Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne
Częste mycie rąk jest jednym z najczęstszych objawów zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego
Częste mycie rąk jest jednym z najczęstszych objawów zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego
ICD-10 F42
F42.0 Zaburzenie z przewagą myśli czy ruminacji natrętnych
F42.1 Zaburzenie z przewagą czynności natrętnych (rytuały)
F42.2 Myśli i czynności natrętne, mieszane
DSM-IV 300.3
DiseasesDB 33766
MeSH D009771

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (ang. obsessive-compulsive disorder, OCD) – zaburzenie psychiczne charakteryzujące się występowaniem u chorego natrętnych (obsesyjnych) myśli lub zachowań przymusowych (kompulsyjnych).

Określane dawniej jako „nerwica natręctw” i tradycyjnie zaliczane były do zaburzeń nerwicowych. W ICD-10 zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne klasyfikuje się jako F42; oznaczenie jako F42.0 oznacza zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne z przewagą myśli obsesyjnych, a F42.1 z przewagą czynności natrętnych (rytuałów)[1]. W DSM-IV klasyfikowane było wśród zaburzeń lękowych[2], natomiast w DSM-5 znajduje się w oddzielnym, nowym rozdziale „Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne i podobne”.

Rozpoznanie OCD należy preferować w przypadku, gdy objawy zaburzenia powstają lub utrzymują się poza epizodem depresyjnym.

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne należy różnicować z osobowością anankastyczną. Osobowość anankastyczna charakteryzuje się poczuciem niepewności, wątpliwości, przesadną dokładnością, sprawdzaniem, ostrożnością, dążeniem do perfekcjonizmu, nadmierną skrupulatnością oraz sztywnością i uporem. Mogą występować obsesje i kompulsje, jednak nie osiągają one takiego nasilenia, jak w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym.

Epidemiologia[edytuj | edytuj kod]

Wyniki badania populacyjnego wykazały, że rozpowszechnienie OCD w ciągu życia wynosi 2,5%; nie ma istotnych różnic w rozpowszechnieniu u kobiet i u mężczyzn. W 25% przypadków objawy zaczynają się przed 14. rokiem życia, w 80% przed 25 rokiem życia[3].

Objawy i przebieg[edytuj | edytuj kod]

Przebieg OCD jest przewlekły, falujący, z zaostrzeniami i poprawami. Niekiedy początek zaburzenia jest ostry (nagły). 5–10% chorych doświadcza pełnej remisji objawów, u 6–10% nie ma remisji i przebieg jest stale postępujący[3].

Obsesje[edytuj | edytuj kod]

Obsesjami nazywa się występowanie u chorego irracjonalnych myśli, które pojawiają się w świadomości automatycznie i powodują u pacjenta cierpienie oraz chęć uwolnienia się od nich. Myśli najczęściej dotyczą przemocy, religii czy seksualności, jak również dążenia do porządku (czystości) i symetrii (układaniu przedmiotów w symetryczny sposób). Innymi często pojawiającymi się myślami są te odnoszące się do zdrowia i obaw przed zakażaniem się jakąś chorobą, potrzebą zachowania nieskazitelnej czystości ciała, nieustanne myślenie, czy wszystko dopięło się na ostatni guzik (co powoduje wielokrotne, absurdalne sprawdzanie wszystkiego).

Kompulsje[edytuj | edytuj kod]

Kompulsje to czynności, które chory wykonuje w celu zapobiegnięcia jakiemuś wydarzeniu, które miałoby się dokonać, jeśli dana czynność nie zostanie wykonana.

Osoby doświadczające obsesji i kompulsji zdają sobie sprawę z irracjonalności swoich myśli i zachowań (co różni obsesje i kompulsje od urojeń), jednak z powodu lęku są one zmuszone do wykonywania określonych czynności.

