Wojna polsko-czechosłowacka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wojna polsko-czechosłowacka
Ilustracja
Czas 23 stycznia – 25 lutego 1919
Miejsce Europa Środkowa
Terytorium Śląsk Cieszyński
Przyczyna czechosłowacko-polski konflikt o Śląsk Cieszyński
Wynik zajęcie militarne przez Czechosłowację części strefy polskiej, umiędzynarodowienie konfliktu
Strony konfliktu
 II Rzeczpospolita  Czechosłowacja
Dowódcy
Franciszek Latinik Josef Šnejdárek
Siły
4 tys. ochotników, Milicja Polska Śląska Cieszyńskiego 16 tys. żołnierzy
brak współrzędnych

Wojna polsko-czechosłowacka (w literaturze czeskiej Sedmidenní válka, tłum. wojna siedmiodniowa) – konflikt zbrojny o teren Śląska Cieszyńskiego pomiędzy Czechosłowacją a II Rzeczpospolitą, który miał miejsce na początku 1919. Konflikt był kulminacją napięcia wynikającego ze sprzecznego interesu obydwu państw, jedynie tymczasowo uspokojonego umową lokalnych organów władzy z 5 listopada 1918, który zadowalał stronę polską ale nie czechosłowacką – zainteresowaną przede wszystkim opanowaniem całego śląskiego (cieszyńskiego) przemysłu ciężkiego i odcinka kolei koszycko-bogumińskiej,[1] zapewniającej prawidłowe skomunikowanie Czech ze Słowacją w spodziewanym konflikcie z Węgrami. Pobór do wojska miejscowej ludności przez Polskę i rozpisanie wyborów do Sejmu na 26 stycznia 1919 były dla Czechosłowacji równoznaczne z utrwalaniem władzy przez Polskę na spornym obszarze Śląska Cieszyńskiego i bezpośrednim casus belli. W wyniku zbrojnej interwencji Czechosłowacji problem rozgraniczenia regionu pomiędzy oba państwa został umiędzynarodowiony a obszar kontroli czechosłowackiej zwiększył się do nowej linii demarkacyjnej, z tzw. umowy paryskiej z dnia 3 lutego 1919. Ponad rok później granica ta została jeszcze bardziej przesunięta na korzyść Czechosłowacji, a powstałe w ten sposób tzw. Zaolzie, zamieszkane w większości przez Polaków, zostało wcielone do Czechosłowacji.

Przyczyny i przygotowania do konfliktu[edytuj | edytuj kod]

Pomnik i mogiła Polaków poległych podczas starć polsko-czeskich w 1919 roku na cmentarzu w Zebrzydowicach
Pomnik poległych Czechów i Słowaków w Orłowej

