Zabrze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zabrze
miasto na prawach powiatu
Ilustracja
ulica Wolności w centrum Zabrza
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Konurbacja

górnośląska

Data założenia

XIII wiek

Prawa miejskie

1 października 1922

Prezydent

Małgorzata Mańka-Szulik

Powierzchnia

80,40 km²

Populacja (31.12.2020)
• liczba ludności
• gęstość


170 924[1]
2125,9 os./km²

Strefa numeracyjna

32

Kod pocztowy

od 41-800 do 41-820

Tablice rejestracyjne

SZ

Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Zabrze”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Zabrze”
Ziemia50°18′09″N 18°46′41″E/50,302500 18,778056
TERC (TERYT)

2478011

SIMC

0945380

Urząd miejski
ul. Powstańców Śląskich 5–7
41-800 Zabrze
Strona internetowa
BIP

Zabrze (niem. Zabrze, 1915–1945 Hindenburg, śl. Zŏbrze[2][3]) – miasto w Polsce na prawach powiatu położone w województwie śląskim, na Wyżynie Śląskiej, nad rzekami Kłodnicą i Bytomką. Leży na Górnym Śląsku w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym (GOP). Jest jednym z ośrodków centralnych konurbacji górnośląskiej.

Według danych GUS z 31 grudnia 2020, miasto było zamieszkiwane przez 170 924 osoby[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto Zabrze jest położone w południowo-zachodniej Polsce, w zachodniej części województwa śląskiego i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), na Wyżynie Katowickiej, nad rzekami Kłodnicą i Bytomką, w dorzeczu Odry.

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosiła 80,40 km²[4].

Miasto sąsiaduje z miastami Bytom, Gliwice i Ruda Śląska oraz powiatem gliwickim i tarnogórskim.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Dzielnice i osiedla Zabrza.

Dzielnice i osiedla[edytuj | edytuj kod]

17 września 2012 Rada Miejska zadecydowała o nowym podziale administracyjnym miasta. Zabrze zostało podzielone na 18 dzielnic, które stanowią jednostki pomocnicze miasta[5]. 18 października 2021 powstały w Zabrzu 3 nowe dzielnice: Skłodowskiej-Curie, Poremba, Śródmieście[6]. Na sesji Rady Miasta, która odbyła się 18 października 2021 ustalono cztery granice i statuty dla dzielin: Śródmieście, Zabrze Centrum Południe, Zaborze Północ, Poremba[7].

Stara panorama Zabrza (nieistniejące obiekty: szpitala ŚAM, wieży ciśnień Linodrutu oraz części z likwidowanej kopalni Makoszowy)
Stara panorama Zabrza (nieistniejące obiekty: szpitala ŚAM, wieży ciśnień Linodrutu oraz części z likwidowanej kopalni Makoszowy)

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych GUS z 31 grudnia 2014 miasto miało 177 188 mieszkańców[8]. W 2018 miasto liczyło 173 784 mieszkańców[9]. Od 1991 liczba ludności Zabrza nieprzerwanie się zmniejsza.

W 1991 w Zabrzu odnotowano największą liczbę ludności – 205 789 osób.

Piramida wieku mieszkańców Zabrza w 2014[10].
Piramida wieku Zabrze.png

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Zadbrze (Sadbre) oznacza osadę położoną za debrami, tj. dołami, gąszczem leśnym. Wyrazy debrz, gwarowe debr, debrze to „urwiste, zarosłe wzgórza, wśród, których płynie potok”[11][12] pochodzą od prasłowiańskiego *dъbrъ. Zobacz: Debrza. Przez uproszczenie Zadbrze → Zabrze można błędnie skojarzyć Zabrze z Zaborzem jego dzielnicą, która to nazwa tylko potwierdza silne zalesienie tego terenu. Podobne pochodzenie mają nazwy rzek: Brda (wcześniej Dba ← Drba) i Zbrzyca (←Dbrzyca) oraz nazwy miejscowe jak np. Zadebra, Debrzno[13].

Według niemieckiego nauczyciela Heinricha Adamy’ego nazwa miejscowości ma pochodzić od staropolskiej nazwy lasu iglastego – boru[14]. Wymienia on formę Zabor jako najstarszą zanotowaną nazwę miejscowości, podając jej znaczenie w jęz. niem. „hinter dem Walde”, czyli po polsku 'za borem, lasem'[14].

W łacińskiej księdze Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Sadbre. Kronika ta wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez późniejsze miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jak Zaborze jako Sabors, Biskupice w formie Byscupitz, Grzybowice we fragmencie Grzibonem solvitur decima more polonico oraz Rokitnicę we fragmencie Rokytnicza in parte nostre dyocesis decima more polonico[15][16].

