Zadłużenie zagraniczne PRL

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Po II wojnie światowej Polska rozpoczęła odbudowę swojej gospodarki z długiem około 200 mln dolarów[potrzebny przypis]. Zadłużenie to obsługiwano wykorzystując przedwojenne zapasy złota Banku Polskiego.

Stan niskiego zadłużenia zagranicznego utrzymywał się do roku 1971. Po zastąpieniu Władysława Gomułki (znanego z niechęci do zaciągania kredytów) – przez Edwarda Gierka, 31 grudnia 1970 roku zadłużenie Polski wobec krajów kapitalistycznych wynosiło 1,1 mld USD (6,4 mld w 2011 USD). Relacja zadłużenia dewizowego do wpływów dewizowych z eksportu towarów i usług wynosiła wtedy 86%[1].

Historia[edytuj]

W roku 1973 stan zadłużenia w walutach wymienialnych przekroczył ówczesny poziom rocznych wpływów z eksportu w tych walutach. W 1975 roku stopień obciążenia wpływów z eksportu obsługą długów, w obrotach z krajami kapitalistycznymi osiągnął poziom 32%. Przekroczona została granica struktury zadłużenia: szybciej rosło zadłużenie z tytułu kredytów krótkoterminowych, którymi łatano dziury w spłatach – w szczytowym roku 1976 relacja zadłużenia krótkoterminowego do wpływów z eksportu wyniosła ponad 46% a całkowite zadłużenie wynosiło 8,4 mld USD.

W 1980 zadłużenie zagraniczne w walutach wymienialnych osiągnęło poziom 24,1 mld USD (66,3 mld w 2011 USD), a wymagalne płatności z tytułu obsługi zadłużenia zagranicznego na rok 1981 wynosiły 10,9 mld USD (4,4 mld USD – spłata kredytów, 3,1 mld USD spłata kredytów bankowych; 2,6 mld USD – odsetki, 0,8 mld USD – sfinansowanie deficytu obrotów bieżących), podczas gdy wartość całego eksportu do krajów kapitalistycznych miała wynieść 8,5 mld USD.

Według szacunkowych danych tylko 20% otrzymywanych w latach siedemdziesiątych kredytów przeznaczono na finansowanie inwestycji i wzrostu mocy wytwórczych[2]. Główną ich część (ok. 65%) wykorzystano na import surowców i materiałów do produkcji. Reszta (ok. 15%) sfinansowała zakup artykułów konsumpcyjnych, przede wszystkim produktów rolnych, gdyż krajowa produkcja żywności nie nadążała za wzrostem konsumpcji[2].

W 1981 roku rząd gen. Jaruzelskiego poinformował Klub Paryski o wstrzymaniu spłat zadłużenia zagranicznego w wysokości 25,5 miliardów USD (w 2012 roku ok. $64,92 miliardów)[3] oraz 3,1 miliardów rubli transferowych (ok. 2,5 miliarda USD)[4] z powodu niewypłacalności PRL[5].

W latach 1981–1989 średnie oprocentowanie zadłużenia sięgało 10%. Z sumy około 27 mld dolarów odsetek zapłacono nieco ponad 12 mld dolarów, zaś około 15 mld dolarów powiększyło stan zadłużenia. W 1985 zadłużenie zagraniczne wynosiło 53,1% dochodu narodowego wytworzonego. W końcu 1989 roku całkowity dług zagraniczny wynosił 42,3 mld dolarów (77,4 mld w 2011 USD), w tym 40,8 mld dolarów w walutach krajów zachodnich i 1,5 mld dolarów w walutach krajów socjalistycznych (w latach 80. narastało także zadłużenie w rublach transferowych, osiągając w 1988 poziom 6,5 mld) – była to równowartość 64,8% ówczesnego dochodu narodowego[6], przeliczonego na USD po kursie oficjalnym.