Przyczyny[edytuj | edytuj kod]

Przyczyny nerwicy natręctw są złożone. Choroba natręctw może być bowiem mogą być wynikiem:

  • doświadczeń z dzieciństwa dotyczących poczucia odpowiedzialności za zapobieganie ewentualnym zagrożeniom,
  • nieprawidłowego funkcjonowania mózgu (nadaktywności niektórych jego obszarów, m.in. kory przedczołowej, jądra ogoniastego, kory okrężnej, ciała prążkowanego, zwojów podstawy). Według badań przyczynami zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego mogą być nieprawidłowości w funkcjonowaniu niektórych obszarów mózgu, a przede wszystkim: płata czołowego, przedniej części zakrętu obręczy oraz jąder podkorowych. Kluczową rolę w patogenezie OCD odgrywa jądro ogoniaste. Jedna z hipotez tłumaczy objawy zaburzenia utratą kontroli impulsów i zachowań wskutek nieprawidłowości w obrębie pętli neuronalnych obejmujących grzbietowo-boczną korę przedczołową, jądro ogoniaste, prążkowie i wzgórze (obwodu korowo-prążkowiowo-wzgórzowo-korowego, ang. cortico-striato-thalamo-cortical circuit, CSTC)[4][5].
  • nieprawidłowości wynikające z budowy anatomicznej lub funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego,
  • czynników genetycznych oraz środowiskowych (występowanie choroby natręctw w rodzinie zwiększa ryzyko rozwoju zaburzeń o 10%.)

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

Leczenie OCD obejmuje farmakoterapię, psychoterapię i psychoedukację. W OCD z przewagą natręctw psychoterapia wydaje się mieć przewagę nad oddziaływaniami farmakologicznymi[3]. Meta-analiza badań porównująca skuteczność farmakoterapii (antydepresanty) i psychoterapii (poznawcze i behawioralne), wskazała na większą efektywność tych drugich. Jednak w wielu eksperymentach badani podczas psychoterapii mieli zezwolenie na korzystanie z leków. Autorzy meta-analizy konkludują, że najbezpieczniej jest założyć, że łączenie obu form leczenia jest najbardziej efektywne[6][7][8].

Psychoterapia[edytuj | edytuj kod]

Rekomendowaną metodą psychoterapeutyczną jest terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive behavioural therapy – CBT), a szczególnie forma zawierająca technikę ekspozycji i powstrzymania reakcji (ang. exposure with response prevention – ERP), która została opracowaną z myślą o terapii ZOK. Metody CBT mają najlepiej udowodnioną efektywność (wiele badań z randomizacją i kontrolą efektu placebo)[6][9][10][11][12][13][14]. Sama terapia poznawcza (np. restrukturyzacja poznawcza) też jest bardziej skuteczna od placebo: pomaga zmniejszać dystres, pozbywać się dysfunkcyjnych przekonań związanych z objawami czy motywować do leczenia, ale wygląda na to, że ERP jest skuteczniejsza[6][7]. Terapia behawioralna jest efektywna, a jeśli chodzi o jej "składniki", to ekspozycja może być przeprowadzana w wyobraźni, zanim będzie przeprowadzana in vivo i lepiej, żeby odbywała się również przy terapeucie, a nie tylko podczas zadań domowych[6][7][10][12]. Najprawdopodobniej grupowa wersja CBT jest efektywna, choć przydałoby się więcej badań z grupami placebo[15].

Opracowuje się programy CBT, które mogą być przeprowadzane "poza gabinetem" (ang. self-help). Programy te różnią się formą (np. książki, kursy online) i intensywnością kontaktu ze specjalistą (od braku kontaktu, poprzez kontakt ograniczony do maila, aż do wideokonferencji). Wyniki meta-analiz przedstawiają się bardzo obiecująco, ale potrzebnych jest więcej badań kontrolujących efekt placebo. Poza tym, wygląda na to, że kontakt ze specjalistą zwiększa efektywność terapii[16][17][18][19][20][21].

