ZX Spectrum

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
ZX Spectrum
Ilustracja
Typ

Mikrokomputer domowy

Premiera

23 kwietnia 1982

Koniec produkcji

1992

Procesor

Zilog Z80A / Z80B @ 3,5 MHz

Pamięć operacyjna

16 kB / 48 kB RAM / 16 kB ROM

Nośnik danych

kaseta magnetofonowa / magnetofon kasetowy

System operacyjny

Sinclair BASIC

Ekran

tryb graficzny 256 × 192 pixele
tryb tekstowy 24 × 32 znaki
8 kolorów (2 odcienie jasności)

Wymiary

23 × 14,4 × 3 cm
550 g

poprzednik:
ZX-81
następca:
Sinclair QL

ZX Spectrum – wczesny komputer domowy produkowany przez angielską firmę Sinclair Research od 1982 roku, następca ZX-81. Początkowo komputer miał nazywać się ZX-82.

Parametry techniczne[edytuj | edytuj kod]

Płyta główna ZX Spectrum z pamięcią 48 KB (wersja 3B, 1983)
Screenshot ekranu z paletą barw
Laser Squad
Nośnikiem danych w pamięci masowej ZX Spectrum była kaseta magnetofonowa, po dokupieniu ZX Interface 1 z ZX Microdrive także specjalna pamięć magnetyczna, patrz otwarta kasetka na fotografii
Kasetka ZX Microdrive

Za sprzętową stronę ZX Spectrum odpowiedzialny był Richard Altwasser, uprzednio pracujący również nad konstrukcją komputera ZX-81. Zawartość pamięci ROM zaprogramował Steve Vickers, pracownik Nine Tiles Information Handling Ltd., choć część kodu zapożyczono z komputera ZX-81 (tę część zaprogramował John Grant). Klawiaturę komputera opracował Rick Dickinson, pracownik Sinclaira[1].

  • mikroprocesor Zilog Z80A pracujący z zegarem 3,5 MHz[2]; ośmiobitowa szyna danych, szesnastobitowa szyna adresowa;
  • pamięć operacyjna: RAM – 16 lub 48 kB (128 kB RAM w modelach ZX Spectrum 128, +2 i +3) i ROM – 16 kB (32 kB w wersjach 128, +2 i +3);
  • wyjście na odbiornik telewizyjny (TV-out), wbudowany modulator UHF firmy Astec pozwalający uzyskać obraz w rozdzielczości ekranu 256 × 192 pikseli i 15 kolorach (wyłącznie tryb graficzny), z tym że kolory nie były przypisywane poszczególnym pikselom, ale blokom 8 × 8. Dla każdego takiego bloku mógł być określany kolor tła i zapełnienia oraz wzór. Dodatkowo można było włączyć podwyższoną jasność koloru (BRIGHT 1) uzyskując w ten sposób 15 kolorów do wyboru (czarny z podwyższoną jasnością wyświetlany był jak zwykły czarny). Dla jednego bloku 8 × 8 wszystkie zaznaczone piksele (wartość 1) musiały mieć taki sam kolor, a niezaznaczone (wartość 0) również taki sam. W obrębie bloku mogły więc być widoczne tylko dwa kolory. Powodowało to, zwłaszcza w grach, efekt kanciastej chmurki przy wyświetlaniu postaci na różnokolorowym tle. ZX Spectrum był pierwszym komputerem Sinclair Research zdolnym do wyświetlania obrazu w kolorze;
  • klawiatura gumowa (lub plastikowa w modelu ZX Spectrum+), pod nią folia klawiatury. Klawiatura posiadała 40 klawiszy realizujących 193 polecenia wbudowanego języka BASIC;
  • wbudowany głośnik sterowany jednobitowo bezpośrednio przez procesor główny (późniejsze modele miały układ AY-3-8912 – 3 kanałowy generator dźwięku, stosowany także w komputerach Amstrad CPC oraz – pod oznaczeniem Yamaha YM-2149 – w Atari ST);
  • wbudowany interpreter języka programowania Sinclair BASIC;
  • możliwość przechowywania programów na kasetach magnetofonowych zapisywanych i odczytywanych przez standardowy magnetofon kasetowy;
  • różne rozwiązania podłączenia stacji dyskietek takie jak najpopularniejsze w Polsce Timex FDD 3 i FDD3000 oraz ich montowane w kraju odpowiedniki (używały dyskietek 3″) czy też kontroler Beta Disk z systemem TR-DOS (można było do nich podłączyć dowolne napędy – zwykle używane były 5.25″);
  • możliwość podłączenia dżojstika za pomocą zewnętrznego interfejsu – istniało kilka systemów: Kempston Joystick – najpopularniejszy standard, wbudowany w niektórych klonach ZX Spectrum (Timex 2048 i 2068); Sinclair Joystick – wprowadzony przez Sinclair Research Ltd. jako Interface II, mapowany na klawisze 6–0 (joy 1) i 1–5 (joy 2) i Cursor Joystick – emulujący klawisze kursora. Były też inne, np. Protek Joystick Interface[3].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Unikatową cechą ZX Spectrum był sposób wprowadzania programów na klawiaturze: słowa kluczowe BASIC-a były skojarzone z odpowiednimi przyciskami. Ponieważ słów było znacznie więcej niż przycisków na klawiaturze, niektóre można było uzyskać np. wciskając jednocześnie przyciski caps shift i symbol shift, a następnie symbol shift i którąś literę. Było to trudne dla początkujących, jednak po przyzwyczajeniu się pozwalało na szybkie wprowadzanie programu[4].

