urodzenia. Escobar osadzony został w więzieniu La Catedral w Envigado. Mimo pobytu w więzieniu zza krat dowodził organizacją przestępczą poprzez współpracowników[96].

Walka między rządem i grupami paramilitarnymi a partyzantami[edytuj]

Oddziały FARC

Porozumienie między Quintin Lame a rządem podpisane zostało w 1991 roku w obozie rebeliantów w pobliżu Caldano, partyzantów reprezentował Jesus Antonio Bejarano. 130 żołnierzy guerilli złożyło broń w zamian rząd obiecał partyzantom wypłacanie im przez okres sześciu miesięcy, 128 dolarów miesięcznie co miało pozwolić im na powrót do cywilnego życia, rząd obiecał również inwestycje rządowe w celu organizacji społeczności kombatantów. Traktat podpisano w indiańskim obozie partyzanckim w pobliżu miasta Caldono na południu kraju[97]. Organizacja uczestniczyła w pracach Zgromadzenia Ustawodawczym. Obecność byłych partyzantów indiańskich w Zgromadzeniu przyczyniła się do bardziej wyraźnego reprezentowania rdzennych mieszkańców, prawa Indian zapisane do Konstytucji Kolumbii z 1991 roku[98].

W 1992 roku grupa rozłamowa z Armii Wyzwolenia Narodowego założyła guerille Guevarystowska Armia Rewolucyjna[99].

W grudniu 1990 roku, wojsko zaatakowało Sekretariat FARC w La Uribe, w 1991 roku podjęto ofensywę przeciwko partyzantom. Przywódcy FARC zmuszeni zostali do ciągłego przemieszczania się, sytuacja utrudniła im też kontakty z rządem. W 1993 roku odbyła się Konferencja FARC, potwierdzono na niej cel zdobycia władzy. FARC między 1993 a 1998 przeprowadziła szereg ataków w wyniku których udało się jej zdobyć kilka baz wojskowych. FARC na siły rządowe przyczyniły się do pojmania przez partyzantów dziesiątek członków kolumbijskich sił bezpieczeństwa, porażki rządu coraz bardziej skompromitowały rząd prezydenta Ernesto Samper Pizano w oczach opinii publicznej. Prezydent po ujawnieniu skandalu wokół pieniędzy na swoją kampanię prezydencką stał się celem krytyki mediów. Podobne skandale i korupcja w kraju doprowadziły do zawieszenia współpracy rządu kolumbijskiego ze Stanami Zjednoczonymi w wojnie z narkotykami na okres 1995-97[100]. Na skutek nieskuteczności armii na silę zyskały grupy paramilitarne. W 1994 roku w rejonie zatoki Urabá powstała Campesino Autodefensas de Córdoba y Urabá (ACCU). Prezydent Samper umożliwiał również tworzenie grup straży obywatelskich pod nazwą Convivir, które w rzeczywistości związane były z grupami paramilitarnymi. W 1997 roku powstała prawicowa Zjednoczone Siły Samoobrony Kolumbii (AUC), pierwotnie grupa obecna była w centralnych i północno-zachodnich częściach kraju. AUC dokonała serii ataków na tereny partyzanckie, atakując osoby podejrzane za partyzantów lub ich współpracowników. Spowodowało to nieprzerwaną serię masakr, np. w lipcu 1997 roku, bojówka zabiła we wsi cod 30 do 49 cywili. Po niektórych z tych ataków, prokuratorzy i organizacje praw człowieka oskarżały funkcjonariuszy armii kolumbijskiej i policji o bierne pozwalania na taki lub bezpośrednie współpracowanie z bojówkami w egzekucjach[101].

Straty kolumbijskiej armii w 1996 roku wyniosły 797 żołnierzy, 670 w 1997 a 817 w 1998 roku. Pojmanych zostało 350 zakładników a rannych nie mniej niż 3500 osób. Mimo porażek armia była daleka od porażki i miała wystarczające rezerwy aby utrzymać kontrolę nad dużymi częściami kraju. Głównym problemem dla wojska była działalność wywrotowa prowadzona przez partyzantów na już raz zajętych regionach, partyzanci systematycznie nękali i zastraszali władzę lokalną tym samym tworząc znaczną erozję między władzą centralną a lokalną, która stopniowo wdrażać miała "nowy porządek społeczny". W wielu regionach kraju jedyną instytucją państwową widoczną dla ludności cywilnej pozostawała armia[102].

Sytuacja nie zmieniła się wraz z nadejściem 1998 roku, pojawił się natomiast oznaki klęski. Pomiędzy 1 a 3 marcem tego roku operacje w której dowództwo FARC chciał przejąć kontrolę nad Bajo Caguán, przerodził się w otwartą bitwę między 600 partyzantami bloku wschodniego i południowego a 153 żołnierzami 52 batalionu kontrpartyzanckiego na czele z majorem Johnem Jairo Aquilarem. Skutkiem bitwy było 64 zabitych, 19 rannych, 43 uprowadzonych i zniszczenie 3 śmigłowców, straty doprowadziły do porażki wojska wiernego rządowi. W kolejnych walkach zginęło 30 rebeliantów. W przeddzień wyborów parlamentarnych, miejscowi urzędnicy i burmistrzowie padli ofiarą porwań, doszło również do przecięć linii komunikacyjnych, blokad linii komunikacyjnych, partyzanci przeprowadzili zamachy Barranquilla i San Vicente del Caguan. W zasadzce zorganizowanej przez ELN w pobliżu El Zulia zginęło ośmiu żołnierzy i jeden cywil. W połowie kwietnia wojsko próbowało pokonać siły partyzanckie blokujące drogę do Llano, akcja zakończyła się walkami i ofiarami po obu stronach. Tamtejsi partyzanci porwali 25 osób, w tym czterech Amerykanów i Włocha[103].

FARC udało się zorganizować najbardziej śmiały plan militarny skierowany przeciwko rządowi, po raz pierwszy w swojej historii udało się jej zaatakować stolicę departamentu. Około 1500 żołnierzy FARC zaatakowało skromny garnizon w Mitú pod dowództwem pułkownika Luisa Mandieta. Po 12 godzinach zaciętych walk przeciwko 90 policjantom zabarykadowanym w pobliżu dworca, wojskom FARC udało się zająć dworzec, w starciu zginęło 16 członków sił rządowych a 61 funkcjonariuszy zostało pojmanych, wśród nich znalazł się pułkownik Vaupés Mendieta[104]. Partyzanci zajęli Mitu na 72 godziny, rządowe posiłki wysłane na pomoc oddziałom wiernym rządowi zostały rozbite przez rebeliantów. W nocy sześć kilometrów od miasta wylądowały wojska sił specjalnych a do miasta przybyło pięciuset żołnierzy z Cuererí. W wyniku ofensywy wojskowej udało się odbić miasto z rąk FARC, operacja rządowa była pierwszym poważnym ciosem zadanym blokowi wschodniemu FARC[105]. W lipcu 1999 roku, siły zbrojne zaatakowały miasto Puerto Lleras, gdzie stacjonowali rebelianci z FARC. Korzystając z dostarczonych przez USA samolotów i sprzętu oraz amerykańskiego wsparcia logistycznego, wojsko ostrzelało i bombardowało miasto przez ponad 72 godzin. W ataku zginęło trzech cywili, a kilku innych zostało rannych. Rebelianci FARC zostali zmuszeni do wycofania się z terenu, a wielu rebeliantów zostało zabitych lub rannych. Rząd kolumbijski uważał atak na miasto za znaczące zwycięstwo, organizacje praw człowieka twierdziły że mają dowody na wykorzystanie przez armię pomocy "antynarkotykowej" do walki z lewicową partyzantką[106].