Obiecująco przedstawiają się wstępne ustalenia z meta-analizy badań nad efektywnością terapii metapoznawczej (ang. metacognitive therapy). Badania miały charakter pilotażowy (małe grupy, brak kontroli placebo), więc do wyników należy podchodzić z dużą ostrożnością[22].

Farmakoterapia[edytuj | edytuj kod]

W farmakoterapii OCD zalecane są, przede wszystkim, selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI), a dokładniej: escitalopram, fluoksetyna, fluwoksamina, paroksetyna i sertralina. Lekiem drugiego rzutu ma być klomipramina (TCA), ze względu na większe ryzyko wystąpienia skutków ubocznych[23][24]. Jako kolejne rekomendowane są citalopram (SSRI), wenlafaksyna (SNRI) i mirtazapina (NaSSA); w ostatniej kolejności – fenelzyna[3][24].

Efektywność SSRI, jako grupy, została udowodniona w randomizowanych badaniach kontrolujących efekt placebo. Najwięcej dowodów przemawia za skutecznością fluoksetyny, fluwoksaminy, paroksetyny i sertraliny. Citalopram, escitalopram i wenlafaksyna testowane były w jednym, dwóch badaniach. Dobrze udokumentowana jest też efektywność klomipraminy[6][7][24]. Skuteczność leków SSRI i SNRI nie zależy od nasilenia objawów ZOK[25].

Niektóre neuroleptyki stosowane są w leczeniu skojarzonym, w przypadku oporności na leczenie lub przy niepełnej odpowiedzi terapeutycznej. .Są dowody na skuteczność potencjalizacji leczenia antydepresantów arypiprazolem (tylko dwa badania). Niejasna jest kwestia efektywności po dodaniu rysperydonu (4 badania). Nie stwierdzono skuteczności potencjalizacji olanzapiną (2 badania), kwetiapiną (4 badania), haloperydolem (1 badanie), paliperydonem (1 badanie) i kwetiapiną (4 badania)[26][27][28]. Co do tej ostatniej, dwa badania mierzące efektywność w połączeniu z citalopramem wykazały skuteczność[29].

Możliwe, że połączenie SSRI i memantyny daje lepsze efekty od terapii samymi antydepresantami. Choć wyniki badań są obiecujące, to należy zauważyć, że grupy użyte w nich były niewielkie[30].

Trwają prace nad ustaleniem przydatności litu i leków przeciwpadaczkowych w terapii pacjentów opornych na standardowe leczenie[31] .

Nie wygląda na to, by w wypadku ZOK, dodatek D-cykloseryny do psychoterapii opartych na ekspozycji zwiększał efektywność leczenia. Wyniki są dość niejednoznaczne - możliwe, że występuje niewielki efekt[32][33].

Inne metody[edytuj | edytuj kod]

Dobrze prezentują się wyniki meta-analiz badań nad powtarzalną przezczaszkową stymulacją magnetyczną (ang. repetitive transcranial magnetic stimulation rTMS): terapia rTMS okazała się być bardziej efektywna od terapii placebo. Jedyne ograniczenie, to fakt, że w meta-analizach uwzględniano tylko krótkoterminowe skutki oddziaływań metody[34][35].