Sprzedaż[edytuj | edytuj kod]

Komputer w wersji podstawowej (16 kB RAM) sprzedawano w Wielkiej Brytanii w cenie 125 funtów (po pół roku cenę zmniejszono do 99,95 funtów, co sprawiło, że ZX Spectrum był pierwszym komputerem generującym obraz kolorowy w cenie nieprzekraczającej 100 funtów), wersja z 48 kB pamięci kosztowała 175 funtów (obniżona do 129,95)[1]. Znaczną część sprzedaży stanowił uboższy w RAM model; rozszerzenie pamięci kosztowało około 50 funtów. Pierwsze dni sprzedaży komputera przy kampanii reklamowej podkreślającej walory edukacyjne nowego produktu przyniosły zamówienia przekraczające możliwości produkcyjne; mimo miesięcznej produkcji wynoszącej 20 tysięcy komputerów nabywcy, którzy zamówienia złożyli najszybciej, czekali na dostawę od 12 do 16 tygodni.

W Polsce jego klon – Timex Computer 2048 – sprzedawały sklepy Centralnej Składnicy Harcerskiej[5].

Peryferia[edytuj | edytuj kod]

Poprzez złącze krawędziowe do komputera ZX Spectrum można było podłączyć urządzenia peryferyjne, np. drukarkę ZX Printer. Jako pamięć zewnętrzną zastosować można było ZX Microdrive – szybką pamięć masową przechowującą około 90 kB danych na zapętlonej taśmie magnetycznej[6] o szerokości 1,9 mm przechowywanej w nietypowych mikrokasetach.

  • ZX Interface 1 – opracowane w roku 1983 rozszerzenie dodające obsługę do 8 napędów ZX Microdrive, sieci i RS232
  • ZX Interface 2 – również wprowadzone w roku 1983 i sprzedawane w cenie 19,95 funtów rozszerzenie o obsługę dwóch joysticków i kartridże o pojemności do 16 kB.

Mikrokomputer doczekał się wersji ZX Spectrum+ z ulepszoną klawiaturą oraz ZX Spectrum 128 z pamięcią RAM rozszerzoną do 128 KB i poprawionymi możliwościami muzycznymi. Na rynku dostępne też były dodatkowe cartridge do przyłączania stacji dyskietek, rozszerzania BASIC-a (np. Mega Basic, Beta Basic[7]) itp.

