Zabłudów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zabłudów
Herb Flaga
Herb Zabłudowa Flaga Zabłudowa
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat białostocki
Gmina Zabłudów
gmina miejsko-wiejska
Aglomeracja białostocka
Data założenia 1553
Burmistrz Adam Tomanek
Powierzchnia 14,30 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

2 497[1]
174,6 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 85
Kod pocztowy 16-060
Położenie na mapie powiatu białostockiego
Mapa lokalizacyjna powiatu białostockiego
Zabłudów
Zabłudów
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Zabłudów
Zabłudów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zabłudów
Zabłudów
Ziemia53°00′55″N 23°20′07″E/53,015278 23,335278
TERC
(TERYT)
3202602144
Urząd miejski
Rynek 8
16-060 Zabłudów
Strona internetowa
BIP

Zabłudówmiasto w woj. podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Zabłudów. Miasto zaliczane jest do aglomeracji białostockiej.

Według danych z 30 czerwca 2012 miasto miało 2500 mieszkańców[2].

Miejscowość jest siedzibą parafii:

Położenie[edytuj]

Zabłudów znajduje się około 20 km na południowy wschód od Białegostoku. Wchodzi w skład aglomeracji białostockiej.

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosiła 14,30 km²[3].

Przez miasto przebiega droga krajowa nr. 19, Białystok-Lublin. Początek ma tutaj również droga wojewódzka nr 685 łącząca DK. 19 z Hajnówką.

Komunikację z Białymstokiem zapewniają przecinające się w mieście liczne kursy firm przewozowych, głównie PKS. Najwięcej połączeń zapewnia PKS Białystok.

Miasto magnackie hrabstwa zabłudowskiego położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[4]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.

Historia[edytuj]

Puszczę Błudowską otrzymał przed 1525 r. z nadania króla Zygmunta Starego Aleksander Chodkiewicz (zm. w 1549 r.). W 1550 istniał już dwór zabłudowski[5]. Miasto lokowane na surowym korzeniu w 1553 na prawie magdeburskim dzięki staraniom Grzegorza Chodkiewicza i zgodą Zygmunta Augusta z prawem do targu i dwóch jarmarków. Ówczesny dwór Chodkiewczów w Zabłudowie, położony na południowy wschód od rynku, stał się centrum rozległych dóbr zabłudowskich i siedziba ta, podobnie jak miasto, została w II połowie XVI w. znacznie rozbudowana. W 1563 lub 1567 r. Grzegorz Chodkiewicz ufundował w Zabłudowie kościół parafialny i cerkiew prawosławną[6]. Zabłudów stał się bardzo wcześnie ważnym ośrodkiem reformacji. W 1567 r. założono tu drukarnię, służącą też ewangelikom, a znany ziemianin Szymon Budny przełożył tu na dialekt zachodnioruski „Usprawiedliwienie grzesznego człowieka przed Bogiem” i „Katechizm”. Po Grzegorzu Chodkiewiczu, hetmanie wielkim litewskim dobra zabłudowskie przeszły na jego synów – najpierw na Andrzeja, podstolego litewskiego, a następnie na Aleksandra, starostę grodzieńskiego i mohylowskiego. Po bezpotomnej śmierci Aleksandra w 1578 r. połowę dóbr przejęła jego siostra Anna, żona wojewody Pawła Paca. Część majątku przejęli wtedy Sapiehowie, a w roku 1580, na mocy testamentu Pawła Sapiehy – przejęli tę część Sanguszkowie.

Około 1600 r. za 30 tys. groszy nabył Zabłudów hetman polny i wojewoda wileński Krzysztof Mikołaj Radziwiłł, po którym przejął te dobra jego syn Krzysztof. Ufundował on w Zabłudowie i uposażył zbór kalwiński, który wzniesiono między rynkiem a stawem dworskim (zbór ten istniał do około 1860 r.). Obok zboru wniesiono plebanię, szpital i szkołę. Po 1622 miasto zostało otoczone wałami obronnymi, o czym wspomina ordynacja Janusza Radziwiłła z 1635. Wkrótce nastąpił rozkwit ruchu reformatorskiego. Zabudowania dworskie znajdowały się po przeciwnej niż miasto stronie rzeki Rudnie i prowadziła do niego grobla. W 1638 wydano Żydom zgodę na budowę w mieście bożnicy. Przed 1655 przy cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej powstał monaster pod tym samym wezwaniem, fundacja Janusza i Marii Radziwiłłów[7].

