Wolbórz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wolbórz
Pałac Biskupów Kujawskich w Wolborzu
Pałac Biskupów Kujawskich w Wolborzu
Herb Flaga
Herb Wolborza Flaga Wolborza
Państwo  Polska
Województwo  łódzkie
Powiat piotrkowski
Gmina Wolbórz
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1273–1870; 2011
Burmistrz Andrzej Jaros
Powierzchnia 15,18[1] km²
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

2282
150 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 44
Kod pocztowy 97-320
Tablice rejestracyjne EPI
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Wolbórz
Wolbórz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wolbórz
Wolbórz
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Wolbórz
Wolbórz
Ziemia 51°30′03″N 19°49′56″E/51,500833 19,832222
Strona internetowa

Wolbórzmiasto w centralnej Polsce, położone w województwie łódzkim, w powiecie piotrkowskim, w gminie Wolbórz. Miejscowość jest siedzibą gminy Wolbórz. Do 1953 roku miejscowość była siedzibą gminy Bogusławice. W latach 1273–1795 miasto biskupów włocławskich[2] w powiecie piotrkowskim województwa sieradzkiego w końcu XVI wieku[3].

Według danych z 30 czerwca 2014 r. Wolbórz zamieszkiwało 2375 mieszkańców[1].

Nazwa Wolbórz pojawiła się na dobre w dwudziestoleciu międzywojennym XX w., wcześniej miejscowość nazywano Woybor, Voibor, Woibor, Wojbor, Olbórz, a w XVI w. pojawiły się nazwy Woyborz i Wolborz.[potrzebny przypis]

Położenie[edytuj]

Miejscowość położona jest w rozwidleniu rzek Wolbórki i Moszczanki, przy drodze ekspresowej S8 z Warszawy do Katowic i Wrocławia, pomiędzy Tomaszowem Mazowieckim a Piotrkowem Trybunalskim.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa piotrkowskiego.

Historia[edytuj]

Leszek Czarny wystawia przywilej na lokację na prawie niemieckim m. Wolborza i wsi w jego okręgu, 1273 r.
Monument upamiętniający wymarsz wojsk Władysława Jagiełły pod Grunwald przed Pałacem Biskupów Kujawskich
Szkoła podstawowa im. Władysława Jagiełły

Prace wykopaliskowe pokazują, że na terenie dzisiejszego Wolborza osadnictwo istniało już 4 tysiące lat temu. Pierwsza udokumentowana wzmianka o Wolborzu pojawiła się w falsyfikacie mogileńskim antydatowanym na 1065 r. Wolbórz był wtedy centrum opola, a później został przekształcony w kasztelanię.

W latach 1123–1125 Wolbórz stał się drugą stolicą biskupstwa kujawskiego, później stał się miastem rezydencjonalnym biskupów włocławskich. W XIII w. był już znaczącą osadą, co potwierdziło uzyskanie praw miejskich (na prawie średzkim) w 1273 r. (16 lat po Krakowie) z nadania Leszka Czarnego. Lokacja została potwierdzona w 1357 r. (tym razem na prawie magdeburskim), a miasto stało się centrum okolicy. Miasto miało komorę celną i własne władze samorządowe. Rozwijał się handel, rzemiosło i oświata. Wolborzanie jeździli do Krakowa, by kształcić się w tamtejszej Akademii lub korzystali z jej filii zorganizowanej w Wolborzu. Pracowało w niej siedmiu profesorów. Miała prawo nadawania stopni naukowych bakałarza filozofii i nauk wyzwolonych.

9 września 1409 r. Władysław Jagiełło wydał w Wolborzu odezwę skierowaną do duchowieństwa, panów świeckich i książąt chrześcijańskich, przedstawiającą 29 artykułów obwiniających zakon krzyżacki. Miasto było również miejscem koncentracji dla rycerstwa z Małopolski i wschodnich ziem Korony zarówno przed bitwą pod Grunwaldem, jak i przed kolejnymi wyprawami króla Jagiełły przeciwko Krzyżakom[4].

Wiek XV i XVI to dalszy rozwój Wolborza, głównie gospodarczy. Miasto posiadało około 100 warsztatów sukienniczych, liczne warsztaty piwowarskie, rozwijały się inne cechy, zbudowano 6 młynów. Okręg powiększył się terytorialnie o kilka wsi, którym przyznawano prawa lokacyjne.

W 1521 r. Wolbórz posiadał 5 kościołów:

  • kościół farny św. Mikołaja
  • kościół św. Krzyża
  • kościół szpitalny św. Leonarda nad Wolbórką (szpital istniał w mieście od 1446 r.)
  • kościoły św. Trójcy i św. Ducha (przy obu istniały szpitale)

W późniejszym czasie wybudowano jeszcze kościół św. Anny. Wszystkie świątynie, oprócz kościoła farnego, były małe i drewniane - niektóre dokumenty nazywają je kaplicami.