Konflikt w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku[edytuj]

Pod rządami prezydenta Álvaro Uribe przyjęto model zwany jako demokracja bezpieczeństwa, polityka Uribe pozostawała w sprzeczności ze stanowiskiem jego poprzedniki, Pastrana Andrésa. Priorytetem prezydencji była wojskowa reakcja na poczynania partyzantów i przywrócenie obecności państwa na terenie całego kraju. Znacznie wzmocniono budżet i personel armii, osiągnięto to ze względu na Plan Kolumbia; duży amerykański program pomocy wojskowej dla rządu kolumbijskiego. Budżet obronny w 2008 roku wynosił 6,5 miliarda dolarów amerykańskich czyli 4% produktu narodowego brutto[107].

Sytuacja oddziałów paramilitarnych[edytuj]

Co najmniej do 2003 roku, sił paramilitarne AUC odgrywały na kontrolowanych przez partyzantów regionach, większą rolę niż wojsko. Od chwili powstania w 1997, AUC wyparł FARC z niektórych terytoriów, szczególnie w Urabá i Magdalena Medio. AUC udało się także wyprzeć niektóre miejskie milicje FARC, strategia AUC obejmowała ataki terrorystyczne i ataki na cywili podejrzanych o wspieranie partyzantów, w szczególności masakry. Grupy paramilitarne zdemobilizowane zostały w latach 2003 i 2006 w ramach procesu pokojowego między rządem a AUC (umowa Santa Fe Ralito 15 czerwca 2003), także mniejsze grupy zostały częściowo zdemobilizowane, swoją działalność rozpoczęły natomiast grupy wywodzące się z dawnych struktur AUC. Nowe struktury paramilitarne znane są przez rząd Kolumbii jako Bacrim. Grupy te w 2008 roku liczyły 4000 członków a w 2008 już 6000, podzielonych na sześć struktur organizacyjnych[108]. Sytuację AUC pogorszyło dodanie organizacji w dniu 10 września 2001 roku do listy zagranicznych organizacji terrorystycznych Departamentu Stanów Zjednoczonych, wcześniej krytycy oskarżali rząd o USA o hipokryzję; etykietowanie jako terrorystów FARC i ELN, ignorując AUC, która odpowiedzialna była za większą ilość morderstw[109]. 17 stycznia 2002 roku, prawicowe oddziały paramilitarne wkroczył do wioski Chenque i podzieliły mieszkańców na dwie grupy. Następnie bojówkarze wymordowali kolejno osoby z jednej grupy; rozbijając ich głowy za pomocą młotów i kamieni, w ten sposób zamordowano 24 osoby, całą sytuację obserwowało wojsko kolumbijskie które jedynie przyglądało się sytuacji nie podejmując się interwencji. Po opuszczeniu miejscowości, bojówkarze podpalili całą wieś[110].

W maju 2008 roku, kilkanaście uwięzionych przywódców paramilitarnych zostało ekstradowanych do Stanów Zjednoczonych w sprawie związków z handlem narkotykami. W 2009 roku, wydano lidera paramilitarnych, Salvatore Mancusco. Mancusco stwierdził że, AUC poparł w wyborach w 2002 roku kandydaturę Uribe, jednak jak stwierdził nie było to wynikiem bezpośredniego porozumienia lecz podobnego "dyskursu ideologicznego"[111].

2002–2008[edytuj]

W latach 2002-2003, FARC-EP zajęła dziesięć dużych rancz w Meta we wschodniej Kolumbii a ziemię oddała miejscowym rolnikom do ich własnych potrzeb[112].

W 2007 roku, prezydent Wenezueli Hugo Chavez i kolumbijski senator Piedad Córdoba pełnili rolę pośredników w wymianie humanitarnej między FARC a rządem Kolumbii. Prezydent Kolumbii Álvaro Uribe pozwolił Chavezowi na pośredniczenie w wymianie pod warunkiem że wszystkie spotkania z FARC odbędą się w Wenezueli[113]. Prezydent Uribe nagle zerwał mediacje w dniu 22 listopada 2007 roku po tym gdy Chavez skontaktował się z dowódcą kolumbijskiego wojska, Mario Montoyą Uribe, pierwotnie rozmowy miały bowiem dotyczyć jedynie dyplomatów a nie wojskowych[114]. Chavez zadeklarował że był gotowy do dalszych mediacji, wycofał z Kolumbii ambasadora i umieścił stosunki kolumbijsko-wenezuelskie "w zamrażarce"[115]. W odpowiedzi Uribe stwierdził że Chavez "legitymizuje terroryzm", oskarżył go o brak zainteresowania pokojem w Kolumbii i prowadzenie na kontynencie polityki ekspansjonistycznej[116].

W czerwcu 2007 roku demobilizacji uległa Rewolucyjna Armia Ludowa, ostatni 14 partyzanci zdemobilizowali się 15 września 2007 roku[117][118]. Ostatni oddział grupy stanowiła szósta Brygada Patriotów w La Sierrita, w chwili demobilizacji dysponowała ona ośmioma karabinami szturmowymi, sześcioma pistoletami, sześcioma ręcznymi granatami i 1723 sztukami amunicji różnego kalibru[119].

Sukces strategii Álvaro Uribe (walka z partyzantami, proces pokojowy z paramilitarnymi) został zniwelowany przez wybuch dwóch głośnych skandali. Afera parapolityczna ukazała relację między ważną częścią klasy politycznej, w tym wielu proprezydenckich polityków większości paramilitarnych a oddziałami paramilitarnymi. O powiązania z bojówkarzami oskarżony został m.in. kuzyn prezydenta, Mario Uribe[120]. W

Bandera ELN na Narodowym Uniwersytecie Kolumbii, 2007 rok

Pod koniec 2007 roku FARC zgodził się uwolnić przetrzymywanych polityków; senatora Consuelo Gonzaleza i Clarę Rojas oraz jej syna Emanuela, urodzonego już w bazie FARC. Uwolnienie Emanuela wynegocjował i zaproponował Hugo Chavez, za zgodą rządu Kolumbii. Jego uwolnienie zostało zatwierdzone 26 grudnia. 31 grudnia FARC oświadczyło, że uwolnienie zakładników zostało opóźnione z powodu rządowej operacji wojskowej. W tym samym czasie prezydent Kolumbii Álvaro Uribe oświadczył że FARC nie uwolnił zakładników. Kolumbijskie władze dodały, że chłopiec którego opis był podobny do Emanuela został już w czerwcu 2005 roku zabrany do szpitala w San José del Guaviare i wykryto u niego dolegliwości typowe dla mieszkańców dżungli. Chłopiec rok później został wysłany do domu dziecka w Bogocie i poddany badaniom DNA w celu potwierdzenia jego tożsamości[121]. 4 stycznia 2008 roku, test DNA wykazał że istnieje duże prawdopodobieństwo że chłopiec jest częścią rodziny Rojas. W tym samym dniu, FARC, wydał komunikat, w którym przyznał że Emmanuel został zabrany do Bogoty na czas wymiany humanitarnej i oddany w opiekę uczciwych osób. FARC oskarżył prezydenta Uribe o porwanie dziecka i sabotowanie procesu uwolnienia zakładników. 10 stycznia 2008 roku, FARC, wydał Rojasa i Gonzaleza w ręce Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża.