W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod obecną, polską nazwą Zabrze, która używana była również w języku niemieckim jako: Zabrze (wieś), Klein Zabrze (kolonia), Zabrze Bergmännisch (zakłady górnicze)[17]. Na wniosek Rady Gminy z 1914, pruskim dekretem królewskim z 21 lutego 1915 zmieniono nazwę miejscowości z Zabrze na Hindenburg, aby upamiętnić marszałka Paula von Hindenburga, który z sukcesami walczył z wojskami rosyjskimi od początku I wojny światowej[18][19]. Urzędową nazwę Zabrze przywrócono z dniem 1 grudnia 1945[20], co potwierdzono na szczeblu rządowym zarządzeniem z 7 maja 1946 (z mocą od 19 maja 1946)[21].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Dawny Hotel Admiralspalast (ul. Wolności 305)
Gmach Poczty w Zabrzu (UP Zabrze 1, pl. Dworcowy 1)
Zabrze – kamienice przy ul. Wolności 246–248 i ul. Staromiejskiej 2–4
Sąd Rejonowy w Zabrzu (ul. 3 Maja 21)
Aleja Bohaterów Monte Cassino z widokiem na komin Elektrociepłowni Fortum Zabrze
Panorama z widokiem na KWK „Makoszowy”
Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej (dawna straż pożarna Huty Donnersmarcka, ul. Stalmacha 22)
Północna pierzeja placu Krakowskiego
Plac Dworcowy
Północno-wschodnia część placu Teatralnego
  • osady istniały tu przed najazdem Mongołów
  • 1243
    • pierwsza wzmianka o Biskupicach, osadzie na terenie dzisiejszego Zabrza
    • 25 marca – wystawienie przez księżną kaliską Wiolę dokumentu, w którym zrzeka się na rzecz biskupa wrocławskiego prawa poboru daniny i innych opłat ville [...] Biscupici dicitur cirka Bitom
  • 1260 – rozszerzenie przez księcia opolskiego Władysława przywilejów, nadanych biskupowi wrocławskiemu w 1243. Przyczyniło się to do zwiększenia osadnictwa w rejonie Biskupic
  • 1295–1305
    • pierwsza wzmianka o Zabrzu (Sadbre sive Cunczindorf, gdzie Sadbre interpretowane jest jako miejsce za debrami – zarośniętymi dołami z płynącym wśród wzgórz strumieniem; sive to łacińskie „albo”, a Cunczindorf jest interpretowane jako „wieś Konradów”); w dokumencie Rejestr Ujazdu części Liber fundationis episcopatus Wratislawiensis (Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), dokument wymienia wśród innych osad: Biskupice, Zaborze, Grzybowice[11]
    • sołtys tworzy osadę, chłopi wolni od podatków, tereny przydzielone osadnikom – po 60 łanów
  • 1570 – właścicielem Zabrza został czeski szlachcic Szambor Dluhomil, który po zagarnięciu części ziemi chłopskiej założył alodium z drewnianym dworem
  • 1639 – w okresie wojny trzydziestoletniej w Zabrzu i Sośnicy wojska Ernsta von Mansfelda grabią żywność
  • 1642 – nowym właścicielem został Aleksander Bielski, który na miejscu drewnianego zbudował murowany piętrowy dwór, stajnie, owczarnię, słodownię i gorzelnię
  • 1672 – Zabrze zamieszkiwało jedynie 34 gospodarzy[11]
  • 1675 – nabycie dóbr zabrzańskich przez kanclerza księstwa opolsko-raciborskiego, barona Jerzego Welczka (Wilczka). Działalność Welczka i jego następców (wśród nich m.in. Bernhard III hrabia von Praschma) przyczyniła się do rozwoju gospodarczego tych terenów. W Zabrzu powstał browar, młyny wodne, tartaki
  • 1731 – przy obecnej ul. Kondratowicza istniała kolonia nazywana Zabrzer Hammer (Kuźnica)
  • 1743 – utworzenie w ramach wprowadzania nowego podziału administracyjnego Śląska powiatu bytomskiego. W jego skład weszły: Biskupice, Grzybowice, Makoszowy, Mikulczyce, Rokitnica, Zaborze i Zabrze wraz z istniejącymi w tym czasie koloniami i przysiółkami
  • 1749 – właścicielami Zabrza zostaje ród Duninów
  • 1769–1790 – właścicielem dóbr zabrzańskich jest Mathias von Wilczek[11] (Maciej Wilczek) w trakcie kolonizacji fryderycjańskiej nowych osad wokół Zabrza: Maciejowa, Doroty i Małego Zabrza. W pobliżu zabrzańskiego dworu powstała następna kolonia, nazywana początkowo Sand Kolonie (Kolonia Piaskowa) bądź Schloss Kolonie (Kolonia Zamkowa). Z czasem uzyskała urzędową nazwę Klein Zabrze, czyli Małe Zabrze. Jako ostatnią utworzono osadę Kończyce
  • 1790 – odkrycie przez Salomona Isaaca z Brabancji na pograniczu dzielnic Zaborze i Pawłów łatwych w eksploatacji złóż węgla kamiennego o grubości 1 metra
  • 1792–1822 – powstanie Kanału Kłodnickiego
  • 1793
    • powstanie chłopskie
    • według spisu z tego roku Zabrze obejmowało: majątek ziemski, kościół, szkoła, 34 chłopów, 6 zagrodników, 2 młyny, 32 pracowników najemnych – łącznie 305 mieszkańców; Małe Zabrze: kolonia 12 zagród z 31 mieszkańcami; Zaborze: majątek ziemski, 15 chłopów, 7 zagrodników, 14 pracowników najemnych
  • 1796 – uruchomienie pierwszej zabrzańskiej kopalni państwowej Królowa Luiza (początek budowy 1790). Na przełomie XIX i XX w. obszar pola górniczego kopalni wynosił 19 km², wydobywano 3 mln t węgla rocznie, a zatrudniano ok. 8 tys. robotników
  • 1797 – uruchomienie kopalni Amalia, zlikwidowanej na rzecz Concordii
  • 1799 – rozpoczęto budowę podziemnego szlaku wodnego (Królowa Luiza) do odwadniania kopalń z całego regionu, a potem do spływu węgla.
  • 1819–1830 – budowa Kronprinzstrasse (Drogi Następcy Tronu) łączącej Królewską Hutę z Gliwicami. Na odcinku od Poremby do Maciejowa dała ona początek dzisiejszej ul. Wolności
  • 1826 – kupno całego dominium zabrzańskiego przez byłego starostę bytomskiego, hrabiego Karola Lazara Henckla von Donnersmarcka[11]
  • 1843 – uruchomienie kopalni Concordia
  • 1845 (1 października) – otwarcie odcinka linii kolejowej z Opola do Świętochłowic przez Gliwice i Zabrze – przedłużenie trasy mającej początek we Wrocławiu. Ostatni odcinek, kończący się w Mysłowicach, oddano do użytku rok później. Równocześnie powstał dworzec kolejowy, wybudowany w polach Małego Zabrza, obecnie nieistniejący
  • 1851 – ekspedycja poczty na trasie kolei górnośląskiej, ustanowienie urzędu listonosza, budowa huty Donnersmarcka
  • 1852
    • uruchomienie fabryki kotłów Koetza
    • 17 stycznia – wydanie przez władze rejencji opolskiej pozwolenia na organizowanie w czwartki targów na terenie Starego Zabrza (stąd nazwa Donnerstagmarktplatz – Plac Targów Czwartkowych). W 1875 przeniesiono je w rejon placu Warszawskiego
  • 1856 – otwarcie pierwszego szpitala
  • 1857 – uruchomienie huty Redena
  • 1859 – rozbudowa fabryki lin stalowych
  • 1861 – Albert Borsig rozpoczął budowę wielkich pieców, stalowni i walcowni w Biskupicach
  • 1862 – wydobycie węgla w kopalni Hedwigswunsch
  • 1864 – budowa fabryki szkła
  • 1868
    • uruchomienie walcowni i kuźni w zakładach Borsiga
    • budowa kopalni Ludwigsglück, późniejszej kopalni Ludwik
  • 1869 – ukończono budowę podziemnego szlaku wodnego (Królowa Luiza). Długość szlaku 14 km od Chorzowa do Zabrza.
  • 1871 – spis mieszkańców; Zabrze liczy 18 250 mieszkańców: Stare Zabrze 6228, Małe Zabrze 4723, Dorota 851, a Zaborze 6448 mieszkańców
  • 1872
    • przekształcenie huty Donnersmarcków w spółkę akcyjną
    • uruchomienie stalowni w zakładach Borsiga
    • wybudowanie i uroczyste poświęcenie Dużej Synagogi
  • 1873 – 27 marca 1873 król Prus Wilhelm podjął decyzję o podziale dotychczasowego powiatu bytomskiego na cztery mniejsze powiaty co doprowadziło do utworzenie powiatu zabrskiego liczącego 2,21 mil kwadratowych (11 962 ha) i zamieszkanego przez 38 981 mieszkańców[11]. W Zabrzu było 1117 domów
  • 1874 – początek wydawania tygodnika Zabrzer Kreis Blatt (od stycznia)