W przypadku nieskuteczności leczenia zastosowanie znajdują metody psychochirurgiczne (kapsulotomia, traktotomia podogoniasta)[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Opis objawów zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego przedstawił Jean-Étienne Dominique Esquirol w 1838 roku jako postać monomanii pod nazwą dèlire partiel[36]. Objawy natręctw były jednak znane od wieków, ich opisy można znaleźć w dziełach literackich. Niektóre podręczniki psychiatrii podają przykład Lady Makbet w dramacie Williama Shakespeara, która wielokrotnie myła ręce, usiłując zmyć z nich krew i brud[37].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. ICD-10. Międzynarodowa statystyczna klasyfikacja chorób i problemów zdrowotnych (pol.). World Health Organization; Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia, 2008. [dostęp 2016-06-22]. s. 227 (231 w pliku PDF).
  2. DSM-IV. [dostęp 2015-09-06].
  3. a b c d e Jerzy Landowski, Wiesław Jerzy Cubała: Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. W: Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Marek Jarema (red.). Gdańsk: ViaMedica, 2015, s. 212-223. ISBN 978-83-7599-867-2.
  4. S.E. Swedo, J.L. Rapoport, H. Leonard, M. Lenane i inni. Obsessive-compulsive disorder in children and adolescents. Clinical phenomenology of 70 consecutive cases. „Archives of General Psychiatry”. 46 (4), s. 335-341, 1989. PMID: 2930330. 
  5. J.L. Rapoport, S.P. Wise. Obsessive-compulsive disorder: evidence for basal ganglia dysfunction. „Psychopharmacology Bulletin”. 24 (3), s. 380-384, 1988. PMID: 3153497. 
  6. a b c d e Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Petros Skapinakis i inni, Pharmacological and psychotherapeutic interventions for management of obsessive-compulsive disorder in adults: a systematic review and network meta-analysis, „The Lancet Psychiatry”, 3 (8), 2016, s. 730–739, DOI10.1016/s2215-0366(16)30069-4, ISSN 2215-0366, PMID27318812, PMCIDPMC4967667.
  7. a b c d Tan Shian Ming, Network meta-analyses and treatment recommendations for obsessive-compulsive disorder, „The Lancet Psychiatry”, 3 (10), 2016, s. 920–921, DOI10.1016/s2215-0366(16)30281-4, ISSN 2215-0366.
  8. David F. Tolin, Can Cognitive Behavioral Therapy for Anxiety and Depression Be Improved with Pharmacotherapy? A Meta-analysis, „Psychiatric Clinics of North America”, 40 (4), 2017, s. 715–738, DOI10.1016/j.psc.2017.08.007, ISSN 0193-953X.
  9. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Stefan G. Hofmann, Jasper A. J. Smits, Cognitive-behavioral therapy for adult anxiety disorders: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials, „The Journal of Clinical Psychiatry”, 69 (4), 2008, s. 621–632, ISSN 1555-2101, PMID18363421, PMCIDPMC2409267.
  10. a b A ROSA-ALCAZAR i inni, Psychological treatment of obsessive–compulsive disorder: A meta-analysis☆, „Clinical Psychology Review”, 28 (8), 2008, s. 1310–1325, DOI10.1016/j.cpr.2008.07.001, ISSN 0272-7358.
  11. Rebecca E. Stewart, Dianne L. Chambless, Cognitive–behavioral therapy for adult anxiety disorders in clinical practice: A meta-analysis of effectiveness studies., „Journal of Consulting and Clinical Psychology”, 77 (4), 2009, s. 595–606, DOI10.1037/a0016032, ISSN 1939-2117.
  12. a b Dean McKay i inni, Efficacy of cognitive-behavioral therapy for obsessive–compulsive disorder, „Psychiatry Research”, 225 (3), 2015, s. 236–246, DOI10.1016/j.psychres.2014.11.058, ISSN 0165-1781.