13 stycznia 2008 roku, prezydent Chavez wyraził dezaprobatę ze strategii walki FARC i stosowanych przez nią porwań, oświadczając: nie popieram porwań, nie popieram walki zbrojnej[122]. Wezwał strony konfliktu do rozwiązania konfliktu w sposób polityczny oraz stwierdził że wojna partyzancka jest już historią Ameryki Łacińskiej a ruch partyzancki nie jest potrzebny współczesnej Ameryce i wezwał partyzantów do zakończenia walki[123]. W lutym 2008 roku, FARC uwolnił czterech innych zakładników "jako gest dobrej woli" wobec prezydenta Chavez, który pośredniczył w transakcji oraz wysłał do kolumbijskiej dżungli, wenezuelskie śmigłowce z logiem Czerwonego Krzyża aby na miejscu odebrały zakładników[124].

Kryzys dyplomatyczny (2008)[edytuj]

1 marca 2008 roku, kolumbijskie siły zbrojne rozpoczęły operację wojskową na pozycje FARC znajdujące się 1,8 kilometra od Ekwadoru. W wyniku akcji żołnierze wierni rządowi zabili 24 żołnierzy FARC, w tym Raula Reyesa, członka Centralnego Dowódca FARC. Akcja ta doprowadziła do dyplomatycznego kryzysu andyjskiego w 2008 roku między prezydentem Kolumbii a prezydentem Ekwadoru, Rafaelem Correą, wspartym przez Hugo Chaveza. Rafael Correa stwierdził że inspekcja przeprowadzona na terenie obozu wykazała jednak, że guerillas zostali zaatakowani we śnie, co świadczy, że operacja Kolumbijczyków nie miała charakteru defensywnego[125]. W proteście przeciw naruszeniu swojej suwerenności terytorialnej Ekwador odwołał swojego ambasadora w Kolumbii oraz skierował na granicę kolumbijską oddziały wojska. Podobnie uczynił prezydent Hugo Chavez[126][127]. 6 marca także prezydent Nikaragui Daniel Ortega ogłosił zerwanie stosunków dyplomatycznych z rządem Kolumbii[128].

Policja kolumbijska poinformowała, że w wyniku analizy danych z notebooków należących do partyzantów znaleziono dowody na finansowanie FARC przez Ekwador i Wenezuelę[129]. Wiarygodność tych informacji była podważana[130], niemniej Interpol potwierdził autentyczność samych notebooków i brak manipulacji danymi na nich zawartymi[131]. W akcji odbito także część przetrzymywanych przez FARC zakładników[132]. Ogłoszenie końca konfliktu ogłoszone zostało w czasie spotkania przywódców państw wchodzących w skład Grupy z Rio, 7 marca 2008 w Santo Domingo a Alvaro Uribe i Rafael Correa publicznie podali sobie ręce na znak zakończenia konfliktu[133].

2008–2009[edytuj]

26 marca 2008 na zawał serca zmarł twórca FARC Manuel Marulanda. Wiadomość o jego śmierci pojawiła się dopiero 24 maja i pochodziła ze źródeł rządowych[134]. FARC potwierdził ją następnego dnia[135][136].

2 lipca 2008 roku, kolumbijskie siły zbrojne rozpoczęły operację Jaque, doprowadziła ona do uwolnienia 15 zakładników, w tym byłego kandydata na prezydenta, Ingrida Betancourta oraz Marca Gonsalvesa, Thomasa Howesa i Keitha Stansella - trzech amerykańskich najemników zatrudnionych przez Northrop Grumman[137], uwolniono także 11 kolumbijskich wojskowych i policjantów[138].

21 sierpnia 2008 roku ostatni żołnierze grupy Guevarystowska Armia Rewolucyjna złożyli broń[139].

W lutym 2009 roku, partyzanci wydali w geście humanitarnym sześciu zakładników. W marcu uwolniono szwedzkiego zakładnika Erika Rolanda Larssona. W kwietniu 2009 roku, wojska kolumbijskie rozpoczęły program Strategic Leap[140], wymierzony w siły FARC głównie na terenie Arauca w pobliżu wenezuelskiej granicy, gdzie występuje silna struktura wojskowa partyzantów[141]. W listopadzie tego roku po ataku partyzantów FARC w południowo-zachodniej cześć kraju, zginęło dziewięciu żołnierzy sił rządowych[142].

1 stycznia 2010 roku, zginęło trzynastu rebeliantów FARC, kolumbijskie lotnictwo zbombardowały wówczas obóz partyzantów w dżungli w południowej Kolumbii[143].

Okres prezydentury Santosa[edytuj]

W 2010 roku prezydentem został Juan Manuel Santos, wielu analityków uznało że dotychczasowa polityka prowadzona przez Uribe powinna zostać odrzucona[144][145]. Na początku jego rządów doszło do wzrostu przemocy. FARC rozpoczął serię ataków, zabijając we wrześniu, dziesiątki policjantów i wojskowych. 23 września w akcji wojska zginął Jorge Briceno Suarez alias Mono Jojoy, wojskowy przywódca organizacji a kilkanaście innych członków guerilli zginęło podczas bombardowania obozu partyzantów przez armię, Stany Zjednoczone określiły akcję jako "zwycięstwo Kolumbii"[146]. W dniu 1 grudnia 2010 roku, minister obrony Rodrigo Rivera ogłosił że zginęło lub aresztowanych zostało 8145 członków nielegalnych grup zbrojnych a 2271 członków zostało dobrowolnie zdemobilizowanych[147].

Pod koniec 2010 roku stało się coraz bardziej jasno że prawicowe grupy paramilitarne takie jak Los Rastrojos i Aguilas Negros przejęły kontrolę nad dużymi częściami kolumbijskiej wsi[148]. W 2010 roku w walkach z FARC zginęło co najmniej 460 członków sił bezpieczeństwa, a rannych zostało ponad 2000[149]. W 2010 roku Kongres Kolumbii wydał oświadczenie w którym zapewniono że FARC ma "silną pozycję" na około jednej trzeciej terenów Kolumbii, a ataki grupy nasiliły się na przełomie lat 2010 i 2011[150]. W 2010 w wyniku akcji wojska zginął lider FARC Víctor Julio Suárez Rojas[151], dwa lata wcześniej na zawał serca zmarł założyciel ugrupowania Manuel Marulanda[152].