  • 1875 – próba uzyskania praw miejskich nie powiodła się
  • 1880 – uruchomienie trzech pieców martenowskich o pojemności 18 t każdy
  • 1884 – uruchomienie koksowni Jadwiga w Biskupicach
  • 1895 (25 sierpnia) – przekazanie do użytku tramwaju parowego
  • 1896 – powstanie Miejskiej Straży Pożarnej
  • 1897 – uruchomienie elektrowni
  • 1900
    • otwarcie Gimnazjum im. Królowej Luizy w Zaborzu
    • zamknięto podziemną sztolnie wodną. (przestała być opłacalna)
  • 1900–1906 – budowa drugiej państwowej kopalni Delbrück (od 1945 KWK Makoszowy)
  • 1905 – połączenie gmin Stare Zabrze, Małe Zabrze i Dorota w jedną gminę Zabrze, liczącą 54 228 mieszkańców – największą wieś ówczesnej Europy[22]
  • 1915
    • 21 lutego – zmiana nazwy gminy Zabrze na Hindenburg. Nowa nazwa nawiązuje do nazwiska feldmarszałka Paula von Hindenburga, dowódcy w zwycięskiej bitwie pod Tannenbergiem[23]. Od 1918 pełna nazwa to Hindenburg O.S. (Oberschlesien) – dla odróżnienia od wschodniopruskiej gminy Hindenburg (dawniej Groß Friedrichsgraben I)
    • w koksowni Jadwiga wybudowano nową baterię koksowniczą, wieżę węglową, sortownię koksu i benzolownię
  • 1918
  • 1919
    • marzec
    • marzec-kwiecień – pacyfikacja przez Grenzschutz polskich strajków (zabici i ranni)
    • kwiecień – powstanie Towarzystwa Oświaty na Górnym Śląsku im. św. Jacka, kierowanego przez Józefa Gołąbka
    • 16–26 sierpnia – walki I powstania śląskiego
    • październik – polska lista zdobywa w wyborach komunalnych 21 z 36 mandatów
  • 1920
    • przybycie żołnierzy francuskich
    • maj – powstanie Towarzystwa Sportowego „Hart”
    • 23 maja-16 czerwca – polski strajk szkolny
    • 14 lipca – napad nacjonalistów niemieckich na artystów Opery Warszawskiej
    • 19–25 sierpnia – walki II powstania śląskiego
    • sierpień – powstaje chór męski „Moniuszko
    • przekształcenie zakładów Borsiga w spółkę akcyjną Borsigwerk
    • listopad – powstanie Towarzystwa Śpiewu „Chopin
  • 1921
    • 20 marca – plebiscyt na Górnym Śląsku – w Zabrzu 21 233 głosów pada za Niemcami, a 14 837 za Polską[25]
    • 2 maja – zdobycie przez polską Policję Górnego Śląska kopalni Zabrze
    • do 4 maja – opanowanie przez powstańców w III powstaniu śląskim prawie całego Zabrza, a następnie opuszczenie śródmieścia na prośbę wojsk francuskich
    • 26–30 maja – prowokowanie przez Niemców walk ulicznych
    • 5 lipca – zakończenie III powstania
  • 1922
    • 1 października – nadanie praw miejskich
  • 1922–1939 – teren dzisiejszego miasta został przedzielony granicą. Kończyce, Pawłów i Makoszowy (oprócz terenu kopalni) znalazły się w granicach Polski, pozostałe gminy przypadły Republice Weimarskiej
  • 1924 – budowa stadionu sportowego przy ul. Zamkowej w Biskupicach (obecnie Gwarek Zabrze)
  • 1927
    • 1 stycznia – utworzenie powiatu miejskiego z większej części powiatu zabrskiego
  • 1935 – przebudowa ob. placu Wolności
  • 1938
  • 1945
    • 24 stycznia – wkroczenie Armii Czerwonej
    • podpalono dzielnicę Zandkę łącznie z kościołem Ducha Świętego.
    • w lutym rozpoczęły się wywózki do obozów pracy i w głąb ZSRR. Wywieziono 8700 osób.
    • 19 marca – przejęcie miasta przez administrację polską
    • 1 grudnia – przywrócenie urzędowej nazwy miasta Zabrze[20]
  • 1948 (14 grudnia) – powstanie Klubu Sportowego Górnik Zabrze
  • 1950
    • 7 stycznia – powstanie pierwszego Państwowego Szpitala Klinicznego
    • wiosną nastąpiło powołanie do życia Filharmonii Górniczej Związku Zawodowego Górników
  • 1951 (1 kwietnia) – włączenie w granice Zabrza miejscowości Grzybowice, Mikulczyce, Rokitnica, Kończyce, Makoszowy i Pawłów
  • 1954 – włączenie w granice miasta osiedla Helenka
  • 1956 (2 grudnia) – ukazanie się pierwszego numeru gazety miejskiej Głos Zabrza
  • 1959 – otwarcie Domu Muzyki i Tańca
  • 1961 – wizyta w Zabrzu majora kosmonauty Jurija Gagarina, pierwszego człowieka w kosmosie
  • 1967
  • 1970–1975 – budowa osiedla Marii Skłodowskiej-Curie
  • 1971 (23 marca) – katastrofa w kopalni Mikulczyce-Rokitnica w Rokitnicy. Zawał na poziomie 780 metrów przysypał 19 górników. Jeden z nich, Alojzy Piontek, został uratowany po siedmiu dniach
  • 1976 – otwarcie hali widowiskowo-sportowej przy ul. Matejki. Liczba mieszkańców Zabrza wynosi 204 163 osoby[26]
  • 1978 – 6 grudnia odbyła się uroczystości dekoracji miasta Orderem Sztandaru Pracy I klasy, przyznanego przez Radę Państwa w uznaniu zasług w walce o polskość śląskiej ziemi i w pracy dla socjalistycznej ojczyzny[29]
  • 1982 – gazeta Głos Zabrza zmienia nazwę na Głos Zabrza i Rudy Śląskiej
  • 1985 – pierwsza w Polsce udana operacja przeszczepu serca, dokonana pod kierunkiem prof. Zbigniewa Religi
  • 1986–1991 – budowa osiedla im. Mikołaja Kopernika
  • 1996 – ustanowienie św. Kamila patronem miasta
  • 1998
  • 2002
    • 19 października – otwarcie estakady drogowej nad parkiem im. Poległych Bohaterów
  • 2005
  • 2006
  • 2007
    • 16 czerwca – otwarcie zabytkowej Kopalni Guido dla ruchu turystycznego na poziomach 170 m i 320 m
  • 2008
  • 2010
    • 12 maja – uroczyste otwarcie nowej siedziby Filharmonii Zabrzańskiej
    • 29 październik – uroczysta iluminacja zabrzańskiego ratusza
    • kopalnia „Guido” jako unikatowy, XIX-wieczny zabytek techniki górniczej na skalę europejską, została wyróżniona jako „punkt kotwiczny” na Europejskim Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH)[30]
  • 2011
    • 10 czerwca – do użytku oddano dwa odcinki Drogowej Trasy Średnicowej (Z1 i Z2)
    • 14 września – rozpoczęcie prac modernizacyjnych, a zarazem budowy nowego stadionu im. Ernesta Pohla (Stadion Górnika Zabrze)
    • 30 września – oddanie do użytku odcinka Sośnica (Gliwice)-Maciejów(Zabrze) Autostrady A1
    • 22 grudnia – oddanie do użytku odcinka Maciejów (Zabrze)-Zabrze Północ(Zabrze) Autostrady A1
  • 2013
    • 13 maja – oddanie do użytku nowej siedziby MOPR przy ul. 3 Maja 16
    • 17 maja – oddanie do użytku budynku Galerii Zabrze przy ul. Wolności 273
    • 13 grudnia – zakończenie renowacji dworca PKP w Zabrzu
  • 2014
    • 26 lutego – rozpoczęcie wyburzania budynku Akademickiego centrum medycznego w Zabrzu
    • 5 lutego – oficjalne otwarcie krytej pływalni Aquarius przy Al. Wojciecha Korfantego 18
    • 27 maja - otwarcie Park Hotel Diament Zabrze przy ulicy 3-Maja 112a, obiektu spółki Hotele Diament S.A., pierwszego czterogwiazdkowego hotelu w mieście czasów nowożytnych
    • 8 lipca – oddanie do użytku nowej siedziby Powiatowego Urzędu Pracy przy Pl. Krakowskim 9
    • 8 sierpnia – oddanie do użytku ostatnich dwóch odcinków Drogowej Trasy Średnicowej (Z3 i Z4)
    • 14 sierpnia – zakończenie wyburzania budynku Akademickiego Centrum Medycznego w Zabrzu.
  • 2015
    • 5 lutego – uruchomienie największego forum miejskiego „Zabrze dla każdego”.
  • 2016
    • 21 lutego – po modernizacji stadionu im. Ernesta Polha (budowa trzech nowoczesnych trybun), udostępniono kibicom widownię, która może pomieścić 24,5 tys. widzów.
  • 2018
    • 14 września – uruchomiono po rewitalizacji Sztolnię Królowa Luiza. (Jest to najdłuższy szlak wodny pod ziemią w Europie).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Szyb „Kolejowy” Kopalni Guido
Parowa maszyna wyciągowa kopalni „Królowa Luiza”