Po zakończeniu I wojny światowej zarówno Polska, jak i Czechy oraz Słowacja rozpoczęły proces kształtowania swoich państwowości. 5 listopada 1918 roku w wyniku uzgodnień lokalnych rad: polskiej Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego (na jej czele stali Józef Londzin, Tadeusz Reger, Jan Michejda) i czeskiej Narodowej Rady Ziemi Śląskiej (Zemský národní nýbor pro Slezsko) teren Śląska Cieszyńskiego został tymczasowo podzielony według kryterium etnicznego z zastrzeżeniem, że ostateczne rozgraniczenie terytorialne pozostawia się do rozstrzygnięcia przez rządy Polski i Czech[a][2]. Umowa ta wydzielała polskiej administracji powiaty, które zamieszkałe były w większości przez ludność polskojęzyczną: bielski, cieszyński oraz część powiatu frysztackiego, a czechosłowackiej powiat frydecki i pozostałą częścią powiatu frysztackiego[3]. Porozumienie nie miało rozwiązać konfliktu, po tymczasowym rozdzieleniu strefy wpływów o ostatecznym rozgraniczeniu miały zdecydować poszczególne rządy. Strona polska nie ukrywała jednak, że podział taki ją zadowala i dążyła do utrwalenia status quo. Etniczne kryterium podziału nie zostało jednak zaakceptowane przez rząd w Pradze, który przedstawiciele już wcześniej przedstawiali pretensje historyczne wobec całego regionu. Nie bez znaczenia były także mocarstwowe ambicje Czechów. Przedwojennymi celami politycznymi postawionymi Czechosłowacji przez Karla Kramářa, pierwszego czeskiego premiera, było dążenie do utworzenia silnego i rozległego państwa czeskiego w granicach historycznych, połączonego wspólną granicą z Rosją (jego ambicje obejmowały zajęcie południowej Polski, zachodniej Ukrainy, Śląska, Słowacji, Łużyc i północnej Austrii)[4]. Oprócz złóż węgla kamiennego w zagłębiu karwińskim i dobrze rozwiniętego przemysłu ciężkiego Śląska Cieszyńskiego (huta w Trzyńcu, zakłady przemysłowe w Boguminie), ogromne strategiczne znaczenie miała dla nowego państwa federacyjnego przecinająca strefę polską Kolej Koszycko-Bogumińska: najbardziej wydajna linia kolejowa łącząca Czechy ze Słowacją, która byłaby absolutnie niezbędna przy ewentualnym konflikcie z Węgrami[5] W miesiącach prowadzących do wojny strona czechosłowacka zaczęła prowadzić politykę kwestionowania umowy 5 listopada. Zaczęła również rozważa zbrojne rozwiązanie konfliktu i szukała w tym celu poparcia Francji. W publicznej retoryce komunikowała potrzebę zbrojnej interwencji w polskiej części regionu z powodu rzekomego chaosu i bolszewizacji.

28 listopada 1918 roku Naczelnik Państwa Polskiego Józef Piłsudski wydał dekret o wyborach do Sejmu Ustawodawczego na dzień 26 stycznia 1919 roku (Dz.U. z 1918 nr 18, poz. 47). Ustanowiony dekretem okręg wyborczy nr 35 obejmował na Śląsku Cieszyńskim obszar zgodny z granicą z porozumienia z 5 listopada: miasto Bielsko, powiat bielski, cieszyński i frysztacki bez gmin: Orłowa, Dziećmorowice, Pietwałd, Łazy, Sucha Średnia i Dolna. W połowie grudnia 1918 Józef Piłsudski wysłał do prezydenta Czech Tomáša Masaryka oficjalny list z prośbą o rozwiązanie konfliktu drogą negocjacji, ale Czesi w odpowiedzi zajęli zbrojnie Spisz i Orawę. 17 grudnia Polska obsadziła wojskiem tymczasową granicę z 5 listopada, dzień później armia czechosłowacka zajęła dawną stolicę Śląska Austriackiego, Opawę, po czym czeska Rada Narodowa została zredukowana do roli doradczej[6]. Wzrost napięcia skłonił stronę polską do obsadzenia linii demarkacyjnej z 5 listopada wojskiem i milicją 17 grudnia. Władze czeskie w Pradze rozpoczęły przygotowania do konfliktu zbrojnego, m.in. koncentrację wojsk nad Ostrawicą, złożonych z żołnierzy rekrutujących się z legionów czechosłowackich walczących w czasie I wojny światowej na terenie Włoch i Francji, którzy powracali do kraju. 30 grudnia na naradzie w Orłowej przygotowywano urzędników do przejęcia kontroli w pozostałej części regionu. 7 stycznia członkowie ZNV i Rządu Krajowego otrzymali informację o zbliżającym się ataku. Starano się uzyskać akceptację interwencji przez Francję, najlepiej jej przywództwo, jednak bez odpowiedzi. 17 stycznia rząd Republiki jednomyślnie zaakceptował plan siłowego obsadzenia regionu, po czym odesłał do rządu w Warszawie skargę o niedotrzymywaniu umowy z 5 listopada. W tym czasie jednak odbywała się rekonstrukcja polskiego rządu, więc Czesi tymczasowo wstrzymali swoje plany. W sporządzonej 21 stycznia dla Polski nocie zażądali wycofania się polskiej administracji oraz oddziałów polskich z tego terenu. Nie została jednak Polsce przekazana[7].