Na początku 2011 roku kolumbijskie władze i media podały, że FARC i jej siostrzane, częściowo tajne grupy zmieniły strategię, według doniesień żołnierze FARC coraz częściej działają w cywilnych ubraniach, ukrywając się wśród sympatyków pośród ludności cywilnej[153]. Na początku stycznia 2011 roku, kolumbijska armia stwierdziła, że FARC ma jakieś 18 tysięcy członków, z czego 9000 nie stanowi części milicji[154]. Według wojska co najmniej 1400 partyzantów stacjonuje w warowniach FARC w Valle del Cauca i Cauca. W czerwcu 2011 roku, szef sztabu kolumbijskiego Edgar Cely, stwierdził że FARC chce „zurbanizować swoje działania”, tłumaczyć ma to zjawisko coraz większej aktywności partyzantów w Medellín, a szczególnie w Cali[155]. Jeremy McDermott szacował w tym samym roku, że FARC może mieć 30 tysięcy żołnierzy i zwolenników tworzących milicję[156]. W 2012 FARC ogłosiła zakończenie porwań, ugrupowanie na swojej stronie ogłosiło, że uwolni 10 ostatnich jeńców[157].

Proces pokojowy[edytuj]

27 sierpnia 2012 roku, prezydent Santos oznajmił, że kolumbijski rząd zaczął rozmowy pokojowe z żołnierzami FARC[158]. Proces pokojowy uzyskał „silne poparcie” ze strony kolumbijskich biskupów. 28 sierpnia Konferencja Episkopatu Kolumbii której przewodniczył arcybiskup Bogoty, Ruben Salazar Gomez, wezwał wiernych i wszystkich mieszkańców Kolumbii do poparcia procesu pokojowego[159].

28 sierpnia 2012 rząd Kolumbii i FARC podpisali na Kubie deklarację o rozpoczęciu procesu pokojowego. Kuba od lat 90. uczestniczyła w roli mediatora między lewicową partyzantką a rządem[160]. 19 listopada 2012 FARC ogłosiło dwumiesięczne zawieszenie broni obowiązujące od 22 listopada 2012 do 20 stycznia 2013 na czas rokowań pokojowych w Hawanie[161].

Mimo rokowań, 13 lutego 2013 rebelianci przeprowadzili atak na miasto Milan w prowincji Caqueta. Partyzanci zostali odparci przez wojsko, w bitwie zginęło siedmiu żołnierzy sił rządowych[162]. Z kolei 22 maja 2013 rebelianci z ELN dokonali zamachu bombowego tuż przy granicy z Wenezuelą w miejscowości Chitaga. Ich celem był patrol kolumbijskiej armii. W wyniku eksplozji zginęło 10 żołnierzy[163]. 21 lipca 2013 70 partyzantów FARC zorganizowało zasadzkę na 27 żołnierzy pilnujących ropociąg w prowincji Arauca. Napastnicy zabili 15 z nich, tracąc przy tym 6 bojowników. Wkrótce potem aresztowano 12 partyzantów posądzanych o dokonanie ataku[164].

24 sierpnia 2013 kolumbijski rząd poinformował, że wznowione zostaną rokowania w Hawanie. Kilka godzin po opublikowaniu tego komunikatu, rebelianci zaatakowali patrol kolumbijskiej armii w pobliżu granicy z Wenezuelą, w prowincji Arauca, zabijając 13 żołnierzy[165].

26 września 2016 Prezydent Kolumbii i dowódca lewicowej partyzantki FARC podpisali w Hawanie (stolicy Kuby) porozumienie kończące definitywnie wojnę domową, która w ciągu przeszło 50 lat kosztowała życie ponad 220 tys. ludzi. FARC rozbroi się do końca 2016 roku[166].

Następstwa[edytuj]

Degradacja wojny w ostatnich dekadach stworzyła kontekst dla wszelkich rodzajów naruszeń praw człowieka i międzynarodowego prawa humanitarnego. Dochodzi do przemocy wobec ludności cywilnej m.in. masakr, zabójstw, porwań, przetrzymywania zakładników. Część z nich była przez zeznaniami przywódców band paramilitarnych, ukryta. Nie tylko siły paramilitarne odpowiedzialne są za akcje przeciwko cywilom, zwłaszcza porwania i masakry, w mniejszym stopniu takich akcji podejmowały się również siły rządowe i FARC[167][168]. Dekada lat 70. i 80., charakteryzowała się nadmiernymi represjami ze strony państwa (wojsko, policja i władze cywilne) wobec ruchów politycznych, pracowników, rolników i studentów. Według Centrum Badań i Oświaty (NIST) od dnia 1 stycznia 1970 roku do pierwszego kwartału 1981 roku, miały miejsce liczne morderstwa, tortury, porwania i inne naruszenia praw człowieka dokonane przez armię kolumbijską. Odnotowano 1053 morderstw i 7571 tortur za które odpowiedzialni byli wojskowi[169].

Ofiary wojny, uczestnicy[edytuj]

Szacunki dotyczące liczby ofiar znacznie się różnią, między 1964 a 2002 roku zginąć mogło około 50 tysięcy osób, dane te obejmują tylko ofiary bezpośrednich starć między poszczególnymi stronami konfliktu. Według kanadyjskiego Instytutu Ploughshares, konflikt pochłonął między 1964 a 2010 rokiem między 50 a 200 tysiącami ofiar[170].

Według danych kolumbijskiego Ministerstwa Obrony od 2002 do lipca 2011 roku, demobilizacji uległo 16853 żołnierzy FARC i 3493 żołnierzy ELN. W tym samym czasie, 38459 członków grup zbrojnych zostało schwytanych przez armię kolumbijską, a 14209 żołnierzy takich grup poległo. Kolumbijska armia straciła w tym czasie 5244 żołnierzy[171]. Ocenia się że w Kolumbii znajduje się 100 tysięcy min przeciwpiechotnych powszechnie stosowanych w czasie walk, ich ofiarami są często osoby cywilne[172].

Zdaniem Amnesty International, zdecydowana większość 70 tysięcy osób zabitych w konflikcie zbrojnym w ciągu ostatnich 20 lat to cywile. Większość z nich to ofiary prawicowych oddziałów paramilitarnych, ale mimo rozbrajania takich grup od 2003 roku liczba ta cały czas nie malała za sprawą liczb ofiar wojska i policji (akcje pod fałszywą flagą dokonywane przez siły rządowe podszywające się pod lewicowych partyzantów). Liczba cywilnych ofiar oddziałów paramilitarnych spadła z 1560 w 2002 roku do 300 w 2007 roku. Ofiarami są głównie rolnicy i przywódcy wspólnot przedstawiani przez wojsko i paramilitarnych jako rzekomi partyzanci polegli w walkach[173]. Również grupy partyzanckie odpowiedzialne są za zabijanie cywilów, w 2007 roku zginąć mogło od 260 do 720 osób. Wśród takich ofiar są m.in. kandydaci w wyborach oraz chłopi i liderzy związkowi oskarżani o sympatyzowanie z konkurencyjną grupą partyzancką (wojna między FARC i ELN w departamencie Arauca)[174]. W przypadkach gdy udało się zidentyfikować sprawców sytuacja wygląda następująco; za 330 ofiar odpowiedzialne są wojska rządowe, za 300 prawicowe grupy paramilitarne a za około 260 partyzantka[175]. Według sprawozdania Komisji do Spraw Uchodźców ONZ, w 2008 roku doszło do rekrutacji nieletnich przez siły zbrojne, mieli oni zbierać informacje o nielegalnych grupach zbrojnych. Według Komisji także partyzanci i grupy paramilitarne rekrutowały nieletnich na terenach graniczących z Wenezuelą i Ekwadorem[176].