W 1654 król Jan II Kazimierz zatwierdził prawo magdeburskie dla miasta i nadał mu herb z jednorożcem. 25 grudnia 1659 miasto zostało spalone przez wojska moskiewskie Iwana Chowańskiego, które wymordowały mieszkańców zgromadzonych na mszy w kościele. W latach 1663-1664 rezydencja Radziwiłłów został wyremontowana pod kierunkiem ówczesnego administratora dóbr – Swinarskiego. Stał tu w tym czasie pałac z gankiem i rzeźbionymi balustradami, usytuowany na wzniesieniu górującym nad doliną rzeki. Sąsiadował z nim nowo oparkaniony sad, ogród i zwierzyniec oraz dziedziniec otoczony stajniami, stodołami i innymi budynkami gospodarczymi, a na rzece, pomiędzy rezydencją a miastem znajdował się duży staw. W 1662 roku w Zabłudowie ukrywali się arianie: Zbigniew Morsztyn, Samuel Mierzyński, Maciej Przypkowski. Odbył się tu ich ostatni synod, a tutejszy ich zbór przetrwał do 1860[8].

W 1685 pożar zniszczył kościół katolicki i zbór ewangelicki. Około 1748 w miejscu dawnego dworu zbudowano murowany barokowy pałac kryty dachówką holenderką.

Unikatowa drewniana synagoga z 1646 roku, zniszczona w 1941 r.

Około 1748 r. Radziwiłłowie wznieśli w Zabłudowie obszerny, murowany pałac z krużgankami i oficyną oraz szereg innych budynków. Ogrody otrzymały ozdobny, barokowy wystrój. Przebudowano też staw przy rezydencji i wykopano obok niego drugi. Biegły przy nich po groblach z mostami dwie drogi z miasta. W sadzie wykopano też dwie sadzawki. Prowadzono także prace nad restauracją zboru i kościoła, który jednak ostatecznie rozebrano w 1800 r. i zastąpiono nowym. Układ miasta uległ w XVIII w. regulacji i barokowej rozbudowie.

Od 1795 w zaborze pruskim, od pokoju w Tylży w 1807 w zaborze rosyjskim. Kolejnym właścicielem Zabłudowa został Dominik Radziwiłł, ożeniony w 1807 r. z Izabellą Mniszchówną, której posag zabezpieczono na dobrach zabłudowskich. Rozwód małżonków w 1808 r. stał się przyczyną wieloletniego procesu majątkowego, w rezultacie którego Izabella, z drugiego małżeństwa hr. Demblińska, zamiast sum i należnych procentów nabyła w 1819 Zabłudów wraz z należącymi do niego ziemiami. W 1824 monaster zabłudowski, nieczynny od trzech lat wskutek zniszczenia w pożarze[6], został formalnie zamknięty[9]. Z powodu udziału Demblińskich w Powstaniu Listopadowym Zabłudów został im w 1831 roku skonfiskowany przez Rosjan. W 1856 r. zakupił dobra zabłudowskie Aleksander Kruzensztern. W XIX w. nastąpiło gwałtowne zwiększenie ilości ludności żydowskiej w mieście, która pod koniec wieku stanowiła już 60% mieszkańców. W II połowie XIX w. miasto stało się ośrodkiem przemysłowym, a dawna barokowa rezydencja książąt Radziwiłłów została przekomponowana w duchu krajobrazowym. Barokowy pałac Radziwiłłów rozebrano pozostawiając jedynie oficyną (lub jej część), pełniącą początkowo funkcję dworu. Później wzniesiono bardziej na południe nowy dwór. Prace nad wzbogaceniem parku kontynuował na początku XX w. syn Aleksandra Kruzenszterna. Po jego bezpotomnej śmierci odziedziczyła dobra jego siostrzenica Zofia z Rudigerów Manteuffel-Szoege, która pozostawała ich właścicielką do 1944 r.[10] W dniu 15 sierpnia 1915 dwór ten spalony został przez uciekające wojska rosyjskie. Od 1918 Zabłudów znajdował się w niepodległej Polsce, w 1939-1941 pod okupacją sowiecką, a następnie niemiecką (1941-1944), podczas której Niemcy wymordowali ludność żydowską (ok. 1,4 tys. wywiezionych do obozu zagłady w Treblince w 1942). Podczas wojny miasto zniszczono w 50%. 24 czerwca 1941 spalono m.in. najcenniejszy zabytek Zabłudowa – unikatową wielką drewnianą synagogę z 1646 r. W 1944 miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną.

