Wróbel palestyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wróbel palestyński
Passer moabiticus[1]
Tristram, 1864
Ilustracja
Samiec
Ilustracja
Samica
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina wróble
Rodzaj Passer
Gatunek wróbel palestyński
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Wróbel palestyński (Passer moabiticus) – gatunek małego ptaka z rodziny wróblowatych. Występuje w Turcji, Syrii, Iraku, Libanie, Izraelu, na Terytoriach Palestyńskich, w Jordanii, Egipcie północno-wschodnim, jak też w Iranie, Afganistanie, Pakistanie, Indiach; od 1980 na Cyprze. Czasami jest spotykany w Grecji oraz we wszystkich krajach Zatoki Perskiej od Kuwejtu po Zjednoczone Emiraty Arabskie. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy gatunek opisał Henry Baker Tristram; opis ukazał się w 1864 na łamach Proceedings of the Zoological Society of London. Holotyp pochodził z Palestyny. Autor zamieścił jedynie opis upierzenia i wymiary. Nadał nowemu gatunkowi nazwę Passer moabiticus[3]. Obecnie (2016) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny podtrzymuje tę klasyfikację[4]. Prawdopodobnie wróbel palestyński wyewoluował z jakiejś wczesnej populacji wróbli, które zostały uwięzione w obszarze wolnym od lodowców w dorzeczu Eufratu i Tygrysu podczas zlodowacenia plejstoceńskiego (15–25 tys. lat temu)[5]. Sam gatunek odkryty został właśnie w 1864 przez H. M. Upchera[a], na południowych rubieżach Morza Martwego (w języku angielskim ptak ten zwie się Dead See Sparrow). W 1961 została opisana kość przedszczękowa z jaskini Umm al-Katafa (Oumm-Qatafa) nieopodal Jerozolimy; jej wiek oszacowano na około 300 tys. lat p.n.e.; należała do wróbla palestyńskiego lub prekursora gatunku[6].

IOC wyróżnia 3 podgatunki[4], klasyfikacja nie jest jednak jasna. Przedstawiciele Passer (m.) yatii bywają wydzielani do osobnego gatunku – wróbla arabskiego (Passer yatii), głównie ze względu na morfologię i izolację geograficzną. Ptaki z podgatunku P. m. mesopotamicus bywają włączane do podgatunku nominatywnego[5].

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

IOC wyróżnia następujące podgatunki[4]:

  • P. m. moabiticus Tristram, 1864Cypr (od 1980, kiedy to znaleziono tam 2 gniazda[6]), Izrael i zachodnia Jordania[5]
  • P. m. mesopotamicus Zarudny, 1904 – południowa Turcja, północna Syria, Irak i południowo-zachodni Iran[5]

Częściowo wędrowny[7].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała wynosi 11,5–13 cm[8], masa ciała 14–20 g[5]. Występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu, przy czym samica wygląda jak samice wróbla domowego (Passer domesticus), jednak po bokach szyi ma żółte plamy. U samca wierzch głowy i kark popielate. Biała brew za okiem przechodzi w kolor cynamonowy; przez oko przebiega ciemny pasek. Kantarek ubarwiony jak wierzch głowy. Gardło zdobi mały, czarny śliniak, oddzielony od kantarka białym paskiem; po bokach szyi występują żółte plamy. Górna część grzbietu płowa, pokryta czarnymi paskami; niższa część grzbietu i kuper popielate. Pokrywy skrzydłowe kasztanowe, pozostałą jego część pokrywają czarno-brązowe pasy. Spód ciała jasnoszary, ciemniejszy na bokach; w sezonie lęgowym bardziej żółtawy dzięki ścieraniu się końcówek piór. Pokrywy podogonowe cynamonowobrązowe. Dziób czarny w sezonie lęgowym, poza tym o barwie rogowej. Młode są podobne do samic[6].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Samiec