Raport centrum terroryzmu NATO z 2011 roku, mówił o 340 aktach terroryzmu w Kolumbii (7 miejsce na świecie), 448 zabitych, 634 rannych i 123 porwanych[177].

Sytuacja uchodźców[edytuj]

Według Komisarza ONZ ds. uchodźców, z trzema milionami osób przesiedlonych od 1950 roku, Kolumbia w 2008 roku była najbardziej dotkniętym tym zjawiskiem krajem świata obok Iraku i Demokratycznej Republiki Konga[178]. Według oficjalnych danych rządu Kolumbii, który nie bierze pod uwagę tego że Kolumbia może być najbardziej dotkniętym tym zjawiskiem krajem na świecie, liczba przesiedleńców między 1950 a 2010 roku wyniosła 3.551.106 osób, trend ten według rządu jest spadkowy. W 2007 roku liczba ta wynieść miała 327.740 osób a w roku 2009 161.222 osób. Według pozarządowej organizacji CODHES, liczba przesiedlonych w czasie konfliktu Kolumbijczyków wynosi 3.700.000 osób, 380.000 Kolumbijczykom przyznano status uchodźców w 36 krajach, najczęstszą lokalizacją jest Ekwador (w 2010 roku w Ekwadorze status uzyskało 52000 Kolumbijczyków)[179]. Według danych Międzynarodowych Komitetu Czerwonego Krzyża, liczba uchodźców wewnętrznych (52%) jest niewielka. Głównymi przyczynami przymusowego wysiedlenia są; rekrutacja przez nielegalne grupy zbrojne (partyzanci lub paramilitarni) i groźby śmierci. W wielu przypadkach różne nielegalne grupy, paramilitarni i handlarze narkotyków wykorzystują grunty pozostawione przez uchodźców, dotyczy to więcej niż 5 000 000 hektarów[180][181][182]. Jedna piąta kobiet, które stanowią połowę wysiedlonej ludności, została dotknięta przemocą seksualną[183].

W kulturze[edytuj]

Piosenkarz Juanes poświęcił wojnie kilka piosenek[184]. Sergio Cabrera wyreżyserował film Golpe de estadio, ukazujący stosunki między armią a partyzantami w odległej wiosce w okresie faz kwalifikacyjnych Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej 1994[185]. Komediodramat z 2006 roku, Marzenia nic nie kosztują w reżyserii Rodrigo Triana oparty jest na prawdziwej historii grupy żołnierzy którzy w 2003 roku zająć mieli znaczną kwotę pieniędzy należącą do FARC[186]. Inne filmy ukazują wojnę np. oczami dzieci, film Barwy górskie (2011, Carlos César Arbeláez), pokazuje historię trójki dzieci mieszkających w niewielkiej wiosce[187].

Amerykański sekretarz stanu Colin Powell wizytujący oddziały wierne rządowi

Rola Stanów Zjednoczonych[edytuj]

Stany Zjednoczone od początku trwania konfliktu były weń bardzo zaangażowane. Według Mario A. Murllio była to część walki USA z komunizmem[188].

W sierpniu 2004 roku, USA wydało rządowi Kolumbii 3 mld dolarów, ponad 75% z nich przeznaczonych zostało na pomoc wojskową. Przed rozpoczęciem wojny w Iraku, Kolumbia była trzecim największym odbiorcą amerykańskiej pomocy po Egipcie i Izraelu, USA ma w Kolumbii 400 wojskowych i 400 cywilnych kontrahentów[189][190].