  13. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Joseph K. Carpenter i inni, Cognitive behavioral therapy for anxiety and related disorders: A meta-analysis of randomized placebo-controlled trials, „Depression and Anxiety”, 35 (6), 2018, s. 502–514, DOI10.1002/da.22728, ISSN 1520-6394, PMID29451967, PMCIDPMC5992015.
  14. Kristen S. Springer, Hannah C. Levy, David F. Tolin, Remission in CBT for adult anxiety disorders: A meta-analysis, „Clinical Psychology Review”, 61, 2018, s. 1–8, DOI10.1016/j.cpr.2018.03.002, ISSN 0272-7358.
  15. D. Schwartze i inni, Efficacy of group psychotherapy for obsessive-compulsive disorder: A meta-analysis of randomized controlled trials, „Journal of Obsessive-Compulsive and Related Disorders”, 10, 2016, s. 49–61, DOI10.1016/j.jocrd.2016.05.001, ISSN 2211-3649.
  16. Pim Cuijpers i inni, Computer-Aided Psychotherapy for Anxiety Disorders: A Meta-Analytic Review, „Cognitive Behaviour Therapy”, 38 (2), 2009, s. 66–82, DOI10.1080/16506070802694776.
  17. Catrin Lewis, Jennifer Pearce, Jonathan I. Bisson, Efficacy, cost-effectiveness and acceptability of self-help interventions for anxiety disorders: systematic review, „The British Journal of Psychiatry”, 200 (1), 2012, s. 15–21, DOI10.1192/bjp.bp.110.084756, ISSN 0007-1250.
  18. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Filip K. Arnberg i inni, Internet-Delivered Psychological Treatments for Mood and Anxiety Disorders: A Systematic Review of Their Efficacy, Safety, and Cost-Effectiveness, „PLOS ONE”, 9 (5), 2014, e98118, DOI10.1371/journal.pone.0098118, ISSN 1932-6203, PMID24844847, PMCIDPMC4028301.
  19. Andrea Pozza i inni, Computer-delivered cognitive-behavioural treatments for obsessive compulsive disorder: preliminary meta-analysis of randomized and non-randomized effectiveness trials, „the Cognitive Behaviour Therapist”, 7, 2014, DOI10.1017/S1754470X1400021X, ISSN 1754-470X.
  20. Davide Dettore, Andrea Pozza, Gerhard Andersson, Efficacy of Technology-delivered Cognitive Behavioural Therapy for OCD Versus Control Conditions, and in Comparison with Therapist-Administered CBT: Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials, „Cognitive Behaviour Therapy”, 44 (3), 2015, s. 190–211, DOI10.1080/16506073.2015.1005660.
  21. Caitlin P. Pearcy i inni, A systematic review and meta-analysis of self-help therapeutic interventions for obsessive–compulsive disorder: Is therapeutic contact key to overall improvement?, „Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry”, 51, 2016, s. 74–83, DOI10.1016/j.jbtep.2015.12.007, ISSN 0005-7916.
  22. Ramin Sadeghi i inni, A systematic review and meta-analysis on controlled treatment trials of metacognitive therapy for anxiety disorders, „Journal of Research in Medical Sciences”, 20 (9), 2015, s. 901–909, DOI10.4103/1735-1995.170632.
  23. J.E. Grant. Clinical practice: Obsessive-compulsive disorder. „N Engl J Med”. 371 (7), s. 646-653, 2014. DOI: 10.1056/NEJMcp1402176. PMID: 25119610. 
  24. a b c Borwin Bandelow i inni, World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) Guidelines for the Pharmacological Treatment of Anxiety, Obsessive-Compulsive and Post-Traumatic Stress Disorders – First Revision, „The World Journal of Biological Psychiatry”, 9 (4), 2008, s. 248-312, DOI10.1080/15622970802465807.
  25. Ymkje Anna de Vries i inni, Initial severity and antidepressant efficacy for anxiety disorders, obsessive-compulsive disorder, and posttraumatic stress disorder: An individual patient data meta-analysis, „Depression and Anxiety”, 35 (6), 2018, s. 515–522, DOI10.1002/da.22737, ISSN 1091-4269.