Konflikt zbrojny[edytuj | edytuj kod]

Czescy legioniści podczas walk o Cieszyn
Czescy legioniści podczas walk w 1919

Wykorzystując chaos panujący w Polsce w związku z organizowaniem się struktur państwowo-wojskowych, wojną polsko-ukraińską i powstaniem wielkopolskim, 23 stycznia 1919 roku, 3 dni przed polskimi wyborami parlamentarnymi, na rozkaz premiera Karla Kramářa i prezydenta Tomáša Masaryka, wojska czeskie w liczbie 16 tys. żołnierzy, z pociągiem pancernym i artylerią (pod dowództwem płk. Josefa Šnejdarka), wkroczyły na Śląsk Cieszyński[8]. W pierwszym dniu ofensywy Czesi zdobyli Bogumin oraz kopalnie w polskiej części Zagłębia Karwińskiego. Naprzeciw regularnej armii czechosłowackiej stanęły improwizowane oddziały ochotnicze złożone z miejscowych górników i polskiej młodzieży szkolnej, dowodzonej przez pułkownika Franciszka Latinika. Pomimo oporu, wobec ogromnej przewagi przeciwnika te nieliczne oddziały polskiej samoobrony liczące ok. 1,5 tys. Czesi zaczęli spychać w kierunku Cieszyna. Pomimo uzupełnień przez ochotników nadchodzących z terenów Polski oraz wzroście liczby obrońców do ok. 3 tys. oddziały polskie sukcesywnie spychane były w stronę Wisły.

24 stycznia Czesi zajęli Karwinę, Suchą i Jabłonków, a o świcie 26 stycznia natarli na znajdujący się między Zebrzydowicami i Kończycami Małymi 60-osobowy oddział kpt. Cezarego Hallera (brata gen. Józefa Hallera). Około godz. 8 czeskie natarcie powstrzymała dopiero polska kompania piechoty z Wadowic pod dowództwem por. Kowalskiego. Około południa wojska czeskie natarły na Stonawę, z której Polacy musieli się wycofać na skutek braku amunicji. Po uzupełnieniu jej podjęli nieskuteczną próbę odbicia miasta. W natarciu na czeskie pozycje zginęło ok. 75% polskiej kompanii. Pozostałych kilkunastu żołnierzy wziętych do niewoli Czesi wymordowali, zakłuwając ich bagnetami[9]. Z odsieczą w rejon walk przybyły polskie posiłki pchor. Królikowskiego, którzy kontratakiem spieszonych szwoleżerów odzyskali utracony teren i zatrzymali czeskie natarcie na tym odcinku frontu[10]. W związku z ponawianymi atakami czeskimi od strony lewej flanki w rejonie Suchej Górnej i Olbrachcic, bronionej przez 30 miejscowych milicjantów ppor. Pawlasa, pułkownik Latinik ok. godz. 17.00 wydał rozkaz wycofania wojsk na linię Wisły i opuszczenia oskrzydlonego Cieszyna. 27 stycznia Czesi posuwali się na wschód ostrożnie, po zajęciu Cieszyna wysłali patrole do Ogrodzonej[11].

Quote-alpha.png
Natychmiast po wejściu do miasta wywiesili Czesi na wieży ratuszowej chorągiew o czeskich kolorach narodowych. Zaraz też pozdzierano wszystkie orły polskie przyczem żołnierze czescy orły te deptali, pluli na nie i rzucali do Olzy”. – redaktor „Dziennika Cieszyńskiego”, Władysław Zabawski[12][13]
 Osobny artykuł: bitwa pod Skoczowem.