Przypisy

  1. http://www.elperiodicodemexico.com/nota_impresion.php?sec=&id=442382
  2. Colombia's Guerrillas: The Rebellion That Would Not Die, Time (magazine), 16/7/2011
  3. Garry Leech (2009). Beyond Bogota: Diary of a Drug War Journalist. Boston, MA: Beacon Press. s. 242–247. ​ISBN 978-0-8070-6148-0​.
  4. Mario A. Murillo; Jesús Rey Avirama (2004). Colombia and the United States: war, unrest, and destabilization. Seven Stories Press. s. 57. ​ISBN 978-1-58322-606-3
  5. «Hablan las Farc». Semana.com
  6. «Historia de Nunca Acabar». Semana.com
  7. «El comienzo: los años del MAS y las Autodefensas del Magdalena Medio (1981-1991)». Verdadabierta.com.
  8. «Un vistazo a los años en los que el paramilitarismo inundó de sangre a Antioquia». Semana.com.
  9. «Un país que huye». Semana.com
  10. "Farc-EP confirma muerte de Marulanda a través de un comunicado". Rebelion.org. 2008-05-26.
  11. http://www.businessweek.com/ap/2012-07-26/no-easy-road-to-peace-in-colombia
  12. Pół wieku wojny w Kolumbii. Czy partyzanci z FARC wreszcie porozumieją się z rządem?. wp.pl, 21 lipca 2013.
  13. «La desmovilización: el proceso de paz (2003-2006)». Verdadabiertad.com.
  14. «El descontrol de las Farc». Semana.com
  15. «Cauca: guerra sin fin». Semana.com
  16. «Cómo se está dando la guerra en el Cauca hoy». Semana.com
  17. Koniec wojny domowej w Kolumbii. Pochłonęła ponad 200 tys. ofiar, „TVN24.pl” [dostęp 2016-10-08].
  18. Pokojowa Nagroda Nobla 2016. Juan Manuel Santos laureatem Nobla, „Onet Wiadomości”, 7 października 2016 [dostęp 2016-10-08] (pol.).
  19. a b Gonzalo Sánchez, Guerre et politique en Colombie, Paryż, L'Harmattan, 1998, s. 217 (​ISBN 2-7384-6371-1​), roz. 4 (« La dégénerescence de la guerre »), s. 197-205
  20. Daniel Pécaut, Les Farc, une guérilla sans fins ?, Paris, Lignes de repères, 2008, s. 169 (​ISBN 978-2-815752-39-7​), s. 130-132
  21. The severity of the Colombian conflict : cross-country datasets versus new micro data [archive], J. Restrepo, M. Spagat and J.Vargas
  22. ¿Guerra Civil? El lenguaje del conflicto en Colombia [archive], Eduardo Posada Carbó, août 2002, Ed. Alfaomega, (​ISBN 958-682-413-6​)
  23. ¿Qué significa el reconocimiento del conflicto armado por parte del Gobierno? [archive, semana.com]
  24. La U pedirá que ley de víctimas califique a las Farc como terroristas
  25. http://www.ecsbdefesa.com.br/defesa/fts/HGC.pdf
  26. Garry Leech (2009). Beyond Bogota: Diary of a Drug War Journalist. Boston, MA: Beacon Press. s. 242–247. ​ISBN 978-0-8070-6148-0​.
  27. Garry Leech (2009). Beyond Bogota: Diary of a Drug War Journalist. Boston, MA: Beacon Press. s. 242–247. ​ISBN 978-0-8070-6148-0​.
  28. Forrest Hylton (2006). Evil Hour in Colombia. Verso. s. 51–52. ​ISBN 978-1-84467-551-7​.
  29. Jenny Pearce (1990). Colombia: Inside the Labyrinth. Latin American Bureau. s. 92
  30. James J. Brittain (2010). Revolutionary Social Change in Colombia: The Origin and Direction of the FARC-EP. Pluto Press. s. 74–76. ​ISBN 978-0-7453-2876-8​.
  31. Raúl A. Fernández (1979). "Imperialist capitalism in the Third World: theory and evidence from Colombia". Latin American Perspectives 6 (1): 56
  32. Ernest Feder (1971). The Rape of the Peasantry: Latin America's Landholding System. New York: Anchor. s 244
  33. David R. Decker; Ignacio Duran (1982). The Political, Economic, and Labor Climate in Colombia. University of Pennsylvania. s. 80–81
  34. Gomez, Alberto (1972) "Perspectives of the revolutionary armed forces of Colombia (FARC)". National Liberation Fronts 1960/1970: Essays, documents, interviews New York: William Morrow & Company, ​ISBN 978-0-688-02189-4​, s. 248
  35. James J. Brittain (2010). Revolutionary Social Change in Colombia: The Origin and Direction of the FARC-EP. Pluto Press. s. 2–3. ​ISBN 978-0-7453-2876-8​.
  36. James J. Brittain (2010). Revolutionary Social Change in Colombia: The Origin and Direction of the FARC-EP. Pluto Press. s. 2–3. ​ISBN 978-0-7453-2876-8​.
  37. James J. Brittain (2010). Revolutionary Social Change in Colombia: The Origin and Direction of the FARC-EP. Pluto Press. s. 6–7. ​ISBN 978-0-7453-2876-8​.
  38. a b Dennis M. Rempe ( 1995). "Guerrillas, Bandits, and Independent Republics: US Counter-insurgency Efforts in Colombia 1959–1965". Small Wars and Insurgencies 6 (3): 304–327
  39. Noam Chomsky (2000). Rogue states: the rule of force in world affairs. South End Press. s. 69. ​ISBN 978-0-89608-611-1
  40. Visit to Colombia, South America, by a Team from Special Warfare Center, Fort Bragg, North Carolina, Headquarters, U.S. Army Special Warfare School, Feb 26, 1962, Kennedy Library, Box 319, National Security Files, Special Group; Fort Bragg Team; Visit to Colombia; 3/62, "Secret Supplement, Colombian Survey Report."
  41. Stokes, Doug (2005). America's Other War: Terrorizing Colombia. Zed Books. s. 71–72. ​ISBN 978-1-84277-547-9​.
  42. Las Redes de Asesinos de Colombia. La asociación militar-paramilitares y Estados Unidos, Human Rights Watch, 1996
  43. Stokes, Doug (2005). America's Other War: Terrorizing Colombia. Zed Books. s. 74. ​ISBN 978-1-84277-547-9​.
  44. MARQUETALIA AND THE FARC
  45. "War on Drugs and Human Rights in Colombia". Retrieved 2010-11-09
  46. "Hunter Killer Teams". Retrieved 2010-11-09
  47. "Camilo Torres and the ELN". Retrieved 2010-11-09
  48. Colombia.com: La historia del ELN
  49. Universidad de los Andes, CENTRO DE ESTUDIOS SOBRE DESARROLLO ECONOMICO: Paz Pública
  50. El Tiempo: Clave 1973 Operacion Anori
  51. "Powstanie, rozwój i skutki terroryzmu politycznego w Kolumbii". http://www.terroryzm.com,+21 maja 2005.
  52. El Mundo: El primer combate del «cura Pérez»
  53. Colombia.com: La historia del ELN
  54. The International Encyclopedia of Revolution and Protest, http://www.blackwellreference.com/public/tocnode?id=g9781405184649_chunk_g97814051846491235
  55. communiqué de décembre 1984
  56. "Powstanie, rozwój i skutki terroryzmu politycznego w Kolumbii". http://www.terroryzm.com,+21 maja 2005.
  57. Universidad de los Andes, CENTRO DE ESTUDIOS SOBRE DESARROLLO ECONOMICO: Paz Pública
  58. http://www.nuevoarcoiris.org.co/local/primera.pdf
  59. Historia Del Movimiento Insurgente En Colombia
  60. Dudley, Steven (January 2004). Walking Ghosts: Murder and Guerrilla Politics in Colombia. Routledge. s. 47–56, 59–60. ​ISBN 0-415-93303-X​.
  61. Robert C. Neville (2001). The Human Condition. SUNY Press. s. 74–76. ​ISBN 978-0-7914-4779-6​.
  62. Revista Semana: Absuelto Emilio Vence por la acusación de los ‘falsos positivos’ en Barranquilla
  63. El Mundo: El primer combate del «cura Pérez»
  64. Concialiation Resources: Official peace bodies: Peace Commission (August 1982 – August 1986)
  65. Interview de deux membres du Quintín Lame en 1988
  66. Las guerras de Corinto
  67. The International Encyclopedia of Revolution and Protest, http://www.blackwellreference.com/public/tocnode?id=g9781405184649_chunk_g97814051846491235
  68. communiqué de décembre 1984
  69. Livingstone, (Foreword by Pearce, Jenny), s. xvii (f24)
  70. La tragedia del Palacio de Justicia, un monumento a la impunidad [archive, Semana]
  71. Livingstone, (Foreword by Pearce, Jenny), s. xvii (f24)
  72. Exhumarán cuerpos, posiblemente del Palacio de Justicia. Semana (Kolumbia)
  73. El Tiempo: Catorce guerrilleros del Erp en el Tolima entregaron las armas para reintegrarse a la vida civil eltiempo.com
  74. Biografía y documentos de Nestor Cerpa Cartolini
  75. James J. Brittain (2010). Revolutionary Social Change in Colombia: The Origin and Direction of the FARC-EP. Pluto Press. s. 206–210. ​ISBN 978-0-7453-2876-8​.
  76. Steven Lynn Taylor (2009). ;;Voting amid violence: electoral democracy in Colombia;;. Northeastern University Press (UPNE). s. 153–154. ​ISBN 978-1-55553-698-5​.
  77. Claire Metelits (2009). Inside insurgency: violence, civilians, and revolutionary group behavior. NYU Press. s. 98–99. ​ISBN 978-0-8147-9578-1​.
  78. Pecáut, s. 51-52
  79. Claire Metelits (2009). Inside insurgency: violence, civilians, and revolutionary group behavior. NYU Press. s. 98–99. ​ISBN 978-0-8147-9578-1​.
  80. Silvia Rivera Cusicanqui (1987). The Politics and Ideology of the Colombian Peasant Movement: The Case of ANUC (National Association of Peasant Smallholders). UN Research Institute for Social Development/CINEP. s. 129
  81. Steven Lynn Taylor (2009). Voting amid violence: electoral democracy in Colombia. Northeastern University Press (UPNE). s. 153–154. ​ISBN 978-1-55553-698-5​.
  82. Dudley, s. 91–104
  83. Russ Kick, ed. (2009). You are still being lied to: the remixed disinformation guide to media distortion, historical whitewashes and cultural myths. Constellation. s. 160–163. ​ISBN 978-1-934708-07-1​.
  84. Pécaut, s.51
  85. Claire Metelits (2009). Inside insurgency: violence, civilians, and revolutionary group behavior. NYU Press. s. 98–99. ​ISBN 978-0-8147-9578-1​.
  86. James J. Brittain (2010). Revolutionary Social Change in Colombia: The Origin and Direction of the FARC-EP. Pluto Press. s. 206–210. ​ISBN 978-0-7453-2876-8​.
  87. Herbert T. Braun (2003).Our Guerrillas, Our Sidewalks: a journey into the violence of Colombia, 2nd ed. Rowman & Littlefield. s. 232