W Zabrzu znajduje się wiele zabytkowych obiektów (głównie z przełomu XIX i XX wieku), takich jak zabytkowe kamienice w centrum miasta, osiedla robotnicze, obiekty sakralne itp.

  • Obiekty poprzemysłowe
  • Robotnicze osiedla mieszkaniowe
    • kolonia robotnicza Borsigwerke w dzielnicy Biskupice, wzniesiona w latach 1863–1871
    • kolonia patronacka Ballestrema, w dzielnicy Rokitnica, wzniesiona w latach 1905–1913
    • kolonia patronacka Huty Zabrze w dzielnicy Małe Zabrze, wzniesiona w latach 1903–1922
    • kolonia robotnicza na ul. Poległych Górników przy secesyjnej Kopalni Mikulczyce
    • osiedle dla robotników spółki „Preussag” w dzielnicy Zaborze, wzniesione w latach 1926–1927
  • Obiekty użyteczności publicznej
  • Budynki mieszkalne
    • Pałac w Mikulczycach z przełomu XVIII i XIX wieku
    • dwór w Rokitnicy z 2. połowy XIX wieku
    • secesyjna Kamienica pod Orłem przy ul. Dworcowej 9 wzniesiona w 1905 przez aptekarza dra Paul Skrzipietz
    • Stalowy dom” przy ul. Cmentarnej, wzniesiony w 1927 w nowatorskiej technologii prefabrykatów stalowych
    • zespół zabudowy osiedla mieszkaniowego przy ul. Wolności 149, pl. Słowiański 1–5, ul. Stanisława Wyspiańskiego 1–9[31]
    • secesyjna kamienica z 1903 przy ulicy 3 Maja 38. Niegdyś znajdował się tu sklep mięsny z wnętrzem na planie nieregularnego wielokąta, z oddzielonym zapleczem. Wnętrze ozdobiono ceramicznymi płytkami o wzorach floralnych i geometrycznych, na jednym z wzorów przedstawiono głowę byka wkomponowaną we fryz[32]
  • Obiekty sakralne
Kościół pw. św. Anny na Dorocie (ul. 3 Maja 18a)
Cmentarz żydowski
    • Cmentarz żydowski z XIX wieku przy ul. Cmentarnej
    • Cmentarz ewangelicki przy ul. Lelewela
    • Cmentarz przy ul. Kondratowicza
  • Inne obiekty

