Wróżka (mitologia)
 Take the Fair Face of Woman, and Gently Suspending, With Butterflies, Flowers, and Jewels Attending, Thus Your Fairy is Made of Most Beautiful Things, Sophie Gengembre Anderson (1823–1903), kolekcja prywatna, Londyn |
Wróżka – istota o magicznych zdolnościach występująca w europejskich tradycjach folklorystycznych oraz literaturze, przedstawiona zazwyczaj jako niewielkie, antropomorficzne, skrzydlate stworzenie, najczęściej kobieta[1][2][3][4]. Wróżki postrzegane są głównie jako postaci ingerujące w życie ludzi, mając na nie pozytywny (lub rzadziej negatywny) wpływ[4][5].
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]Polskie słowo wróżka pochodzi od czasownika wróżyć, pojawiającego się po raz pierwszy w XVI wieku w znaczeniu „przepowiadać przyszłość”. W opowieściach i bajkach wróżka, podobnie jak wróżbiarka i wróżbitka, to „kobieta mająca moc czynienia czarów”, zazwyczaj przedstawiana jako postać pozytywna i przeciwstawiona czarownicy[6].
W języku prasłowiańskim czasownik *voržiti „przepowiadać przyszłość” prawdopodobnie pochodzi od rzeczownika *vorgъ, oznaczającego „rzucanie losów w celach wróżbiarskich”, a także „przeznaczenie objawiające się przy wróżeniu” i wywodzącego się z prasłowiańskiego czasownika *vergti, *vŕ̥gǫ „rzucić”[7].
W językach słowiańskich kontekst dywinacyjny oraz czarodziejski czasem przeplatają się nawzajem, np. rosyjskie vorožit’ i białoruskie varažýc’ noszą oba te znaczenia. W niektórych z nich noszą jednak tylko jedno znaczenie z tych dwóch: w chorwackim/serbskim słowa vrāžati i vražît dotyczą tylko magii, a słoweńskie vražiti dotyczy tylko wróżenia[7].
Charakterystyka
[edytuj | edytuj kod]Istoty określane mianem „wróżek”
[edytuj | edytuj kod]
Koncepcje germańskie i francuskie
[edytuj | edytuj kod]Według koncepcji francuskich i germańskich, wróżki są istotami kobiecymi obdarzonymi mocami nadprzyrodzonymi, wpływającymi na ludzkie przeznaczenie. Laurence Harf-Lancner proponuje definicję „kobiety nadprzyrodzonej, mieszkanki Innego Świata, która opuszcza swoje odległe królestwo, by zainteresować się sprawami śmiertelników i kierować ich losem”[8]. Dictionnaire Bouillet przedstawiał je w XIX wieku jako cieszące się nadludzką mocą, lecz niekiedy poddane dziwnym i upokarzającym prawom.
Badacz istot magicznych Pierre Dubois, francuski specjalista w tej dziedzinie i autor La Grande Encyclopédie des fées, przedstawia wróżki jako matki chrzestne, wróżbitki i czarodziejki reprezentujące siły natury, wyraźnie odmienne od elfów i skrzatów – duchów męskich. Rozróżnia wróżki władające niebem, np. sprowadzające śnieg, deszcz i burzę, lub zwiastujące pory roku, takie jak wiosna czy okres Adwentu – przykładami są włoska Befana i francuska Guillaneu[9]. „Wróżki domowe” to te, które mieszkają w ludzkich siedzibach, które chronią, ale mogą też terroryzować mieszkańców lub wprowadzać chaos, jak giane i marte[10]. To rozróżnienie zostało już wcześniej zaproponowane przez Katharine Mary Briggs[11]. Następnie wyróżnia wróżki pochodzące z innych światów, często nocne, jak białe damy, banshee i Les Lavandières[12]. Pozostają wróżki wodne, roślinne oraz powietrzne, związane ze snem, jak Margot, Morgana i Pani Jeziora[13]. Choć widzi wróżki głównie jako kobiece, wspomina także o mężczyznach-wróżkach, o których pisał Paul Sébillot, a których najznamienitszym przedstawicielem jest król Oberon[14].