  26. M. Dold, M. Aigner, R. Lanzenberger, S. Kasper. Antipsychotic augmentation of serotonin reuptake inhibitors in treatment-resistant obsessive-compulsive disorder: a meta-analysis of double-blind, randomized, placebo-controlled trials. „Int J Neuropsychopharmacol”. 16 (3), s. 557-574, 2013. DOI: 10.1017/S1461145712000740. PMID: 22932229. 
  27. D. Veale, S. Miles, N. Smallcombe, H. Ghezai i inni. Atypical antipsychotic augmentation in SSRI treatment refractory obsessive-compulsive disorder: a systematic review and meta-analysis. „BMC Psychiatry”. 14, s. 317, 2014. DOI: 10.1186/s12888-014-0317-5. PMID: 25432131. PMCID: PMC4262998. 
  28. M. Dold, M. Aigner, S. Kasper, Augmentation of serotonin reuptake inhibitors with antipsychotic drugs in treatment-resistant obsessive-compulsive disorder: a meta-analysis, „European Neuropsychopharmacology”, 27, 2017, S1004–S1005, DOI10.1016/s0924-977x(17)31764-9, ISSN 0924-977X.
  29. Alicia Ruelaz Maher i inni, Efficacy and Comparative Effectiveness of Atypical Antipsychotic Medications for Off-Label Uses in Adults, „Journal of the American Medical Association”, 306 (12), 2011, s. 1359-1369, DOI10.1001/jama.2011.1360, ISSN 0098-7484.
  30. Taro Kishi, Yuki Matsuda, Nakao Iwata, Combination Therapy of Serotonin Reuptake Inhibitors and Memantine for Obsessive– Compulsive Disorder: A Meta-Analysis of Double-Blind, Randomized, Placebo-Controlled Trials, „Journal of Alzheimer's Disease”, 64 (1), 2018, s. 43–48, DOI10.3233/jad-180237, ISSN 1387-2877.
  31. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać R. Soleimani i inni, Protocol for a Systematic Review and Meta-Analysis of Lithium, Anticonvulsive or atypical antipsychotic Drugs for Treatment of Refractory Obsessive-Compulsive Disorder, „Journal of Medicine and Life”, 10 (4), 2017, s. 208–215, ISSN 1844-3117, PMID29362595, PMCIDPMC5771250.
  32. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Joseph F. McGuire i inni, A Meta-Analysis of d-Cycloserine in Exposure-Based Treatment, „The Journal of Clinical Psychiatry”, 78 (02), 2016, s. 196–206, DOI10.4088/jcp.15r10334, ISSN 0160-6689, PMID27314661, PMCIDPMC5967394.
  33. David Mataix-Cols i inni, D-Cycloserine Augmentation of Exposure-Based Cognitive Behavior Therapy for Anxiety, Obsessive-Compulsive, and Posttraumatic Stress Disorders, „JAMA Psychiatry”, 74 (5), 2017, s. 501, DOI10.1001/jamapsychiatry.2016.3955, ISSN 2168-622X.
  34. Marcelo T. Berlim, Nicholas H. Neufeld, Frederique Van den Eynde, Repetitive transcranial magnetic stimulation (rTMS) for obsessive–compulsive disorder (OCD): An exploratory meta-analysis of randomized and sham-controlled trials, „Journal of Psychiatric Research”, 47 (8), 2013, s. 999–1006, DOI10.1016/j.jpsychires.2013.03.022, ISSN 0022-3956.
  35. Dong-Dong Zhou i inni, An updated meta-analysis: Short-term therapeutic effects of repeated transcranial magnetic stimulation in treating obsessive-compulsive disorder, „Journal of Affective Disorders”, 215, 2017, s. 187–196, DOI10.1016/j.jad.2017.03.033, ISSN 0165-0327.
  36. GE. Berrios. Obsessive-compulsive disorder: its conceptual history in France during the 19th century.. „Comprehensive Psychiatry”. 30 (4), s. 283-295, 1989. PMID: 2667880. 
  37. Rybakowski i Pilaczyńska 2011 ↓, s. 416.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janusz Rybakowski, Ewa Pilaczyńska: Zespół natręctw (obsesyjno-kompulsyjny). W: Adam Bilikiewicz, Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka, Janusz Rybakowski: Psychiatria. T. 2. Wrocław: Urban & Parner, 2011, s. 416–427. ISBN 978-83-7609-106-8.
  • R.E. Hales, S.C. Yudofsky, G.O. Gabbard: Psychiatria tom II. Warszawa: MediPage, 2012, s. 265–282. ISBN 978-83-61104-30-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.