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec lipca 2015 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Zabrzu wynosiła ok. 6,3 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 10,7% do aktywnych zawodowo[34].

Handel[edytuj | edytuj kod]

Centra Handlowe[edytuj | edytuj kod]

  • CH Platan
  • M1 Zabrze
  • Galeria Zabrze

Transport[edytuj | edytuj kod]

Zabrze – tramwaj Konstal 105Na na ul. 3 Maja 35

Drogi[edytuj | edytuj kod]

Autostrady:

Drogi europejskie:

Drogi krajowe:

Drogi wojewódzkie:

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Komunikację miejską w Zabrzu organizuje Zarząd Transportu Metropolitalnego. Na terenie miasta działa lub przebiega 8 linii tramwajowych (1, 2, 3, 4, 5, 9, 17, 43) oraz 42 linie autobusowe, w tym 3 metropolitalne (M1, M14, M24) i 39 obsługiwanych przez różnych przewoźników[35] (6, 7, 7N, 15, 20, 23, 32, 32N, 39, 47, 57, 81, 83, 86, 89, 92, 111, 112, 132, 156, 158, 169, 184, 198, 199, 234, 250, 270, 280, 286, 617, 617N, 647, 659, 720, 840, 840N, 850, 932).

Ochrona zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Zabrze – wieża ciśnień i komin ciepłowni Szpitala Klinicznego nr 1 (ul. 3 Maja 13 / ul. Krasińskiego)

Szpitale[edytuj | edytuj kod]

  • publiczne
    • Szpital Miejski w Zabrzu Sp.z o.o.
    • Szpital Specjalistyczny w Zabrzu
    • Szpital Kliniczny nr 1 w Zabrzu im. Prof. Stanisława Szyszko Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach
    • Szpital Kliniczny nr 3 w Zabrzu Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach
    • Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
  • niepubliczne
    • Szpital Specjalistyczny Sanvimed (Ortopedia i Okulistyka)

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Przedszkole nr 43 (ul. Klonowa 2)
Szkoła Podstawowa nr 36 (dawna szkoła dla dziewcząt, pl. Warszawski 6)
Centrum Symulacji Medycznej Wydziału Nauk Medycznych w Zabrzu SUM (dawny hotel Haus Metropol, pl. Dworcowy 3)

W Zabrzu znajdują się liczne placówki oświatowe:

  • Przedszkola:
    • 38 publicznyc
  • Szkoły podstawowe:
    • 29 publicznych
  • Licea ogólnokształcące:
    • 9 publicznych
  • Szkoły niepubliczne:
    • Społeczna Szkoła Podstawowa i Gimnazjum „Nasza Szkoła” Zabrzańskiego Towarzystwa Szkolnego
    • Zespół Szkół Katolickich – szkoła podstawowa, gimnazjum i liceum
  • Szkoły policealne:
    • Policealne Studium Zawodowe Zabrzańskiego Centrum Kształcenia Ogólnego i Zawodowego
    • Policealne Studium Zawodowe Zespołu Szkół Ekonomiczno-Usługowych
    • Policealne Studium Zawodowe Zespołu Szkół Spożywczych
    • Policealna Szkoła eCollege
    • Szkoła Policealna Województwa Śląskiego w Zabrzu
  • Szkoły zawodowe:
    • szkoły zawodowe – 6 publicznych
    • Medyczne Studium Zawodowe nr 1 im. prof. Antoniego Cieszyńskiego
    • Medyczne Studium Zawodowe nr 2
  • Szkoły wyższe:
  • Inne placówki:
    • Liceum Plastyczne i Ogólnokształcąca Szkoła Sztuk Pięknych (jako Zespół Szkół nr 18)
    • Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia im. Stanisława Moniuszki – szkoła publiczna
    • NCKU Wszechnica Zabrzańska (prowadzona przez Stowarzyszenie Misericordia w Zabrzu)

W mieście znajdują się również placówki oświatowe innego typu: szkoły sportowe, szkoły nauki języków obcych, centra kultury itp.

Kultura i rozrywka[edytuj | edytuj kod]

Teatr Nowy im. Gustawa Morcinka (dawne kasyno Huty Donnersmarcka, pl. Teatralny 1)
Siedziba Filharmonii Zabrzańskiej (dawna biblioteka Huty Donnersmarcka, Park Hutniczy 7)
Dom Muzyki i Tańca (ul. Gen. de Gaulle'a 17)

Teatry i filharmonie[edytuj | edytuj kod]

Sale koncertowe[edytuj | edytuj kod]

Kina[edytuj | edytuj kod]

Domy kultury[edytuj | edytuj kod]