W dniach 28–30 stycznia nierozstrzygnięta bitwa pod Skoczowem zatrzymała dalszy postęp wojska czeskiego. W tym czasie z powodu nacisku Ententy, nastąpiło zawieszenie broni. Ostatecznie maksymalny zasięg ofensywy czeskiej sięgał mniej więcej linii Wisły począwszy od Strumienia na północy, nieudanie forsując Wisłę w rejonie Drogomyśla i Ochab. Po zajęciu Nierodzimia wkroczyli do Ustronia i zdołali krótkotrwale przekroczyć Wisłę w Lipowcu[14], z których to miejscowości zostali przed końcem bitwy wyparci. Do rzeki nie dotarli jedynie w niezdobytym Skoczowie. Ofensywa czeska została zatrzymana, co nie oznaczało że Czechosłowacja zrezygnowała z włączenia całego Śląska Cieszyńskiego. Po bardzo silnych naciskach mocarstw zachodnich Czesi zgodzili się przystąpić do negocjacji. 3 lutego podpisano polsko-czeski układ o tymczasowej granicy na Śląsku Cieszyńskim, w myśl którego ustalono nową linię demarkacyjną mniej więcej wzdłuż linii kolei koszycko-bogumińskiej, w ten sposób że kontrolę nad jej odcinkiem na północ od Cieszyna kontrolowała Czechosłowacja, a na południe Polska. Strona czeska uzyskała w ten sposób południowo-zachodnie części powiatów Frysztat i Cieszyn, kontrolowanych przed inwazją przez Polskę)[15]. Zmuszenie strony czeskiej do realizacji postanowień tej umowy okazało się bardzo trudne. Przeciągające się negocjacje w sprawie wycofania się wojsk czeskich były kilkakrotnie przerywane ponownymi atakami żołnierzy czeskich, którzy próbowali pokonać słabsze oddziały polskie (ostatnie walki zostały podjęte przez wojsko czeskie pomiędzy 21–24 lutego)[16]. Po wielokrotnych interwencjach mocarstw zachodnich Czesi wycofali się w końcu na nową (korzystniejszą dla nich od linii z 5 listopada) linię demarkacyjną. 25 lutego wojsko polskie ponownie wkroczyło do, jedynie wschodniego, Cieszyna. W następujących po tym rokowaniach do ich końcowej fazy strona czeska nigdy nie zrezygnowała z granicy co najmniej na linii Wisły.

Walki żołnierzy polskich o Cieszyn i Skoczów zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic po 1990 r. „CIESZYN – SKOCZÓW 23 – 26 I – 1919”.

Czeskie zbrodnie wojenne[edytuj | edytuj kod]

Podczas konfliktu wojsko czeskie dopuściło się szeregu zbrodni na polskich jeńcach wojennych oraz na ludności cywilnej[17]. Najgłośniejszą z nich był tzw. „mord w Stonawie” dokonany 26 stycznia 1919 r., gdzie według wspomnień polskich żołnierzy Czesi zakłuli bagnetami kilkunastu wziętych do niewoli jeńców z 12 pułku piechoty[9][18]. Wojsko czeskie zamordowało też wziętych do niewoli jeńców w Bystrzycy oraz cywilów w Karwinie. Bojówki uzbrojonych Czechów oraz czeskiej żandarmerii zamordowały również kilkudziesięciu polskich działaczy narodowych, a kilka tysięcy Polaków zostało zmuszonych do opuszczenia domów i ucieczki do Polski[19].