W roku 1965 w mieście miał miejsce tak zwany cud zabłudowski[11][12].

Rynek[edytuj]

Zabłudowski rynek miał dzisiejszy kształt od początku swego istnienia, który zawdzięcza Grzegorzowi Chodkiewiczowi. Jak na ówczesne czasy był duży, kształtem przypominał kwadrat; w jego krańcach wyznaczono pary ulic wychodzące z każdego rogu, które zbiegały się pod kątem prostym. W jego północno-wschodniej części usytuowano kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP (w późniejszych czasach kościołowi nadano wezwanie Świętych Apostołów Piotra i Pawła). Po stronie południowo-wschodniej rynku mieści się cerkiew prawosławna pw. Zaśnięcia Bogurodzicy; parafia prawosławna przy klasztorze zabłudowskim powstała w tym samym czasie, co kościół łaciński[6].

W 1608 Krzysztof Radziwiłł ufundował zbór kalwiński, który był umiejscowiony między rynkiem miejskim a stawem dworskim.

W Zabłudowie istniały dwa cmentarze żydowskie. Pierwszy z nich, obecnie już nieistniejący, zlokalizowany był w centrum miasta, drugi – XIX-wieczny, był umiejscowiony w południowo-zachodniej części miasta.

Pomiędzy grudniem 1913 a marcem 1914 rynek oraz dwie ulice oświetlono lampami gazowymi. Przy rynku ustawiono dwie latarnie, a na ulicach Białostockiej i Surażskiej po jednej.

W 2009 rozpoczęła się przebudowa ulicy Białostockiej (część Drogi Krajowej nr 19), oraz budowa ronda u zbiegu ulic Białostockiej, Rynek, A. Mickiewicza (początek Drogi wojewódzkiej nr 685) i Bielskiej.

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Zabłudowa w 2014 roku [1].


Piramida wieku Zabludow.png

Zabytki[edytuj]

  • Kościół parafialny pw. świętych Piotra i Pawła – położony przy rynku klasycystyczny kościół wybudowany w latach 1805–1840. Ogrodzenie kościoła z pocz. XX w.
  • Cerkiew parafialna pw. Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy – usytuowana po przeciwnej do kościoła stronie rynku, wybudowana w latach 1847–1855, z elementami architektury ruskiej.
  • Kaplica pw. św. Marii Magdaleny – usytuowana na cmentarzu katolicko-prawosławnym, pierwotnie greckokatolicka, obecnie rzymskokatolicka, barokowa, wymurowana w 2. poł. XVIII w. Cmentarz ogrodzony, z bramą z 1848.
  • Cmentarz i kaplica pw. św. Rocha – klasycystyczna kaplica wymurowana w 1850. Ogrodzenie cmentarza i brama z tego samego okresu.
  • Pozostałości zespołu dworskiego – park krajobrazowy z 2. poł. XIX w., na południowy wschód od rynku w rejonie stadionu
  • Cmentarz żydowski – mieszczący się za Zabłudowem. Zabytkowe nagrobki, oraz grobowiec rabina.
  • Synagoga drewniana z 1 poł. XVII w. Należała do najcenniejszych tego typu obiektów w Polsce. Została zniszczona przez Niemców w czerwcu 1941.

Transport[edytuj]

Galeria[edytuj]

Przypisy

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Zabludow, w oparciu o dane GUS.
  2. GUS-Główny Urząd Statystyczny (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2013-01-19].
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  4. Вялiкi гicтарычны атлас Беларусi Т.2, Mińsk 2013, s. 96.
  5. Józef Maroszek, Prawa i przywileje miasta i dóbr ziemskich Zabłudów XV-XVIII w., Białystok 1994. s. 7.
  6. a b c Bołtryk M.. Zapomniany Zabłudów. „Przegląd Prawosławny”. 10 (270), grudzień 2007. ISSN 1230-1078. 
  7. H. Surynowicz, Życie monastyczne na Grodzieńszczyźnie w XIX wieku, [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik: Życie monastyczne w Rzeczypospolitej. Białystok: Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, 2001, s. 197-199. ISBN 8390292882.
  8. Dziedzictwo ekai.pl
  9. Pawluczuk U. A.: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 29. ISBN 978-83-7431-127-4.
  10. http://www.testowy.minigo.pl/index.php/article/show/id/240
  11. Jerzy Ambroziewicz, Apokalipsa (reportaż). Warszawa 1968
  12. Maciej Krzywosz, Cuda w Polsce Ludowej. Białystok 2016

Linki zewnętrzne[edytuj]