  • Miejski Ośrodek Kultury[37]
    • Miejski Ośrodek Kultury Guido (ul. 3 Maja 91a)
    • Dzielnicowy Ośrodek Kultury w Biskupicach (ul. Kossaka 23)
    • Dzielnicowy Ośrodek Kultury w Grzybowicach (ul. Badestinusa 60)
    • Dzielnicowy Ośrodek Kultury w Kończycach (ul. Dorotki 3)
    • Dzielnicowy Ośrodek Kultury w Pawłowie (ul. Sikorskiego 114)
    • Ośrodek Działań Artystycznych (Park Hutniczy 11)
    • Kino Roma (ul. Padlewskiego 4)
  • Młodzieżowy Dom Kultury nr 1 (ul. Tarnopolska 50, Mikulczyce)
  • Młodzieżowy Dom Kultury nr 2 (ul. 3 Maja 12)

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

  • Miejska Biblioteka Publiczna im. Jerzego Fusieckiego
    • Wypożyczalnia Centralna (ul. Londzina 3)
    • Czytelnia Ogólna i Prasy (ul. Wyzwolenia 4)
    • 19 filii w dzielnicach
  • Biblioteka Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, Oddział w Zabrzu-Rokitnicy (ul. Jordana 19) z Czytelnią w Zabrzu (pl. Traugutta 2)[38]
  • Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Katowicach, Filia w Zabrzu (ul. 3 Maja 12)

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Muzeum Górnictwa Węglowego (dawne Starostwo Powiatowe w Zabrzu, ul. 3 Maja 19)

Galerie[edytuj | edytuj kod]

  • Galeria Sztuki Café Silesia (ul. 3 Maja 6)
  • Galeria Zmiękczalnia (ul. Wolności 410)

Kluby[edytuj | edytuj kod]

  • Klub Muzyczny CK Wiatrak – Niezależne Centrum Kultury Alternatywnej (ul. Wolności 395)
  • Klub Muzyczny OffSide (ul. Wolności 282)

Chóry[edytuj | edytuj kod]

Inne atrakcje[edytuj | edytuj kod]

  • AnimalWorld (dziecięce zoo) (ul. Niedoby 11, Makoszowy)
  • FunFest Kręgielnia & Bilard (ul. Wolności 273)

Media[edytuj | edytuj kod]

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

  • TVZ – Telewizja Zabrze

Prasa[edytuj | edytuj kod]

  • „Głos Zabrza i Rudy Śląskiej” (ukazuje się od 1956)
  • „Nasze Zabrze Samorządowe” (ukazuje się od 1994)
  • „Nowiny Zabrzańskie” (ukazują się od 1995)
  • „Dziennik Zachodni. Nasz Tygodnik Zabrze” (ukazuje się od 2000)
  • „Gazeta Miejska Gliwice Zabrze” (ukazywała się w latach 1997–2020)[39]

Portale[edytuj | edytuj kod]

  • Zabrze dla każdego
  • Głos Zabrza i Rudy Śląskiej
  • Nowiny Zabrzańskie
  • Info Zabrze
  • Zabrze Nasze Miasto
  • W Zabrzu
  • zabrze.com.pl – należy do sieci Silesia.info.pl
  • 24zabrze.pl
  • ZABRZE112.pl

Rekreacja[edytuj | edytuj kod]

ZKR Aquarius (dawniej: Miejski Zakład Kąpielowy, pl. Krakowski 10)
Miejski Ogród Botaniczny (ul. Piłsudskiego 60)

Parki i ogrody[edytuj | edytuj kod]

Parki miejskie[40][edytuj | edytuj kod]

  • Park Hutniczy (dawniej: Hüttenpark) w Zabrzu, zał. 1885
  • Park Miejski (też: Park Dubiela, dawniej: Park im. Poległych Bohaterów, Stadtpark, Skagerrakpark), zał. 1924
  • Park im. Rotmistrza Witolda Pileckiego (dawniej: Park im. Gen. K. Świerczewskiego, Steinhoffpark)
  • Park Leśny im. Powstańców Śląskich (dawniej: Guidowald)
  • Park im. Tadeusza Kościuszki
  • Park Rodzinny
  • Park im. J. Kuronia
  • Park im. Jana Pawła II na Osiedlu Mikołaja Kopernika, zał. 2006
  • Park przy ul. Krakowskiej (też: Park przy ul. Findera) w Rokitnicy
  • Park im. A. Hlonda w Kończycach

Inne parki[edytuj | edytuj kod]

Ogrody[edytuj | edytuj kod]

Baseny[edytuj | edytuj kod]

  • Zabrzański Kompleks Rekreacji[43]
  • Kąpielisko Leśne MOSiR (Maciejów)[44]

Siłownie[edytuj | edytuj kod]

  • ReShape Fitness (ul. Narutowicza 1)[45]
  • Smart Gym Zabrze Arena (ul. Roosevelta 81)[46]
  • Just Gym Zabrze (pl. Teatralny 12)[47]
  • Xtreme Fitness Gyms Zabrze (al. Szczęście Ludwika 2b, Mikulczyce)[48]

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Staw Mikulczyce

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez Zabrze przebiegają szlaki turystyczne:

Znakowane:

Pozostałe:

Sport[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Sport w Zabrzu.

Zabrzańskie kluby sportowe:

  • Górnik Zabrze
  • Gwarek Zabrze – klub piłkarski, dwukrotny mistrz Polski juniorów starszych (2003 i 2006) oraz mistrz juniorów młodszych (2002), utworzony został 12 czerwca 1974, poza drużynami w ligach juniorskich klub posiada drużynę występującą w sezonie 2007/2008 w lidze okręgowej seniorów.
  • Walka Zabrze
  • Piast Pawłów
  • Stal Zabrze
  • Sparta Zabrze
  • Gazobudowa Zabrze – klub piłkarski grający obecnie w klasie okręgowej, grupie katowickiej IV. Powstał w 1956 w Bytomiu pod nazwą „Lechia”. W 1958 klub przeniósł siedzibę do Zabrza i zmienił nazwę na Klub Sportowy „Gazobudowa”, a następnie został włączony do rozgrywek piłkarskiej C-klasy. Pierwsze mecze rozgrywane były na boisku „Linodrutu”, a następne na stadionie przy ul. Hagera w Zabrzu.
  • UKS 14 Zabrze – uczniowski klub lekkoatletyczny z siedzibą w SP 14 w Zabrzu.
  • Społem Zabrze (do 1975 jako LZS Grzybowice[49]) – klub piłkarski grający obecnie w A-klasie
  • MKS Zaborze – Młodzieżowy Klub Sportowy
  • KKS Zabrze – I-ligowy klub piłki nożnej kobiet
  • MKS Zabrze – koszykówka młodzieżowa
  • Studio Tańca „Szok”
  • Zespół Taneczny „Mak”
  • Górnik Zabrze – zespół piłki ręcznej znajdujący się obecnie w PGNiG Superlidze
  • UKS Spartakus Zabrze – uczniowski klub sportowy; siatkówka i koszykówka
  • UKS Quo Vadis Makoszowy – uczniowski klub piłkarski

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół Pokoju w Zabrzu (ewangelicko-augsburski, ul. Lutra 2)
 Osobny artykuł: Obiekty sakralne w Zabrzu.

