Xyris

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Xyris
Ilustracja
Xyris indica
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina łuczydłowate
Nazwa systematyczna
Xyris Gronovius in Linnaeus
Sp. Pl. 42. 1 Mai 1753[2]
Typ nomenklatoryczny
X. indica Linnaeus[2]
Synonimy
  • Jupica Rafinesque[3]
  • Kotsjiletti Adanson
  • Ramotha Rafinesque[3][2]
  • Schizmaxon Steudel
  • Xuris Adanson
  • Xyroides Thouars[3]
Xyris bracteata
Xyris complanata
Zbiorowisko z Xyris complanata
Xyris difformis

Xyrisrodzaj roślin jednoliściennych z rodziny łuczydłowatych. Obejmuje co najmniej 250 gatunków[4], a według The Plants of World Online nawet 380[5]. Rośliny te są szeroko rozprzestrzenione w strefie tropikalnej, subtropikalnej i ciepłego klimatu umiarkowanego[4] na wszystkich kontynentach poza Europą, we wschodniej części Ameryki Północnej sięgają na północy po Kanadę[5]. Główne ośrodki zróżnicowania znajdują się na Wyżynie Gujańskiej oraz w Amazonii[4][3] (w Brazylii rośnie 150 gatunków[1]), a mniejsze w Afryce subsaharyjskiej (występuje tam co najmniej 25 gatunków[4]) i Australazji[3] (w Australii obecnych jest 20 gatunków, z czego 17 to endemity[4], w południowo-wschodniej Azji – 18 gatunków[6]). Rośliny siedlisk mokradłowych[7]. Ich kwiaty zapylane są przez owady, a drobne nasiona roznoszone są przez wiatr[8].

Kilka gatunków z tego rodzaju sadzonych jest jako rośliny ozdobne[4]. Liście X. indica z południowej i południowo-wschodniej Azji oraz liście i korzenie innych gatunków z Ameryki Południowej wykorzystywane są do leczenia chorób skóry[8]. Z pędów X. capensis wykonywane są figurki wystawiane w świątyniach hinduistycznych na Jawie[4]. Ten sam gatunek służy także do wyplatania mat i wyrobu sitek do cedzenia piwa. W południowej Afryce z jego korzeni sporządza się wyciąg zwany iNgxambothi, który przez młodych mężczyzn jest stosowany w czasie zalotów do wywoływania wymiotów[a][11]. X. indica i X. pauciflorachwastami pól ryżowych w Azji[12].

W XIX wieku zaproponowane zostały dla rodzaju polskie nazwy zwyczajowe – łositno i łuszczydło[13], ale nie są używane (obecna w źródłach współczesnych nazwa rodziny sugeruje nazwę łuczydło, ale i ona nie jest stosowana)[8].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Xyris fimbriata
Liście Xyris gracilis
Xyris juncea
Pokrój
Byliny, rzadko rośliny jednoroczne z łodygami pojedynczymi, prosto wzniesionymi[3], zawsze bruzdowanymi lub kanciastymi[5]. Tworzą kępy. Kłącza, jeśli występują, są krótkie, poziomo rosnące lub podnoszące się[5]. Czasem rośliny bulwiaste[6].
Liście
Mieczowate, podobne do liści kosaćca[7], płaskie do obłych i nitkowatych[3]. Liście skupione są u nasady pędu, wyrastają skrętolegle[3] naprzemianlegle lub w dwóch rzędach[8]. U części gatunków języczek liściowy jest obecny, u innych nie[5]. Blaszka i pochwa liściowa różnie wykształcone (gładkie, szorstkie, orzęsione), zgrubiałe u nasady lub nie, liście różnie zakończone (kapturkowato, szydlaście, ostro lub tępo) – cechy budowy liścia są istotną cechą diagnostyczną[7].
Kwiaty
Skupione w szczytowy kwiatostan na bezlistnej łodydze (głąbiku). Gęste i krótkie kłosy lub główki[8] tworzone są przez ciasno wyrastające przysadki, które w dole kwiatostanu są płonne i tylko z kątów górnych przysadek rozwijają się pojedyncze kwiaty[3]. Zewnętrzny okółek okwiatu ma symetrię grzbiecistą – dwa listki są zielone, a jeden jest błoniasty i wyraźnie większy od pozostałych (otula rozwijający się kwiat)[8]. Wewnętyrzny okółek ma trzy okazałe, choć krótkotrwałe, symetryczne listki z wyraźnym paznokciem. Listki te zwykle są żółte, czasem białe[3], rzadko niebieskie[5]. Pręcikowie składa się z dwóch okółków. Zewnętrzny to trzy prątniczki, często rozgałęzione widełkowato, rzadziej nitkowate lub zanikłe[8], zwykle owłosione[3]. Pręciki okółka wewnętrznego zrośnięte są z listkami okwiatu. Słupek z trzech zrośniętych owocolistków[8]. Walcowata szyjka słupka na szczycie z trójdzielnym znamieniem[3].
Owoce
Wielonasienne, cienkościenne torebki otwierdzające się wzdłuż trzech szwów[3][8]. Nasiona jajowate do kulistych od 0,3 do 1 mm średnicy, wyjątkowo do 4 mm, z prążkowaną łupiną nasienną[3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Xyris jupicai
Siedlisko Xyris jupicai
Xyris montana
Xyris operculata – pokrój
Xyris operculata – kwiat

Rodzaj wyodrębniany jest w monotypową podrodzinę Xyridoideae Arnott w obrębie rodziny łuczydłowatych Xyridaceae C. Agardh[1].

Wykaz gatunków[5]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Według innego źródła różne gatunki Xyris stosowane są w tym celu przez Zulusów, którzy sporządzają napary z różnych części roślin[9]. W ich kulturze wymioty pełnią funkcję oczyszczającą, a mężczyźni wymiotując rytualnie pozbywają się tkwiącego w nich zła[10].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2019-12-09].
  2. a b c Xyris. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-12-09].
  3. a b c d e f g h i j k l m n Xyris Gronovius in C. Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-12-09].
  4. a b c d e f g David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 986. ISBN 978-1-107-11502-6.
  5. a b c d e f g Xyris Gronov. ex L.. W: Plants of the World Online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2019-12-09].
  6. a b Phongsak Phonsena, Pranom Chantaranothai, Amornrat Meesawat. Revision of Xyris L. (Xyridaceae) in Thailand. „Thai For. Bull. (Bot.)”. 41, s. 102–139, 2013. 
  7. a b c Kral R.. The genus Xyris (Xyridaceae) in Venezuela and contiguous northern South America. „Ann. Missouri Bot. Gard.”. 75, s. 522-722, 1988. 
  8. a b c d e f g h i Rośliny kwiatowe. Wielka Encyklopedia Przyrody 2. Warszawa: Muza SA, s. 462-463. ISBN 83-7079-779-2.
  9. Herbert Parkes Riley: Families of flowering plants of Southern Africa. University of Kentucky Press, 1963, s. 199. (ang.)
  10. Axel-Ivar Berglund: Zulu Thought-patterns and Symbolism. C. Hurst & Co, 1976, s. 292. (ang.)
  11. Xyris capensis. W: PlantZAfrica.com [on-line]. [dostęp 2019-12-09].
  12. Chrostopher D.K. Cook i in.: Water plants of the world. The Hague: Dr W. Junk B.V. Publishers, 1974, s. 545. ISBN 90-6193-024-3.
  13. Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 502. (pol.)