Dalszy rozwój konfliktu granicznego[edytuj | edytuj kod]

Pomnik ku czci poległych w obronie Śląska Cieszyńskiego 1918-1920 w Skoczowie autorstwa Jana Raszki

Czechosłowacji powiódł się plan umiędzynarodowiena konfliktu, który stał się przedmiotem rozpoczętej 18 stycznia konferencji paryskiej. Potępiono jednak Czechosłowację za atak i złamanie umowy z 5 listopada. 3 lutego 1919 podpisano tam umowę, na którą władze czeskie zgodziły się pod naciskiem przedstawicieli Ententy. Ustanowiła ona nową, korzystniejszą dla Czechosłowacji, linię demarkacyjną. W Paryżu podjęto później również decyzję o przeprowadzeniu plebiscytu. Nigdy się on jednak nie odbył a granicę przeprowadzono arbitrażowym wyrokiem Rady Ambasadorów w lipcu 1920 roku.

Skutkiem konfliktu o Śląsk Cieszyński pomiędzy Polską a Czechosłowacją w latach 1919–1920 było dalsze i trwałe pogorszenie stosunków między krajami. Gdy tylko nadarzyła się do tego okazja Polska zaanektowała w 1938 Zaolzie, jednak w towarzystwie III Rzeszy, co bardzo źle odbiło się na reputacji międzynarodowej Polski. Powracający w 1938 wygnani wcześniej Polacy dokonywali również aktów zemsty za wydarzenia sprzed blisko dwudziestu lat[20].

Cenzura komunistyczna w PRL[edytuj | edytuj kod]

Tematyka związana z konfliktami polsko-czeskimi podlegała cenzurze komunistycznej w PRL, która usuwała wszelkie informacje na ten temat. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o peerelowskiej cenzurze publikuje informacje na ten temat. W biuletynie przeznaczonym dla cenzorów z lipca 1974 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk informowano o ingerencji we wspomnieniowej książce P. Bobki Wspomnienia i zapiski wydanej przez lubelskie wydawnictwo LWS. Cenzura komunistyczna usunęła z książki wszelkie treści dotyczące tej tematyki: „Usunięto z niej fragmenty traktujące o dawnych antagonizmach między ludnością polską i czeską na Śląsku Cieszyńskim.”[21].