Na terenie Zabrza działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Urząd Miejski w Zabrzu – Ratusz (dawna dyrekcja huty „Zabrze” / Huty Donnersmacka, ul. Religi 1)

Zabrze jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do Rady Miejskiej w Zabrzu 25 radnych[52]. Organem wykonawczym samorządu jest prezydent miasta, którym obecnie jest Małgorzata Mańka-Szulik. Wiceprezydentami są: Krzysztof Lewandowski, Katarzyna Dzióba i Borys Borówka[53].

Rada Miasta[edytuj | edytuj kod]

Ugrupowanie 2002-2006[54] 2006-2010[55] 2010-2014[56] 2014-2018[57] 2018-2023[58]
Sojusz Lewicy Demokratycznej 9 (SLD-UP) 4 (LiD) 3 1 (SLD Lewica Razem)
Samoobrona 1
Platforma Obywatelska 6 8 7 7 9 (KO)
Skuteczni dla Zabrza 1 3
Rodziny Zabrzańskie 8
Prawo i Sprawiedliwość 6 3 5 5
Razem dla Zabrza 4
KWW Małgorzaty Mańki-Szulik 12 12 7
Lepsze Zabrze 3
Kukiz’15 1

Miasto jest członkiem: Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, Śląskiego Związku Gmin i Powiatów i Związku Miast Polskich.

Zanieczyszczenie środowiska[edytuj | edytuj kod]

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 Zabrze zostało sklasyfikowane jako osiemnaste najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[59][60].

Honorowi obywatele[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Lista miast partnerskich i zaprzyjaźnionych z Zabrzem[61]:

Po rosyjskiej agresji na Ukrainę w 2022 miasto zerwało nawiązaną w 1998 współpracę z rosyjskim Kaliningradem[62].

Sąsiednie gminy[edytuj | edytuj kod]