W 1536 i 1548 r. miasto było niszczone przez pożary. Jego odbudowę ułatwiły zwolnienia z podatków dotyczące zarówno miasta jak i jego mieszkańców, a także zapomogi przekazywane przez lenników królewskich (m.in. księcia pruskiego Albrechta). W 1538 r. kościół św. Mikołaja stał się prepozyturą, a później (w 1544) kolegiatą.

W latach 1553–1569 wójtem Wolborza był wybitny polski pisarz polityczny okresu renesansu i sekretarz króla Zygmunta I Starego (w latach 1547–1553) – Andrzej Frycz Modrzewski.

Po II rozbiorze Wolbórz znalazł się w granicach Królestwa Pruskiego, w którym pozostawał aż do 1807, kiedy to znalazł się w Księstwie Warszawskim. Gdy kongres wiedeński w 1815 zdecydował o powstaniu Królestwa Kongresowego, Wolbórz znalazł się w jego granicach.

W 1819 r. zaborczy rząd carski, żeby ukarać wolborzan za ich patriotyzm, odebrał świątyni św. Mikołaja tytuł kolegiaty, który odzyskała dopiero w 2008 r.[5]

Mieszkańcy Wolborza brali czynny udział w powstaniu styczniowym, za co karą była utrata praw miejskich. Miasto objął ukaz carski z 30 maja 1870 zmniejszający liczbę miast w guberniach Kraju Priwiślańskiego. Ukaz działał wstecz i odbierał prawa z dniem 23 stycznia przyłączając jednocześnie Wolbórz do gminy Bogusławice.

Podczas okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej Niemcy mordowali Polaków a także wywieźli do łódzkiego getta wszystkich miejscowych Żydów.

W dniu 1 stycznia 2011 r., po 140 latach, Wolbórz odzyskał prawa miejskie[6].

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Wolborza w 2014 roku [7].


Piramida wieku Wolborz.png

Zabytki[edytuj]

Miejski Ośrodek Kultury im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego

Interesujące jest zabytkowe i nieczęsto spotykane założenie urbanistyczne starej części Wolborza – w formie tak zwanej owalnicy umiejscowionej w widłach dwóch rzek, Moszczanki i Wolbórki, między którymi położona jest najstarsza część Wolborza.

Placówki o charakterze muzealnym[edytuj]

Sport[edytuj]

Ludzie związani z Wolborzem[edytuj]

  • Antoni Bonawetura Majewski (1783–1843) – polski wojskowy, major WP, komendant inwalidów w Wolborzu
  • Edward Mąkosza (1886–1974) – polski kompozytor, pedagog, dyrygent, organista, etnomuzykolog, twórca chóru mieszanego i orkiestry dętej w Wolborzu
  • Andrzej Frycz Modrzewski (1503–1572) – polski twórca i pisarz polityczny okresu renesansu (urodzony i zmarły w Wolborzu)
  • Waldemar Goszcz (1973–2003) – polski piosenkarz, aktor, model (urodzony w Wolborzu, pochowany na miejscowym cmentarzu)
  • Marek Ojrzanowski – generał WP
  • Bolesław Wróblewski (1862–1951) – polski duchowny katolicki, poseł na Sejm Ustawodawczy II RP, proboszcz wolborski w latach 1906-1910, prezes Ochotniczej Straży Pożarnej w Wolborzu
  • Stanisław Jaworski (1916–1998) – urodzony w Wolborzu, żołnierz AK, dowódca oddziału partyzanckiego, w powojennym zbrojnym podziemiu antykomunistycznym (KWP)

Przypisy

  1. a b Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  2. Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego, w: Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego, Łódź 1929, s. 15.
  3. Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1998, s. 67.
  4. A. Nadolski, Grunwald 1410, Bellona (wydawnictwo), (wyd. II, 2008 r.), str. 34.
  5. Abp 022-776/08 Dekret w sprawie przywrócenia kościołowi św. Mikołaja w Wolborzu tytułu kolegiaty, Łódź 6 lipca 2008 r.
  6. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 lipca 2010 r. (Dz. U. z 2010 r. Nr 138, poz. 929)
  7. http://www.polskawliczbach.pl/Wolborz, w oparciu o dane GUS.

Bibliografia[edytuj]

  • Stefan Siniarski, Kalendarz z dziejów Wolborza 1065-1982, Warszawa 1984.
  • red. Zenon Puchała, „Wolbórz w latach 1983-2007. Kalendarium, Wolbórz 2009.
  • Halina Irena Szumił, Wolbórz na przestrzeni wieków, Wolbórz-Lublin 2003. ISBN 83-7300-290-1
  • Władysław Ziółek, Dekret w sprawie przywrócenia kościołowi św. Mikołaja w Wolborzu tytułu kolegiaty, Łódź 6 lipca 2008 r. Abp 022-776/08

Linki zewnętrzne[edytuj]