W wierzeniach germańskich, samych w sobie ukształtowanych pod wpływem zapożyczeń z literatury celtyckiej i romańskiej, Claude Lecouteux wyróżnia trzy typy istot nadprzyrodzonych: olbrzymów, krasnoludy i wróżki[15].
Koncepcja anglosaska
[edytuj | edytuj kod]Według angielskiej badaczki Katharine Mary Briggs słowo fairies może opisywać każdą istotę magiczną (konia-wróżkę, łanię-wróżkę itd.), cały „mały lud”, bądź też specyficzny typ istot[16]. Niektóre stworzenia opisywane jako wróżki posiadają zdolność metamorfozy – dotyczy to ludu fok (selkies) i wodnych koni (kelpies). Czarne psy, również zaliczane do „wróżek”, wydają się bardziej stałe w swojej formie[17].
Nazwa „fairies” obejmuje cały „mały lud” wywodzący się z mitologii celtyckiej, w tym skrzatów, krasnoludów i elfów folkloru germańskiego, a także trolli, gnomów, korriganów itd.[11] W kulturze anglosaskiej, podobnie jak w germańskiej, to wróżka zębuszka wymienia dzieciom utracone mleczne zęby na pieniądze. We Włoszech postać ta współistnieje z małą myszką[18].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ n, wróżka – Wielki słownik języka polskiego PAN [online], wsjp.pl [dostęp 2025-09-22].
- ↑ wróżka – Słownik języka polskiego PWN [online], sjp.pwn.pl [dostęp 2025-09-22].
- ↑ fairy, [w:] Cambridge University Press, Cambridge Academic Content Dictionary, 2025-09-22 (ang.).
- ↑ a b Borges i Guerrero 2007 ↓, s. 121.
- ↑ Tylicka i Leszczyński 2003 ↓, s. 70–71.
- ↑ Grotek 2018 ↓, s. 81.
- ↑ a b Grotek 2018 ↓, s. 82.
- ↑ Le Bris i Glot 2002 ↓, s. 18.
- ↑ Dubois 2008 ↓, s. 15.
- ↑ Dubois 2008 ↓, s. 37.
- ↑ a b Briggs 1976 ↓, s. 409–412.
- ↑ Dubois 2008 ↓, s. 67.
- ↑ Dubois 2008 ↓, s. 143.
- ↑ Dubois 2008 ↓, s. 92.
- ↑ Le Bris i Glot 2002 ↓, s. 24.
- ↑ Briggs 1976 ↓, s. 11.
- ↑ Briggs 1967 ↓, s. 71.
- ↑ Narváez 1997 ↓, s. 406–447.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]Publikacje w języku polskim
[edytuj | edytuj kod]- Barbara Tylicka, Grzegorz Leszczyński: Słownik literatury dziecięcej i młodzieżowej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2003. ISBN 83-04-04606-7. (pol.).
- Etymologia polskich nazw postaci ludzkich rodzaju żeńskiego i męskiego parających się magią. W: Monika Grotek: Historical issues in Hamito-Semitic and Indo-European languages. I. Kida (red.). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2018, s. 75–84.
Publikacje w języku francuskim
[edytuj | edytuj kod]- J.L. Borges, M. Guerrero: Le Livre des êtres imaginaires. Paryż: Éditions Gallimard, 2007. ISBN 978-2-07-071102-4. (fr.).
- Michel Le Bris, Claudine Glot: Fées, elfes, dragons & autres créatures des royaumes de féerie: exposition présentée à l’abbaye de Daoulas du 7 décembre 2002 au 9 mars 2003. Paryż: Hoëbeke, luty 2002. ISBN 2-84230-159-5. (fr.).
- Pierre Dubois: La Grande Encyclopédie des fées. Paryż: Hoëbeke, 2008. ISBN 9782-84230-326-6. (fr.).
Publikacje w języku angielskim
[edytuj | edytuj kod]- Katharine Mary Briggs: An Encyclopedia of Fairies. Hobgoblins, brownies, bogies and other supernatural creatures. Nowy Jork: Pantheon, 1976. ISBN 0-394-73467-X. (ang.).
- Katherine Mary Briggs: The fairies in tradition and literature. Chicago: University of Chicago Press, 1967. (ang.).
- Peter Narváez: The Good People: New Fairylore Essays. University Press of Kentucky, 1997. (ang.).