Kredyty zagraniczne PRL mające przyczynić się do zmniejszenia dysproporcji gospodarczych pomiędzy Polską a krajami rozwiniętymi okazały się w rzeczywistości istotną barierą rozwoju[2] (całkowity wzrost PKB w latach 1979–1989 wyniósł zaledwie +1,1%). W 1989 roku powołany został Fundusz Obsługi Zadłużenia Zagranicznego, którego zadaniem miało być skupowanie polskiego długu poniżej ceny nominalnej.

Zmiany zadłużenia w walutach wymienialnych (w mld USD) w okresie PRL[7][8]:

Rok Nominalnie Wartość realna długu w 2005
1946 0,2 2,0
1955 0,3 2,2
1963 1,0 7,0
1970 1,1 6,4
1976 8,4 28,8
1980 24,1 57,1
1985 29,3 53,2
1989 40,8 64,3
1990 46,1 68,9

Restrukturyzacja zadłużenia PRL w latach 90.[edytuj]

W I połowie lat 90. nastąpiła restrukturyzacja i umorzenie części strumienia rat kapitałowych oraz odsetek należnych za lata 1991–2003. Operacja była możliwa dzięki – jak się powszechnie sądzi – poparciu USA po udanej akcji polskiego wywiadu w Iraku w 1990 (I wojna w Zatoce Perskiej)[9].

W I etapie, rozpoczętym 1 kwietnia 1991 zadłużenie zostało zmniejszone o 30 proc. według wyceny NPV[7]: umorzonych zostało 6,9 mld USD należnych odsetek oraz 2,9 mld USD kapitału zadłużenia wobec Klubu Paryskiego, głównie dzięki redukcji o 80 proc. odsetek za lata 1991–1994 (po spełnieniu warunku spłaty gotówką 20 proc. pozostałych odsetek).

II etap redukcji zadłużenia rozpoczął się 21 kwietnia 1994 r., a jego realizacja miała przynieść w efekcie zmniejszenie zadłużenia o dalsze 20 proc. według wyceny NPV. Nastąpiło zróżnicowanie płatności w zależności od opcji wybranej przez wierzycieli z Klubu Paryskiego. Do wyboru były trzy możliwości: redukcja kapitału i konieczność spłaty odsetek w pełnej wysokości od zredukowanego kapitału, redukcja odsetek naliczonych od całego kapitału według stopy rynkowej oraz redukcja odsetek, ale 50 proc. należnych odsetek z lat 1994–2003 miała być skapitalizowana i następnie spłacana w 22 równych, półrocznych ratach wraz z kapitałem. W sumie, w ramach I i II etapu zredukowano kapitał zadłużenia o ok. 6 mld USD[10].

W październiku 1994 r., po długich negocjacjach trwających od roku 1991 został zredukowany dług wobec Klubu Londyńskiego. Umorzono część (0,87 mld USD) zaległości odsetkowych, wykupiono 3,25 mld USD kapitału (w cenie 38-41 centów za dolara), pozostałe 10,27 mld USD zamieniono na nowe obligacje o wartości 7,98 mld USD i rentowności ok. 7% – w rezultacie zadłużenie Polski wobec Klubu Londyńskiego zmniejszyło się (X 1994) o 6,41 mld USD, kosztem wzrostu zadłużenia względem innych podmiotów – głównie MFW i Banku Światowego – na kwotę 1,71 mld USD[7].

Na koniec roku 1994, a więc już po przeprowadzeniu redukcji kapitału wraz z zaległymi odsetkami, całkowite zadłużenie zagraniczne Polski wynosiło 42,174 mld USD.

Polska podpisała również porozumienie z 3 członkami Klubu ParyskiegoFrancją, Szwajcarią i USA w sprawie konwersji części spłacanego długu na inwestycje proekologiczne – USA i Szwajcaria przeznaczyły na ten cel po 10% rocznej spłaty, Francja – 1%; łącznie było to 470 mln USD rozłożonych na 17 lat.

Nowy harmonogram spłat zrestrukturyzowanego zadłużenia przewidywał, że zwrot polskiego długu wobec Klubu Paryskiego powinien nastąpić do 2014 r., natomiast wobec Klubu Londyńskiego do 2024 r. Obciążenia związane z jego spłatą miały w kolejnych latach wzrastać – od ok. 2 mld USD w 1995 do 4,5 mld USD w 2000, a w latach 2005–2008 osiągnąć 6-7 mld USD.