Bytom, Gierałtowice, Gliwice, Ruda Śląska, Zbrosławice

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Zabrze w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2021-08-17] (pol.).
  2. Franciszek Miądowicz (red.), Zabrze (Hindenburg)., „Kocynder” (4), Mikołów: Wydawnictwo K[arola] Miarki, 29 lipca 1920, s. 3 [dostęp 2021-07-24].
  3. Piłka nożna to głupi sport - po śląsku pisze Marek Szołtysek, Onet Wiadomości, 23 kwietnia 2012 [dostęp 2021-07-23] (pol.).
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  5. Zestawienie liczby mieszkańców z uwzględnieniem podziału na dzielnice na dzień: 30-09-2013.
  6. l (ilust.), Zabrze. Wybory do Rad Dzielnic w marcu 2022 roku - Zabrze informacje, zabrze.com.pl [dostęp 2021-11-03].
  7. Kamil Żbikowski - Lepsze Zabrze - Podsumowanie październikowej sesji Rady Miasta - 6 najważniejszych punktów: - procedowaliśmy miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego dla 3 części miasta (Mikulczyce-Strefa, Grzybowice, Maciejów) - uchwaliliśmy przystąpienie Zabrza do programu STOP-SMOG - wystosowaliśmy protest (zmieniony na apel) przeciwko rządowemu projektowi zmian w prawie oświatowym - w końcu ustaliliśmy granice i statutówy 4 „brakujących” dzielnic (Śródmieście, Zabrze Centrum Południe, Zaborze Północ, Poremba) - 12 radnych uznało za bezzasadną skargę mieszkańca na niedostateczne działania prezydent Zabrza ws. odoru w mieście, przy 11 głosach sprzeciwu i jednym wstrzymującym się (klub radnych Lepsze Zabrze jako jedyny w całości był za zasadnością skargi) - Rada przekazała petycję 354 mieszkańców o wstrzymanie i wyjaśnienie likwidacji skweru przy ul. Roosevelta (zastępcy prezydent unikali merytorycznego odniesienia się do petycji i zadanych pytań) | Facebook, www.facebook.com [dostęp 2021-11-03] (pol.).
  8. Urząd Statystyczny w Katowicach / Opracowania bieżące / Komunikaty i biuletyny / Inne opracowania / Biuletyn statystyczny województwa śląskiego I kwartał 2015, katowice.stat.gov.pl [dostęp 2017-11-20].
  9. Zatrważające dane GUS. Te polskie miasta wyludniają się najszybciej. Łódź i Częstochowa wysoko.
  10. Zabrze w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-04] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  11. a b c d e f Piotr Hnatyszyn, Piotr Muschalik, Zabrze powroty/heimkehr/come backs, 2007, s. 7, ISBN 9789388427520.
  12. Dariusz Walerjański, ZABRZE krok po kroku/step by step/Schritt für Schritt, Wydanie III uzupełnione, 2010, s. 7, ISBN 978-83-924037-6-0.
  13. Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 70, 442.
  14. a b Heinrich Adamy, Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung. Ein Bild aus der Vorzeit, wyd. 2, Breslau: Verlag von Priebatsch’s Buchhandlung, 1888, s. 9, OCLC 456751858 (niem.).
  15. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  16. H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.
  17. Knie 1830 ↓, s. 874.
  18. Urząd Miejski w Zabrzu, Miasto - Historia miasta - Hindenburg [dostęp 2021-07-24] (pol.).
  19. J. Wolanin, Akta miasta Zabrza - Sygnatura 15/35/0 - Opis - Dzieje twórcy, www.szukajwarchiwach.gov.pl [dostęp 2021-07-24].
  20. a b Rozporządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 27 listopada 1945 r. o ustaleniu brzmienia urzędowego nazw miejscowości na obszarze Ziem Odzyskanych Śląska Opolskiego, [w:] (Śląska Biblioteka Cyfrowa) [online], „Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki”, R. 1 (nr 34), poz. 449 (§1, dz. XV, nr 6; §2), 22 grudnia 1945, s. 382 [dostęp 2022-08-09].
  21. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  22. Zabrze moje miasto.
  23. Patrz nazwa.
  24. „Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 637, hasło „Zabrze”.
  25. Kreis Hindenburg.
  26. a b Piotr Hnatyszyn, Piotr Muschalik, Zabrze powroty/heimkehr/come backs, 2007, s. 9, ISBN 9789388427520.
  27. Wizyta generała de Gaulle’a w Zabrzu., Historia Zabrza, 8 września 2017 [dostęp 2022-08-09] (pol.).
  28. Kronika (lipiec 1967 – lipiec 1968), „Kroniki Miasta Zabrza”, R. 1968 [2], Zabrze 1968, s. 226.
  29. Order Sztandaru Pracy I klasy dla Zabrzu. „Nowiny”, s. 1, nr 278 z 7 grudnia 1978. 
  30. Dariusz Walerjański, Zabrze krok po kroku/step by step/Schritt für Schritt. Wydanie III uzupełnione, 2010, s. 42, ISBN 978-83-924037-6-0.
  31. Śląski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Katowicach zawiadamia o wpisie do rejestru zabytków nieruchomych woj. śląskiego następującego zabytku: zespół zabudowy osiedla mieszkaniowego przy ul. Wolności 149, pl. Słowiański 1–5, ul.Stanisława Wyspiańskiego 1–9 w miejscowości Zabrze (pol.) wkz.katowice.pl [dostęp 2020-06-09].
  32. Ewa Pokorska: Piękno użyteczne. Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, 2011, s. 103–104. ISBN 978-83-85871-60-6.
  33. Dziennik Zachodni – wkładka Region, „Krypta się otwiera”, 5 października 2007 roku.
  34. Liczba bezrobotnych zarejestrowanych oraz stopa bezrobocia według województw, podregionów i powiatów. Stan w końcu lipca 2015 r.. Główny Urząd Statystyczny, 2015-08-25. [dostęp 2015-08-25].
  35. Operatorzy ZTM, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2021-11-01].
  36. Kino Roma w Zabrzu.
  37. Miejski Ośrodek Kultury w Zabrzu / Ośrodki, mok.art.pl [dostęp 2022-08-09].
  38. Marcin Chabior, Oddział Biblioteki w Zabrzu-Rokitnicy z czytelnią w Zabrzu, Biblioteka Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach [dostęp 2022-08-09] (pol.).
  39. GAZETA MIEJSKA Gliwice, gazeta-miejska.pl [dostęp 2022-08-09].
  40. Parki, Urząd Miejski w Zabrzu, 26 sierpnia 2020 [dostęp 2022-08-09] (pol.).
  41. Borsigwerk (Biskupice) – park i pomnik poległych sportowców., Historia Zabrza, 20 kwietnia 2021 [dostęp 2022-08-09] (pol.).
  42. Biskupice-Borsigwerk – Park Hutniczy., Historia Zabrza, 24 października 2020 [dostęp 2022-08-09] (pol.).
  43. Informacje o jednostce – Zabrzański Kompleks Rekreacji Aquarius [dostęp 2022-08-09] (pol.).
  44. Kąpielisko Leśne, Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Zabrzu [dostęp 2022-08-09].
  45. ReShape – nowy kształt fitnessu – Zabrze, Reshape [dostęp 2022-08-09] (pol.).
  46. Siłownia Smart Gym Zabrze Arena | kluby fitness i siłownie Smart Gym, smartgym.club [dostęp 2022-08-09].
  47. Just GYM Zabrze Plac Teatralny, Just GYM [dostęp 2022-08-09] (pol.).
  48. Xtreme Fitness Gyms Zabrze, Xtreme Fitness [dostęp 2022-08-09].
  49. Klub Sportowy Społem Zabrze.
  50. Zabrze, Luteranie, 6 lipca 2017 [dostęp 2022-08-09] (pol.).
  51. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-17].
    *Sala Królestwa Świadków Jehowy w Zabrzu-Rokitnicy już otwarta, dziennikzachodni.pl, 12 grudnia 2016 [dostęp 2017-05-12].
    * Świadkowie Jehowy wznawiają publiczną działalność w Zabrzu, zabrze.com.pl, 28 czerwca 2022 [dostęp 2022-06-30].
  52. Zarządzenie Nr 111 Wojewody Śląskiego z dnia 8 kwietnia 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2010 r., Nr 64, poz. 1062).
  53. Zmiany w funkcjonowaniu Urzędu Miejskiego, zabrze.com.pl [dostęp 2018-12-05].
  54. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe. wybory2002.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-20].
  55. Geografia wyborcza – Wybory samorządowe – Państwowa Komisja Wyborcza. wybory2006.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-20].
  56. Wybory Samorządowe 2010 – Geografia wyborcza – Województwo śląskie – – m. Zabrze. wybory2010.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-20].
  57. Państwowa Komisja Wyborcza | Zabrze. wybory2014.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-25)].
  58. Wybory samorządowe 2018, wybory2018.pkw.gov.pl [dostęp 2018-10-26].
  59. Przerażający raport ws. jakości powietrza. Polskie miasta na czele listy. 2016-05-14.
  60. Nowy Targ, Sucha Beskidzka i Proszowice wśród najbardziej rakotwórczych miast w Polsce. „Dziennik Polski”, 2015-01-05. Warszawa. 
  61. Miasta partnerskie i zaprzyjaźnione. Urząd Miejski w Zabrzu. [dostęp 2011-06-15].
  62. Zabrze solidaryzuje się z Ukrainą. Zrywa umowę partnerską z Kaliningradem. zabrze.com.pl, 2022-03-03. [dostęp 2022-03-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]