Modele[edytuj | edytuj kod]

ZX Spectrum (1982)[edytuj | edytuj kod]

Sinclair ZX Spectrum

Wyprodukowany przez Sinclaira w 1982 i po raz pierwszy zaprezentowany na targach Earls Court Computer Show, dostępny z 16 KB lub 48 KB RAM (zależnie od ceny) i 16 KB ROM. Procesor Z80A 3,54 MHz. Gumowe klawisze, niewielki rozmiar: 23 × 14,4 × 3 cm (trochę większy od arkusza A5: 21,0 × 14,8 cm). Dźwięk jednobitowy generowany był przez CPU, poprzez ustawienie lub zerowanie bitu 4 na porcie 0xFE[8]. Gniazdo współpracy z magnetofonem, telewizorem, 28-stykowa szyna systemowa. Brak portu joysticka.

ZX Spectrum+ (1984)[edytuj | edytuj kod]

ZX Spectrum+

W Spectrum+ zainstalowano solidniejszą klawiaturę (plastikowe klawisze), wyposażoną w klawisze funkcyjne, które poprzednio były realizowane przez kombinacje klawiszy (w tym klawisze kursora w dolnym rzędzie klawiatury) oraz przycisk reset (z lewej strony komputera). Do roku 1985 sprzedaż komputera zmalała, co spowodowało opracowanie ulepszonej wersji urządzenia.

ZX Spectrum 128 (1986)[edytuj | edytuj kod]

ZX Spectrum 128K (1985)

Ostatni model ZX Spectrum produkowany przez Sinclaira (choć zaprojektowany przez hiszpańską firmę Investronica) i oparty na Spectrum+ wprowadzony został na rynek brytyjski w lutym 1986. Miał 128 KB pamięci RAM (mapowanej jako 16KB strony w obszarze 48–64 K, możliwość zmiany początku adresu pamięci graficznej), 32KB pamięci ROM (w tym poszerzony interpreter BASIC wyposażony w edytor pełnoekranowy i RAM-dysk), trójkanałowy generator dźwięku stereo AY-3-8912 o rozpiętości 7 oktaw, złącze MIDI, port szeregowy RS232, wyjście monitorowe RGB oraz dołączaną, zewnętrzną klawiaturkę numeryczną. Po uruchomieniu komputer znajdował się w trybie BASIC 128, w którym niedostępne było np. wpisywanie poleceń za pomocą jednego klawisza, z możliwością przejścia na w pełni zgodny ze „starym” ZX tryb 48K (z uwagi na większą przestrzeń dla zmiennych systemowych w trybie 128K niektóre programy nie pracowały poprawnie). W trybie 48K komputer imitował poprzedni model, bez dostępu do dodatkowych stron pamięci[9]. Ten model jest rzadko spotykany, gdyż jego produkcji po przejęciu Sinclair Research przez Amstrada szybko zaprzestano[potrzebny przypis].

ZX Spectrum +2 (1986)[edytuj | edytuj kod]

ZX Spectrum +2

Krótko po wykupieniu w roku 1986 firmy Sinclair Research przez Amstrada, kiedy to Sinclair poniósł straty finansowe przypisywane pojazdowi elektrycznemu Sinclair C5, w roku 1987 pojawił się produkowany na Tajwanie ZX Spectrum +2 z możliwościami, które miał ZX Spectrum 128, ale z nową klawiaturą (58 klawiszy w układzie QWERTY), wbudowanym magnetofonem kasetowym (tak jak Amstrad CPC 464; jednostka zamontowana w Spectrum 128 +2 nie była wyposażona, ani w licznik obrotów, ani w mechanizm podsłuchu przy przewijaniu taśmy) i dwoma portami dżojstika. Producent komputera nie przewidział dołączenia zewnętrznego magnetofonu, a obudowa urządzenia zapożyczona była z modelu Amstrad CPC 464.

Klawiatura ZX Spectrum +2 nie zawierała klawiszy z nazwami poleceń języka BASIC, występujących we wcześniejszych wersjach, z wyjątkiem poleceń LOAD, CODE i RUN, które były przydatne podczas wczytywania programów.

Późniejsze modele +2 oraz +3 posiadały mikroprocesor Z80 taktowany zegarem 4 MHz.

Stanowiąc kompletny system z wbudowanym magnetofonem kasetowym, urządzenie sprzedawano raczej z myślą o fanach gier komputerowych, dołączając do każdego zestawu pistolet świetlny.

