Wyspa Man

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy jednej z Wysp Brytyjskich. Zobacz też: inne znaczenia nazwy Isle of Man.
Isle of Man
Ellan Vannin

Wyspa Man
Flaga Wyspy Man
Herb Wyspy Man
Flaga Wyspy Man Herb Wyspy Man
Dewiza: (łac.) Quocunque Jeceris Stabit
Hymn: Arrane Ashoonagh – hymn państwowy
God Save the Queen – hymn królewski

(Hymn Państwowy
Boże, chroń Krolową
)
Położenie Wyspy Man
Język urzędowy język manx, angielski
Stolica Douglas
Status terytorium dependencja korony brytyjskiej
Zależne od Wielkiej Brytanii
Głowa terytorium królowa, Pani Man[1] Elżbieta II
Gubernator – namiestnik gubernator porucznik Adam Wood
Szef rządu premier Allan Bell
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
191. na świecie
572 km²
0
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
197. na świecie
86 866[2]
131,2 osób/km²
93,9% – Brytyjczycy[3]
6,1% – reszta świata
PKB (2003)
 • całkowite 
 • na osobę

2,2 mld USD
35 000 USD
Jednostka monetarna funt manx i funt brytyjski (IMP, GBP)
Rok utworzenia wydzielenie z Królestwa Szkocji
1333
Religia dominująca anglikanizm
Strefa czasowa UTC UTC 0 – zima

UTC+1 – lato

Kod ISO 3166 IM/IMN/833
Domena internetowa .im
Kod samochodowy GBM
Kod telefoniczny +44
Mapa Wyspy Man
Wyspa Man i jej okolice
Mapa Wyspy Man
Północny fragment Wyspy Man (widać Ramsey) z lotu ptaka
Widok wyspy z satelity
Tablice rejestracyjne na Wyspie Man

Wyspa Man (ang. Isle of Man, manx Ellan Vannin, Mannin) – dependencja korony brytyjskiej znajdująca się na wyspie Man (należącej do archipelagu Wysp Brytyjskich i położonej na Morzu Irlandzkim między Wielką Brytanią a Irlandią). Formalnie nie jest częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej ani Unii Europejskiej[4].

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Wyspy Man.

Głową państwa jest monarcha brytyjski – noszący tytuł Lord of Mann – reprezentowany przez gubernatora porucznika (Lieutenant Governor), sprawującego swój urząd przez okres pięciu lat. Wielka Brytania odpowiada za politykę zagraniczną i obronność dependencji.

Wyspa Man ma własny, dwuizbowy parlament, Tynwald (Thingvöller), działający nieprzerwanie od 979 roku[5]. Rząd składa się z dziewięciu ministerstw, a na jego czele stoi Chief Minister, powoływany przez Tynwald na pięcioletnią kadencję.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia wyspy Man.

Wyspa jest w większości nizinna, jedynie w części północnej znajdują się wzgórza, sięgające do wysokości 621 m n.p.m. (góra Snaefell). Wyspa posiada wybrzeże klifowe. W około 30% pokrywają ją wrzosowiska i krzewy.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat na wyspie jest umiarkowany ciepły morski. Charakteryzuje się on stosunkowo niewielkimi różnicami temperatur. Najchłodniejszym miesiącem jest luty, ze średnią temperaturą 4,9 °C, najcieplejszymi – lipiec oraz sierpień, ze średnią temperaturą 17,6 °C. Rekordową temperaturą odnotowaną na wyspie było 28,9 °C. Zimą rzadko zdarzają się opady śniegu. Czasami pojawiają się mgły, w szególności na południowym i wschodnim wybrzeżu. Średnia roczna ilość opadów na południowo-wschodnim wybrzeżu wynosi 863 mm, jednak zmienia się wraz z wysokością, osiągając ponad dwukrotnie większą wartość na najwyższym wzniesieniu wyspy[6].

Populacja[edytuj | edytuj kod]

W 2006 roku populacja Wyspy Man liczyła 80 058 osób, z czego 26 218 zamieszkiwało stolicę Douglas. 47,6% stanowiły osoby urodzone na wyspie, kolejne 37,2% w Anglii, 3,4% w Szkocji, 2,1% w Irlandii Północnej i niespełna 1,2% w Irlandii.

Rdzenną ludność wyspy stanowią celtyccy Mańczycy. Największy odsetek imigrantów tutaj osiedlających się lub pracujących w ostatnich latach stanowią: Polacy, Bułgarzy, Rumuni, Filipińczycy, Południowoafrykańczycy, Hindusi.