  88. Luis Alberto Matta Aldana (2002). Poder Capitalista y Violencia Política en Colombia: Terrorismo de estado y genocidio contra la Unión Patriótica. Ideas y Soluciones Graficas.
  89. Pecáut, s. 52
  90. Dudley, s. 102
  91. Dudley, s. 102
  92. Dudley, s. 162–165
  93. Russ Kick, ed. (2009). You are still being lied to: the remixed disinformation guide to media distortion, historical whitewashes and cultural myth s. Constellation. s. 160–163. ​ISBN 978-1-934708-07-1​.
  94. Pecáut, s. 52
  95. Dudley, s. 165–166
  96. a b «Escobar: 17 años de historia del criminal». El Tiempo (2/12/1993)
  97. Richard Bourdreaux, Colombia Moves a Step Closer to Peace, Los Angeles Times, 1991, http://articles.latimes.com/1991-05-28/news/mn-2568_1_political-party
  98. Cynthia Arnson, Comparative peace processes in Latin America, Stanford University Press, 1999, s. 200
  99. terrorismknowledgebase.com
  100. Pbs.org.
  101. Diego Rodríguez Pinzón,Claudia Martin The Prohibition of Torture and Ill-treatment in the Inter-American Human Rights System s. 150
  102. el billar un reto sin antecedentes
  103. Hora de renuncias
  104. El Espectador: Mitú fue el infierno
  105. El Tiempo: Se conmemoran 10 años de la toma a Mitú, el golpe más sangriento de las Farc
  106. Tod Robberson, "U.S. aid questioned in Colombian battle", Dallas Morning News, 08/16/1999
  107. L’UNASUR victime de la course aux armements
  108. "Las Bacrim tendrían unos seis mil hombres, en seis estructuras" [archive, Álvaro Villarraga, Sally Palomino, semana.com]
  109. Livingstone, Grace (2004). Inside Colombia: Drugs, Democracy, and War. Rutgers University Press. s. 176. ​ISBN 0-8135-3443-7​.
  110. Grace Livingstone (2004). Inside Colombia: drugs, democracy and war. Rutgers University Press. s. xvi. ​ISBN 978-0-8135-3443-5​.
  111. "AUC supported Uribe's election: Mancuso – Colombia news". Colombia Reports.
  112. Gary M. Leech (2006). Crude interventions: the US, oil and the new world (dis)order. Zed Books. s. 124. ​ISBN 978-1-84277-629-2​.
  113. "DOSSIER DE INFORMACIÓN—PROCESO EN BUSCA DEL ACUERDO HUMANITARIO GOBIERNO DEL PRESIDENTE ÀLVARO URIBE -FARC NOVIEMBRE 27 DE 2007" (PDF) (in Spanish)
  114. Salazar, Hernando (2007-11-22). "Uribe termina mediación de Chávez" (in Spanish). BBC News. Retrieved 2008-03-05
  115. "Chávez acusa a Uribe de mentiroso y congela las relaciones con Colombia" (in Spanish). El Clarín. 2007-11-26. Retrieved 2008-03-05.
  116. "Uribe acusa a Chávez de ser expansionista y de apoyar a la guerilla en Colombia" (in Spanish). Telesur. 2007-11-25. Retrieved 2008-03-05
  117. http://www.eltiempo.com/conflicto/noticias/ARTICULO-WEB-NOTA_INTERIOR-3724251.html
  118. El Tiempo: Guerrilla del Ejército Revolucionario del Pueblo (Erp) quedó desintegrada, dijo Ministo de Defensa eltiempo.com Accessed 15 September 2007
  119. ‘Ejército Revolucionario del Pueblo’ (Erp) se desmovilizó
  120. "Uribe ally quits Colombia Senate". BBC News. 2007-10-05.
  121. "Colombia tests 'hostage' boy DNA". BBC News. 2008.
  122. Telesurtv.net. 2006
  123. "Chavez Calls on Colombian Rebels to End Struggle, Free Hostages". Fox News
  124. "Colombian rebels free hostages in jungle to Hugo Chávez". Yahoo News. Reuters. 2008.
  125. Ekwador wycofał swego ambasadora z Kolumbii Gazeta.pl, 3 marca 2008
  126. Chavez wysyła czołgi na granicę z Kolumbią, gazeta.pl
  127. Colombia neighbours deploy troops, BBC News
  128. Nicaragua cuts ties with Colombia, BBC News, 6 marca 2008
  129. Kolumbia: Chavez brał pieniądze od terrorystów z FARC, a potem wsparł ich 300 mln dolarów. gazeta.pl, 2008-03-04.
  130. $300 Million from Venezuela to Colombian Rebels a Fake
  131. Interpol's Forensic Report On FARC Computers and Hardware Seized by Colombia. maj 2008.
  132. Zdemaskowano "sponsora" 50-letniej wojny. Onet.pl, 2008-3-3.
  133. Chavez urges unity after summit, BBC News, 8 marca 2008
  134. Kolumbia: Nie żyje dowódca FARC. rp.pl, 2008-05-24. [dostęp 25 maja 2008].
  135. FARC potwierdzają śmierć swego założyciela i przywódcy. rp.pl, 2008-05-25. [dostęp 25 maja 2008].
  136. FARC przyznaje: Marulanda nie żyje. gazeta.pl, 2008-05-25. [dostęp 25 maja 2008].
  137. "Betancourt, U.S. contractors rescued from FARC". CNN. 2008-07-02
  138. "Betancourt, 14 others freed by Colombian forces". Monsters and Critics. 2008-07-02.
  139. Colombia seeks rebels' surrender
  140. "Operation 'Strategic Leap' to marginalize FARC: VP – Colombia news". Colombia Reports. 2009.
  141. "Colombia attacks rebels in border areas – Colombia news". Colombia Reports
  142. Bronstein, Hugh (2009-11-10). "Surprising rebel attack kills 9 Colombian soldiers". Reuters
  143. Thirteen Colombian Farc rebels 'killed in air strike'
  144. Es hora de replantear la forma de combatir a la guerrilla
  145. Balances 2009: El declive inevitable de la seguridad democrática
  146. Farc: "Victoire pour la Colombie" (USA) - Le Figaro
  147. Rodrigo Rivera, « Más de 10 mil criminales y terroristas fueron neutralizados en el 2010 », Ministère de la Défense Colombien
  148. McDermott, Jeremy . "BBC News – Colombia's criminal bands pose new security challenge". BBC. Retrieved October 18, 2011
  149. por AFP. "En 2010, unos 460 militares y policias murieron en combates en Colombia – Internacionales – ABC Digital". Abc.com.py. Retrieved October 18, 2011
  150. "Alertan que más de 330 municipios tienen fuerte presencia de las Farc". Elespectador.Com.
  151. Zabili "symbol terroru"
  152. FARC przyznaje: Marulanda nie żyje
  153. "Milicias, el plan pistola en el Cauca". El Colombiano. Retrieved October 18, 2011
  154. enLatino.com. "FARC tienen menos integrantes y están debilitadas, dice jefe militar colombiano". enLatino.com. Retrieved October 18, 2011
  155. "Atentados de las Farc en el Valle – Noticias de Justicia en Colombia". Eltiempo.Com.
  156. Colombia's Guerrillas: The Rebellion That Would Not Die, Time, 16/7/2011
  157. Lewaccy rebelianci: Koniec z porwaniami
  158. Santos confirms Colombia will begin peace talks with FARC
  159. « Ferme soutien » des Évêques aux colloques du gouvernement avec les rebelles en vue d’une conférence de paix, dans Agence Fides le 29/08/2012
  160. Pokój po dekadach walk? Kolumbia i bojownicy z FARC siądą do stołu. wprost.pl, 28 sierpnia 2012.
  161. Kolumbia: FARC ogłosiło zawieszenie broni. wp.pl, 19 listopada 2012.
  162. W Kolumbii w walkach z rebeliantami zginęło 7 żołnierzy. wp.pl, 14 lutego 2013.
  163. 10 żołnierzy kolumbijskich zginęło w ataku bombowym. wp.pl, 23 maja 2013.
  164. Kolumbia: 15 żołnierzy zginęło w zasadzce FARC. wp.pl, 21 lipca 2013.
  165. 13 ofiar ataku rebeliantów FARC w Kolumbii. tvn24.pl, 25 sierpnia 2013.
  166. http://fakty.interia.pl/swiat/news-podpisano-porozumienie-konczace-wojne-domowa-w-kolumbii,nId,2224650
  167. Memoria y olvido en el contexto de degradación des conflicto colombiano, variaciones teórico normativas [archive, antropol.sociol. No. 11, Enero - Diciembre 2009, s. 75 - 124]
  168. Pécaut, Op. Cit., chap. 6, Terreur et prosaïsme : la guerre vécue par la population, s. 111-119
  169. Jaime Torres Sánchez, Luz Amanda Salazar Hurtado: Introducción a la historia de la Ingeniería y de la educación en Colombia
  170. Armed Conflicts Report - Colombia : number of deaths
  171. Logros de la Politica de Consolidacion de Defensa y Seguridad Democratica
  172. UNICEF: Sembrando Minas Cosechando Muertes
  173. LAISSEZ-NOUS VIVRE EN PAIX ! Les civils, victimes du conflit armé en Colombie [archive, Amnesty International, octobre 2008]
  174. LAISSEZ-NOUS VIVRE EN PAIX ! Les civils, victimes du conflit armé en Colombie [archive, Amnesty International, octobre 2008]
  175. Amnesty International: Más muertes y abusos mientras el gobierno colombiano niega la situación de derechos humanos
  176. UNHCR: Child Soldiers Global Report 2008 - Colombia
  177. 2011 Annual Terrorism Report, sur Centre of Excellence Defense Against Terrorism
  178. ACNUR: Colombia es el país del mundo con mayor número de desplazados
  179. Colombia niega ser el país con más desplazados por la violencia, El Espectador
  180. ¿Cuántos desplazados en Colombia? [archive, Hernando Salazar, BBC Mundo]
  181. "Desplazarse no es sólo huir, es perderlo todo", BBC Mundo
  182. La tierra prometida, Semana
  183. Violences sexuelles en Colombie : Oxfam appelle à la tolérance zéro , Oxfam Solidarité
  184. Juanes se reúne con Hillary Clinton en Washington, El Universal
  185. Golpe de Estadio, Pol Seguera. polseguera.com.
  186. Soñar no cuesta nada sur. imdb.com.
  187. Los colores de la montaña.. semana.com.
  188. Mario A. Murillo; Jesús Rey Avirama (2004). Colombia and the United States: war, unrest, and destabilization. Seven Stories Press. s. 54. ​ISBN 978-1-58322-606-3​.
  189. Peter, Canby (2004). "Latin America's longest war; "More Terrible than Death: Massacres, Drugs, and America's War in Colombia," "Walking Ghosts: Murder and Guerrilla Politics in Colombia," "Inside Colombia: Drugs, Democracy and War," "Loyal Soldiers in the Cocaine Kingdom: Tales of Drugs, Mules and Gunmen," "Law in a Lawless Land: Diary of a Limpieza in Colombia"; Book Review". The Nation 279 (5): 31.
  190. LeGrand, Catherine C (June 2003). "The Colombian crisis in historical perspective (Record in progress)". Canadian Journal of Latin American & Caribbean Studies 28 (55/5): 165–209.