ZX Spectrum +3 (1987)[edytuj | edytuj kod]

ZX Spectrum +3

W kolejnej wersji ZX Spectrum, produkowanej przez Amstrada w oparciu o ZX Spectrum +2, wprowadzonej na rynek w roku 1988, zamiast magnetofonu kasetowego wbudowana była stacja dysków 3-calowych, charakterystycznych dla produktów Amstrada (jak w Amstradzie CPC 664 oraz 6128), zdolna do zapisania ok. 350 kB danych na dyskietce (40 ścieżek, 9 sektorów, 512 bajtów w sektorze). Ten model ZX Spectrum miał także możliwość pracy pod systemem operacyjnym CP/M.

Urządzenie sprzedawano na rynku brytyjskim w cenie 250 funtów, lecz sprzedaż nie była wysoka, co częściowo przypisywano trzycalowej stacji dyskietek. Sprzedano mniej egzemplarzy modelu +3 niż +2, który oferowano do wczesnych lat 90. XX wieku.

Klony[edytuj | edytuj kod]

Timex Sinclair 2068
TK 90X – klon ZX Spectrum produkowany przez brazylijską firmę Microdigital Eletronica

Powstało wiele klonów ZX Spectrum. W Polsce najpopularniejszy był Timex TC2048, wyposażony w lepszą klawiaturę i port joysticka, oraz zmieniony układ graficzny (oferujący tryby multicolor oraz hi-res z 512 punktami w linii – tryb ten umożliwiał czytelne wyświetlanie 80–96 znaków w wierszu, co pozwalało na sensowną edycję tekstu). W Polsce chałupniczo były produkowane w niewielkich liczbach wersje z dobrą polską klawiaturą kontaktronową i bez błędów dostrzeżonych w ROM-ie, które usunięto (m.in. obsługę przerwań NMI). Wrocławskie Elwro produkowało przez krótki czas komputer Elwro 800 Junior, który miał 3 tryby pracy, w tym zgodności z ZX Spectrum. Gdański Unimor razem z warszawską firmą Polbrit wyprodukował mikrokomputer Unipolbrit 2086, będący klonem Timexa TC2068.

Do dziś[kiedy?] w Rosji popularne są nadal tam produkowane komputery Pentagon, Scorpion, ZX-Sprinter i inne, rozszerzone o nowe możliwości klony ZX Spectrum. Najnowszym modelem jest Pentagon 1024 SL (druga połowa pierwszej dekady lat dwutysięcznych[10]).

Istnieją stosunkowo dobrze opracowane – jak na możliwości tego komputera – programy służące do programowania w asemblerze i Pascalu.

W późniejszym okresie dostępne były przeróbki ZX Spectrum rozszerzające pamięć do 80, 128 lub 144 KB, dodatkowy ROM od modeli +2 lub +3, stacje dysków (FDD3 i FDD3000), zewnętrzne układy dźwiękowe AY. W końcowym okresie popularności spotkać można było komputery Spectrum z pamięciami rzędu 1–4 MB, dodatkowymi układami DMA czy 8-bitowymi przetwornikami C/A pozwalającymi na odtwarzanie dźwięku jakości komputerów Amiga. Spotykano także rozwiązania z dyskami twardymi 5″ XT-Bus (zazwyczaj 5–30 MB).

SAM Coupé – klon ZX Spectrum

SAM Coupé, będący ulepszonym klonem ZX Spectrum, posiadał:

  • procesor 8 MHz, z możliwością obniżenia prędkości dla zgodności ze starszym oprogramowaniem
  • nowy układ graficzny umożliwiający wyświetlanie 512 kolorów w wyższej rozdzielczości
  • sprzętową obsługę tzw. sprite’ów
  • wbudowany układ dźwiękowy Philips SAA 1099 (6 kanałów, 8 oktaw stereo)
  • wysokiej jakości klawiaturę
  • 512 kB pamięci RAM
  • tryb pełnej zgodności z ZX Spectrum (w tym 128)

Oprogramowanie[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Gry na platformę ZX Spectrum.