Religia (2010): protestanci 72%, ateiści 15,4%, katolicy 11%, inni chrześcijanie 1,1%, inne religie 0,5%[7][8].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Podstawą gospodarki jest turystyka. W roku 1992 wyspę Man odwiedziło 302 tysiące osób. Ludność zajmuje się uprawą, m.in. ziemniaków oraz drzew owocowych, a także hodowlą bydła, owiec, drobiu. Przemysł ma mniejsze znaczenie, jest to głównie przemysł rolno-spożywczy, włókienniczy, pamiątkarski. Wyspa emituje własne banknoty, monety i znaczki pocztowe. PKB wynosi ok. 2,1 mld dolarów (2003), czyli około 28 tysięcy na mieszkańca. Bezrobocie na wyspie jest bardzo niskie.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Na wyspę Man można dostać się drogą powietrzną lub morską. Lotnisko Ronaldsway Airport znajduje się w południowo-
-wschodniej części wyspy, blisko Derbyhaven. Samoloty bezpośrednio na wyspę latają z licznych portów lotniczych w Wielkiej Brytanii i Irlandii oraz z Jersey i Szwajcarii. Główny port morski leży w obrębie stolicy Douglas. Promy na wyspę wypływają z Wielkiej Brytanii i Irlandii. Przewoźnik promowy[9], obsługujący te przeprawy, należy do najstarszych w Europie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wyspa była zasiedlona przez Celtów. W V i VI wieku została schrystianizowana przez mnichów irlandzkich. Od IX wieku była najeżdżana przez Normanów, z czasem stała się ich siedzibą. Normanowie założyli parlament wyspy Man (Tynwald) i wprowadzili wiele obowiązujących do dziś regulacji prawnych. Po językach romańskich pozostały w języku manx niewielkie ślady.

W 1079 roku utworzone zostało Królestwo Mann i Wysp, które istniało aż do czasu podboju Man przez Szkocję w roku 1266. Cały czas pretensję do wyspy zgłaszali królowie Anglii; ostatecznie protektorat nad wyspą objęli w 1333 roku. W 1703 roku władze brytyjskie wydały Act of Settlement, który gwarantował prawa mieszkańców i był początkiem znoszenia ustroju feudalnego. W 1765 roku władze brytyjskie kupiły od księcia Altholl suwerenność wyspy za 70 tysięcy funtów i roczną pensję, a w roku 1828 uregulowano jej status jako terytorium podległego Koronie Brytyjskiej. Do połowy XIX wieku celtycki język manx był w powszechnym użyciu.

W 1866 roku zwiększono uprawnienia parlamentu lokalnego, a w 1881 roku przyznano prawa wyborcze kobietom[10]. Od 1907 roku na wyspie Man organizowane są wyścigi Isle of Man TT: uliczne wyścigi motocyklowe zaliczane do jednych z najbardziej widowiskowych i niebezpiecznych imprez tego typu na świecie. Wyspa jest jedynym terytorium brytyjskim, na którym nie obowiązuje ograniczenie prędkości.

Władcy wyspy Man[edytuj | edytuj kod]

Królowie wyspy Man

Rządy szkockie 1265-1275

Rządy szkockie 1275-1290

Rządy angielskie 1290-1293

Rządy szkockie 1293-1296

Rządy angielskie 1296-1313

Rządy szkockie 1313

Okres sporny między Szkocją i Anglią o dominacje nad wyspą 1313-1333

W 1333 król Anglii, Edward III podporządkował sobie Wyspę Man, którą oddał w lenno rodzinie de Montacute.

Lordowie Wyspy Man

  • Thomas III Stanley 1504-1521
  • Edward Stanley 1521-1572
  • Henry Stanley 1572-1593
  • Ferdinand Stanley 1593-1594

Rządy angielskie 1594-1610

  • William I Stanley 1610-1612
  • Elizabeth Stanley 1612-1627
  • James I Stanley 1627-1651

Rządy angielskie 1651-1660

  • Charles Stanley 1660-1672
  • William II Stanley 1672-1702
  • James II Stanley 1702-1736
  • James Murray 1736-1764
  • John Murray 1764-1765

W 1765 tytuł Lorda Wyspy Man został sprzedany królowi Anglii. Na terytorium wyspy władzę przejął, reprezentujący monarchę, gubernator porucznik.

Przypisy

  1. Tynwald – Tynwald of Today
  2. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/im.html (ang.)
  3. (w tym najwięcej rdzennych mieszkańców i Anglików)
  4. ...angielskie Wyspy Normandzkie i Wyspa Man nie wchodzą w skład UE? (pol.). UniaEuropejska.org, 15 lutego 2011. [dostęp 7.07.2013].
  5. Tynwald – The Parliament of the Isle of Man
  6. Geography (ang.). Isle of Man Public Services. [dostęp 2011-09-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-26)].
  7. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-30].
  8. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-30].
  9. Isle of Man Steam Packet
  10. Dionisios Sturis: Sufrażystki z wyspy Man. Kobiety Man (pol.). Polityka Spółdzielnia Pracy, 2014-05-20. [dostęp 2014-05-31].


Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]