Zadłużenie wobec ZSRR i innych krajów RWPG zostało umorzone do 1996 na zasadzie opcji zerowej, tj. kompensacji wzajemnych zobowiązań (możliwej dzięki olbrzymiej nadwyżce z 1990 w handlu rozliczanym w rublach transferowych)[11]. Zasadnicza część tych zobowiązań, dotycząca ZSRR w kwocie 4,7 mld rubli transferowych i ok. 2 mld USD została skompensowana należnościami wobec Polski w kwocie 7 mld rubli transferowych i 366 mln USD[12].

Zmiany zadłużenia PRL (w mln USD) w latach 90.[13]:

1990 1991 1992 1993 1994 1999
Ogółem 48 474,78 48 411,93 47 044,33 47 246,30 42 174,00 31 300,00
Klub Paryski 32 778,36 31 525,82 29 558,93 28 666,69 26 818,00 22 800,00
Gwarantowane poza KP 530,65 443,76 358,10 276,41 224,00
Klub Londyński 11 163,78 11 733,47 12 163,12 12 695,92 7 988,00 5 300,00
b. ZSRR i b. RWPG 2 407,94 2 572,48 2 591,24 2 711,11 2 395,00 0,00

31 marca 2009 Polska ostatecznie spłaciła wszystkie swoje zobowiązania wobec Klubu Paryskiego (z wyjątkiem 118 mln USD zobowiązań wobec Japonii, które będą spłacane zgodnie z harmonogramem do roku 2014)[14][15]. 29 października 2012 roku poinformowano o spłacie całego długu z tzw. „czasów Gierka”[16].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Zadłużenie zagraniczne Polski (1) (pol.). NBPortal.pl, 28 listopada 2008. [dostęp 9 kwietnia 2009].
  2. a b c Zadłużenie zagraniczne Polski. Historia i teraźniejszość (pol.). Wydział Ekonomiczny. Uniwersytet Gdański, 2005. [dostęp 9 kwietnia 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-09-20)].
  3. Inflation Calculator | Find US Dollar’s Value from 1913-2012.
  4. Gra w Gierki. Wprost, 2006.
  5. Długie długi Gierka. Gazeta Wyborcza, 2009-04-02.
  6. Mały Rocznik Statystyczny 1990. Warszawa: GUS, 1990, s. 232.
  7. a b c Krzysztof Zagańczyk, Michał Chałaczkiewicz: Restrukturyzacja polskiego zadłużenia zagranicznego (pol.). [dostęp 5 kwietnia 2009].
  8. Inflation Calculator (ang.). Bureau Of Labor Statistic. [dostęp 9 kwietnia 2009].
  9. During Gulf War, Polish Agents Saved 6 American Spies (ang.). The New York Times, 18 stycznia 1995. [dostęp 18 maja 2009].
  10. Anna Słojewska. Korzyści z porozumienia z Klubem Paryskim – Największa płatność w 2008 roku. „Rzeczpospolita”, 16-17 kwietnia 1994. Warszawa. 
  11. Polska. Gospodarka. Handel zagraniczny (pol.). Encyklopedia PWN, 8 kwietnia 2009. [dostęp 8 kwietnia 2009].
  12. Kontrakt stulecia i 5 umów (pol.). „Rzeczpospolita”, 29 października 1994. [dostęp 10 listopada 2010].
  13. Stan finansów publicznych Polski (pol.). Magazyn „Kontrateksty”, 17 września 2003. [dostęp 8 kwietnia 2009].
  14. bgr/mlas za PAP: Spłaciliśmy dług Gierka. Prawie... (pol.). tvn24.pl, 31 marca 2009. [dostęp 5 kwietnia 2009].
  15. Spłata zadłużenia wobec Klubu Paryskiego (pol.). Ministerstwo Finansów, 31 marca 2009. [dostęp 5 kwietnia 2009].
  16. Polska spłaciła długi z czasów Gierka – TVP.INFO.

Linki zewnętrzne[edytuj]