Środowiskiem życia wróbli palestyńskich są nadbrzeżne lub nadrzeczne zakrzewienia i zadrzewienia oraz półpustynie z systemem nawadniania[5]. Odwiedzają m.in. tamaryszki, topole, miejscami szuwary. Przebywają w luźnych stadach, zimą niekiedy z wróblami domowymi lub śródziemnomorskimi (Passer hispaniolensis). Żerują na ziemi lub nisko w roślinności, głównie na nasionach traw, ciborowatych, krzewów – jak tamaryszki i sodówki. Zjadają również owady[8]. Co nie jest typowe dla wróbli, występowanie wróbli palestyńskich nie jest uwarunkowane przez ludzkiego pochodzenia zabudowę, również mieszkaniową[7].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Okres lęgowy trwa od marca do czerwca[7][5], w ciągu roku do 3 lęgów[5]. Na początku sezonu lęgowego samce odłączają się od stada i obejmują określone terytoria, zaznaczając je charakterystycznym wróblim głosem – czip czip. Główna struktura gniazda utworzona jest z martwych gałęzi. Po dobraniu się w parę, samiec z samicą wspólnie uzupełniają wyściółkę gniazda, jak puch roślinny, pióra i sierść. Gotowa, zadaszona struktura o jajowatym kształcie jest dość duża w porównaniu do samego ptaka, wysoka na 30–40 cm, długa na 20–35 cm i mająca masę od 0,2 do 1 kg. Wewnątrz gniazdo zorganizowane jest tak, by przez otwór wejściowy nie dało się zobaczyć jaj[6]. Zwykle w zniesieniu jest ich od 3 do 5[6][7], składane są przeważnie nad ranem w jednodniowych odstępach. Biologię rozrodu tych ptaków badano w Izraelu. Temperatura wahała się od 15 do 41°C (w basenie Morza Martwego może przekroczyć nawet 45°C), przeciętnie w ciągu dnia wynosiła 33,7°C. Ptaki utrzymywały stałą temperaturę jaj 25–39°C. Możliwe, że nie są one wysiadywanie w „klasyczny” sposób, na co wskazywałoby dość niesynchroniczne jak na wróblowe klucie się piskląt – może się rozciągnąć na dwa dni[6].

Status zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje wróbla palestyńskiego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2016); trend populacji zdaje się być ogólnie stabilny[9]. W Europie, według danych z 2015, liczebność populacji jednak spada i tu lokalnie BirdLife International uznaje wróbla palestyńskiego za narażonego (VU, Vulnerable) ze względu na niszczenie środowiska i stosowanie pestycydów[7].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Autor zapisał, prawdopodobnie omyłkowo, R. M. Upscher.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Passer moabiticus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Passer moabiticus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. P.L. Sclater, Birds of Palestine, „Proceedings of the Zoological Society of London”, 1864, s. 169.
  4. a b c Frank Gill & David Donsker (Eds): Old World sparrows, snowfinches & weavers. IOC World Bird List (v6.2), 20 kwietnia 2016. [dostęp 22 kwietnia 2016].
  5. a b c d e f g h D. Summers-Smith, Dead Sea Sparrow (Passer moabiticus) [w:] J. Hoyo i inni red., Handbook of the Birds of the World Alive, 2016 [dostęp 2016-04-22].
  6. a b c d e f Denis Summers-Smith, The Sparrows, A&C Black, 2010, s. 180–193, ISBN 978-1-4081-3825-0.
  7. a b c d e J. Ashpole i inni, European Red List Assessment. Passer moabiticus - Tristram, 1864, BirdLife Data Zone [dostęp 2016-04-22].
  8. a b Peter Clement: Finches and Sparrows. Bloomsbury Publishing, 2010, s. 452–453. ISBN 978-1-4081-3529-7.
  9. Dead Sea Sparrow Passer moabiticus. BirdLife International. [dostęp 22 kwietnia 2016].