Bibliografia[edytuj]

  • Stokes, Doug; Noam Chomsky (Foreword) (2005). America's Other War: Terrorizing Colombia. Zed Books. ​ISBN 1-84277-547-2​.
  • Cuellar, Francisco Ramírez; Aviva Chomsky (2005). The Profits of Extermination. Monroe, ME: Common Courage Press. ​ISBN 1-56751-322-0​.
  • Aviva Chomsky (2008). Linked labor histories: New England, Colombia, and the making of a global working class. Duke University Press. ​ISBN 978-0-8223-4190-1​.
  • Bushnell, David (1993). The Making of Modern Colombia, a Nation in spite of itself. University of California Press. ​ISBN 0-520-08289-3​.
  • Dudley, Steven (2004). Walking Ghosts: Murder and Guerrilla Politics in Colombia. Routledge. ​ISBN 0-415-93303-X​.
  • Kirk, Robin (2003). More Terrible than Death: Massacres, Drugs, and America's War in Colombia. PublicAffairs. ​ISBN 1-58648-104-5​.
  • Ruiz, Bert (2001). The Colombian Civil War. McFarland & Company. ​ISBN 0-7864-1084-1​.
  • Safford, Frank and Marco Palacios (2001). Colombia: Fragmented Land, Divided Society. Oxford University Press. ​ISBN 0-19-504617-X​.
  • Taussig, Michael (2003). Law in a Lawless Land: Diary of a Limpieza. New Press. ​ISBN 1-56584-863-2​.
  • Murillo, Mario and Jesus Rey Avirama (September 1, 2003). Colombia and the United States: War, Terrorism and Destabilization. Seven Stories Press. ​ISBN 1-58322-606-0​.
  • Palacios, Marco (1995). Entre la legitimidad y la violencia: Colombia 1875–1994 (in Spanish). Norma.
  • Pardo Rueda, Rafael (2004). La historia de las guerras (in Spanish). Ediciones B-Vergara. ​ISBN 958-97405-5-3​.
  • Hennecke, Angelika (2006). Zwischen Faszination und Gewalt : Kolumbien—unser gemeinsamer Nenner : Reflexionen über das Verhältnis zwischen kultureller Identität, Kommunikation und Medien anhand der diskursanalytischen Untersuchung einer kolumbianischen Werbekampagne (in German). Frankfurt am Main: Peter Lang. ​ISBN 3-631-54930-X​.
  • Pizarro Leongómez, Eduardo (1991). Las Farc: de la autodefensa a la combinación de todas las formas de lucha. Universidad Nacional.
  • Tirado Mejía, Alvaro, ed. (1989). Nueva historia de Colombia. Planeta.