Na ZX Spectrum powstały tysiące programów, w tym wiele gier np. Knight Lore, seria Rebelstar, Manic Miner, Fairlight, Three Weeks In Paradise, Spellbound czy Lords of Midnight. Oprogramowanie użytkowe to m.in: edytor tekstu Tasword, arkusz kalkulacyjny VU-Calc.

Emulatory[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na dużą liczbę gier istnieją emulatory tego mikrokomputera na PC, Amigę i Macintosha.

Kultura popularna[edytuj | edytuj kod]

  • Za pomocą zwykłego telewizora oraz komputera ZX Spectrum astronom Jan Hanasz dokonał akcji sabotażowej polegającej na zakłócaniu emisji programu Telewizji Polskiej przez podziemną „Solidarność” w regionie toruńskim w PRL w 1985 roku. Akcję tę nazywaną potocznie „Telewizją Solidarność” amerykański pisarz Buck Bloombecker zaliczył do jednego z bardziej spektakularnych aktów hakerskich świata.[11]
  • Podczas audycji komputerowej Rozgłośni Harcerskiej, nadawano w eter sygnał zawierający programy komputerowe, które można było nagrać na kasetę magnetofonową, np.: język programowania Logo. Ponadto płyta winylowa „Poniżej Krytyki” zespołu Papa Dance, również zawierała zakodowany program, był to quiz na temat zespołu[12].
  • Komputer ZX Spectrum został wykorzystany w filmie Seksmisja. Użyto go przy montażu efektów specjalnych.
  • Andrzej Kurek zaprojektował logo popularnego programu popularnonaukowego „Sonda” i wygenerował je na ZX Spectrum.

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Przykładowy program w BASICu dla ZX Spectrum 48k wpisujący do pamięci obrazu losowe bajty czego efektem jest pokrycie ekranu kolorową mozaiką:

Symulacja dywanu Sierpińskiego na ZX Spectrum 48k (animacja ekranu)
 5 CLS
10 FOR N=1 TO 1000
20 POKE 16384+6144*RND, 255*RND
30 POKE 22528+768*RND,255*RND
40 NEXT N

Przykładowy program dla ZX Spectrum 48k rysujący okręgi w losowym miejscu i o losowym promieniu:

 5 BORDER 0
 10 PAPER 0
 20 INK 4
 25 CLS
 30 FOR n=1 TO 1000
 40 LET r=2*88*RND
 50 LET x=2*128*RND
 60 LET y=2*88*RND
 70 IF x-r<0 THEN GO TO 200
 80 IF x+r>255 THEN GO TO 200
 90 IF y-r<0 THEN GO TO 200
100 IF y+r>175 THEN GO TO 200
110 CIRCLE x,y,r
200 NEXT n


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Retroinspection: ZX Spectrum. W: Retro Gamer Collection Vol. 1. Imagine Publishing, 2007, s. 11. ISBN 978-1-906078-01-0.
  2. StarePC.pl. [dostęp 2017-11-05].
  3. Protek Joystick Interface. World of Spectrum.
  4. Kuryłowicz, Madej i Marasek 1986 ↓, s. 13.
  5. Marcin Kosman: Nie tylko Wiedźmin. Historia polskich gier komputerowych. Warszawa: Open Beta, 2015, s. 26. ISBN 978-83-941625-0-4.
  6. Kuryłowicz, Madej i Marasek 1986 ↓, s. 173–174.
  7. Kuryłowicz, Madej i Marasek 1986 ↓, s. 192–199.
  8. 16K / 48K ZX Spectrum Reference. [dostęp 2017-11-05].
  9. Sinclair ZX Spectrum 128. [dostęp 2017-11-05].
  10. “PENTAGON” ver.2.666, pentagon.nedopc.com [dostęp 2020-02-28] (ros.).
  11. Hakerzy z PRL-u. Jak Solidarność zhakowała sygnał telewizji, www.focus.pl [dostęp 2022-03-27] (pol.).
  12. discogs.com: Papa Dance – Poniżej Krytyki (ang.). [dostęp 2015-04-14].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Krzysztof Kuryłowicz, Dariusz Madej, Krzysztof Marasek, Przewodnik po ZX Spectrum, Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1986, ISBN 83-206-0691-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]