Uczestnicy[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Uczestnicy wojny polsko-czechosłowackiej.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Umowa ta nie uwzględniała politycznych dążeń miejscowych Niemców, w dużej mierze popieranych przez około 20% ludności polskojęzycznej, tzw. ślązakowców, głoszących odrębność kulturową, jeśli nie językową, Ślązaków od Polaków.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Krzysztof Nowak: Lata 1918-1920. In: Śląsk Cieszyński w latach 1918-1945. Red. Krzysztof Nowak. Cieszyn 2015 (Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych. Red. Idzi Panic. T. 6), s. 37.
  2. Zbigniew Gluza, Zaolzie 1918–1920, Karta 55, Fundacja Ośrodka Karta, 2008.
  3. Protokół z ugody zawartej 7 XI 1919 w Polskiej Ostrawie przez Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego i Zemský Národní Výbor pro Slezsko, Dziennik Urzędowy Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego z 17 stycznia 1919, Nr 1 poz. 8, [1]
  4. Marek Kazimierz Kamiński, Konflikt polsko-czeski 1918–1921, Warszawa: Neriton 2001.
  5. Mapa kolei na Węgrzech około 1900.
  6. Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, 2015, s. 35.
  7. Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, 2015, s. 36.
  8. Tomasz Janowicz, Czesi. Studium historyczno-polityczne. Wojna o Śląsk Cieszyński, Wydawnictwo Antyk, 2010, ​ISBN 978-83-89920-56-5​.
  9. a b Tomasz Maćkowiak, Dalekie Zaolzie, „Polityka”, 1 marca 2010.
  10. ZAOLZIE Polski Biuletyn Informacyjny dokumenty, artykuły, komentarze, aktualności Numer 1/2006 (25) CIESZYN, 23 stycznia 2006 dostęp 2009-12-27.
  11. Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, 2015, s. 42.
  12. Dziennik Cieszyński” 28.01.1919, art. „Czesi w Cieszynie”.
  13. Jarosław jot-Drużycki, „Zapomniana wojna. Czesi w Cieszynie 1919”, 26 stycznia 2010, www.polskiekresy.info.
  14. Śląsk Cieszyński..., 2015, s. 44.
  15. Grzegorz Gąsior, Zaolzie. Polsko-czeski spór o Śląsk Cieszyński 1918–2008, Ośrodek KARTA 2008, ​ISBN 978-83-612-8311-9​.
  16. Janik Wojciech, Bitwa pod Skoczowem 28–30 stycznia 1919 roku, Cieszyn 1999, s. 108.
  17. „Czeskie zbrodnie na Zaolziu”, Polski Biuletyn Informacyjny.
  18. Michał Wołłejko, Jak Czesi zrabowali Zaolzie. Zbrojna napaść na Śląsk Cieszyński 1919, „Uważam Rze”, 9 grudnia 2012, s. 36–38.
  19. Michał Wołłejko, Jak Czesi zrabowali Zaolzie. Zbrojna napaść na Śląsk Cieszyński 1919, „Uważam Rze” 9 grudnia 2012, s. 38.
  20. Śląsk Cieszyński..., 2015, s. 122.
  21. Tomasz Strzyżewski 2015 ↓, s. 367.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Grzegorz Gąsior, Zaolzie. Polsko-czeski spór o Śląsk Cieszyński 1918–2008, Ośrodek KARTA 2008, ​ISBN 978-83-612-8311-9​.
  • Grzegorz Wnętrzak: Stosunku polityczne i narodowościowe na pograniczu Śląska Cieszyńskiego i Galicji zachodniej w latach 1897–1920. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2014. ISBN 978-83-7780-882-5.
  • Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945. Krzysztof Nowak (redakcja). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2015. ISBN 978-83-935147-5-5.
  • Andrzej Leszek Szcześniak, Historia 1918–1939, Innowacja, Warszawa 1993.
  • Tomasz Janowicz, Czesi. Studium historyczno-polityczne. Wojna o Śląsk Cieszyński, Wydawnictwo Antyk, 2010, ​ISBN 978-83-89920-56-5​.
  • J. Wiechowski, Spór o Zaolzie 1918–1920 i 1938, Warszawa 1990.
  • Jelínek Petr, Zahraničně-politické vztahy Československa a Polska 1918–1924, Opava: Matice Slezská, 2009, ​ISBN 978-80-86887-12-8​.
  • Dan Gawrecki, Politické a národnostní poměry v Těšínském Slezsku 1918–1938, Český Těšín: Muzeum Těšínska, 1999, ISBN 80-902355-4-9, OCLC 44148387.
  • Stonawa pamięta: 1919–1999, Cieszyn: Interfon, 1999, ​ISBN 83-87308-18-8​.
  • Marek Kazimierz Kamiński, Konflikt polsko-czeski 1918–1921, Neriton 2001, ​ISBN 83-88973-05-3​.
  • Janik Wojciech, Bitwa pod Skoczowem 28–30 stycznia 1919 roku, Cieszyn 1999, ​ISBN 83-911784-0-4​.
  • Jerzy Szczurek, Z wielkich dni Śląska Cieszyńskiego V., O milicjach ludowych w latach 1918–1920, Cieszyn 1933.
  • Edward Buława, Robert Danel, Świt nad Olzą, Cieszyn 1988.
  • Janusz Gruchała, Droga Cieszyniaków do Polski odrodzonej 1914–1920, Katowice 1988.
  • Tomasz Strzyżewski: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 367. ISBN 978-83-61344-70-4.
  • Latinik F. K.: Walka o Śląsk Cieszyński w r. 1919, Cieszyn 1934, [2]
  • Szczurek J.: Z wielkich dni Śląska Cieszyńskiego, Cieszyn 1933, [3]
  • Dąbrowski W.: Kwestja cieszyńska. Zbiór dokumentów z okresu walki o Śląsk Cieszyński 1918-1920, Katowice 1923, [4]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]