Zakłady Włókien Chemicznych Chemitex-Celwiskoza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zakłady Włókien Chemicznych Chemitex-Celwiskoza
Ilustracja
Zakłady pod koniec lat 60. XX wieku
Data założenia 1947
Data likwidacji 31 grudnia 1989
Państwo  Polska
Siedziba Jelenia Góra
ul. Karola Miarki 42[a]
Branża tekstylna
Produkty włókna chemiczne
Zatrudnienie niecałe 5000[1]
Położenie na mapie Jeleniej Góry
Mapa lokalizacyjna Jeleniej Góry
Celwiskoza
Celwiskoza
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Celwiskoza
Celwiskoza
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Celwiskoza
Celwiskoza
Ziemia50°53′26,7576″N 15°42′42,1394″E/50,890766 15,711705
Jeden z budynków Celwiskozy z zewnątrz, wejście od ul. Karola Miarki
Gruzy przy Celwiskozie, wejście od strony ul. Karola Miarki

Zakłady Włókien Chemicznych Chemitex-Celwiskoza (Cel[uloza],wiskoza[2]) – nieczynne zakłady produkcji włókien chemicznych; mieściły się przy ulicy Karola Miarki w Jeleniej Górze. W latach od 1953 do 1956 nosiły imię Klementa Gottwalda. Zostały zlikwidowane w roku 1989 z uwagi na ich wpływ na zanieczyszczenie środowiska, a w ich miejsce powołano Zakłady Chemiczne „Jelchem”[2].

Obecnie część budynków wykorzystana jest m.in. pod biura, część zaś służy za magazyny, niektóre natomiast pozostają niezagospodarowane i nierozebrane. Zaproponowany pomysł rozbiórki kominów (zakład miał 4 kominy[2]), w tym najwyższego mierzącego 150 m wysokości (jest to jednocześnie najwyższa budowla w Jeleniej Górze), nie został zrealizowany ze względu na zbyt wysokie koszty[3].

Wartość wszystkich wyrobów wykonanych w 1970 przekroczyła miliard złotych; tego samego roku zakłady zrealizowały 101,5% planu. Same włókna syntetyczne były na 7. miejscu pod względem dochodowości dla regionu (pierwsze zajęły maszyny papiernicze)[4]. W ciągu 37 lat produkcji wiskozy (1952-1989) zakłady wyprodukowały 952 600 ton włókna wiskozowego (o wartości ponad 79 mld zł), a największe nasycenie produkcji osiągnęły w 1975 roku (ponad 31 tys. ton włókna). Zakłady wyprodukowały także 19 500 ton włókien poliestrowych, 563 435 ton celulozy, 1 034 ton elastonu, 659 ton stilonu, 615 ton granulatu na zbyt i ok. 23 tys. sit poliuretanowych[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przed 1945 w tym miejscu znajdowały się Schlesische Zellwolle Aktiengesellschaft Hirschberg, gdzie rozpoczęto produkcję sztucznej wełny. Dokument o przejęciu fabryki przez władze polskie od wojsk radzieckich został podpisany 15 października 1945[2][5]. Rozpoczęto odbudowę budynków fabryki. Zakłady założono w 1947 w ramach industrializacji ziem odzyskanych[6]. Jak donosi „Wspólny Cel” z 10 kwietnia 1988, przy opracowywaniu koncepcji technologicznej i aparaturowej do dyskutujących należeli tacy specjaliści jak Atanazy Boryniec, Tadeusz Rosner i Jan Liwowski. Projektowaniem zajęło się Biuro Projektów Przemysłu Włókien Sztucznych w Szczecinie, zaś układem wentylacyjnym Czesi (autor nie wspomina osób czy nazwy biura)[7].

W 1947 zakłady przekształcono w fabrykę włókien sztucznych[8]. W styczniu tego roku rozpoczęto produkcję poliamidów. W 1951 połączono zakłady „Wiskoza” i „Celuloza” w jedno przedsiębiorstwo o nazwie będącej połączeniem obu – „Celwiskoza”[2]. 22 lipca 1952 oddano do użytku zbudowaną od podstaw elektrociepłownię. Wytwarzano również celulozę, a od 15 października 1952 włókna celulozowe. Od 1 kwietnia 1953 Celwiskoza istniała jako „Jeleniogórskie Zakłady Celulozy i Włókien Sztucznych im. Klementa Gottwalda”; był on patronem tylko do 1956[8]. Początek funkcjonowania zakładu był bardzo trudny, głównie z powodu braku wykwalifikowanych kadr. Sytuację zmieniło przeniesienie w 1954 około 250 wykwalifikowanym pracowników z terenu całej Polski, głównie z Łodzi i Tomaszowa. Ponadto po uruchomieniu produkcji zepsuła się wentylacja, przez co warunki w hali produkcyjnej stały się ciężkie, a zakład zyskał opinię niebezpiecznego dla zdrowia[7].

W 1959 rozpoczęto prace badawcze, by w przyszłości uruchomić produkcję włókien poliestrowych, dokładniej elany. W 1969 zaczęła się produkcja włókien elastycznych. W skład Celwiskozy (wtedy pod nazwą ZWCh „Chemitex-Celwiskoza”) wchodziły[5]:

  1. Wytwórnia Celulozy
  2. Wytwórnia Włókien Celulozowych
  3. Wytwórnia Włókien Syntetycznych
  4. Wytwórnia Energetyczna
  5. Zakład Mechaniczno–Remontowy
  6. Wydział Gospodarki Wodnej i Ochrony Środowiska
  7. Wydział Pomiarów i Automatyki

W okresie najintensywniejszego rozwoju zakłady liczyły niemal 5000 pracowników[1], z czego ¼ pochodziła z Jeleniej Góry[5]. Do produkowanych wyrobów należały, prócz wełny, włókna wiskozowe, m.in. argona błysk, textra błysk oraz textra sanitarna[b]. Intensywnie rozwijająca się Celwiskoza stanowiła wówczas jedyny w Polsce zakład produkujący watę. Miała swoją własną gazetę („Wspólny Cel” od 12.07.1953[9][5]) i radiowęzeł[8].

Ze względu na brak możliwości unieszkodliwiania substancji powstających podczas produkcji włókna, okolica jak i sam teren zakładów był silnie zanieczyszczony związkami siarki (w tym siarkowodoru[10]). Nieczystości odprowadzano do Kamiennej, skąd trafiały do Bobru, a następnie do Jeziora Pilchowickiego[8]. Oszacowano, że w ciągu 26 lat działalności zakładu (stan w latach 80. XX w.) do Bobru spłynęło z Celwiskozy 185 mln m³ zanieczyszczeń, zaś w powietrzu znalazło się około 1700 ton tioli. Na Bobrze tworzył się szaro-żółty, pienisty osad[11].

Na skutek nacisku społeczności 31 grudnia 1980 zlikwidowano wytwórnię celulozy[2][11]. Decyzją Miejskiej Rady Narodowej i Wojewódzkiej Rady Narodowej z 1988, oraz Decyzją Ministra Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych z 30 maja 1988 (podtrzymującą decyzję Dyrektora Ochrony Środowiska, Gospodarki Wodnej i Geodezji Urzędu Wojewódzkiego), 31 grudnia 1989 wstrzymano produkcję wiskozy i włókien celulozowych (co przełożyło się na likwidację wytwórni Zarządzeniem Ministra Przemysłu)[2][5]. Miały na to wpływ m.in. działania Ruchu Ekologiczno-Pokojowego „Wolę być”. Po likwidacji, około 250 byłych pracowników przeszło na wcześniejsze emerytury, 450 do innych zakładów, a 700 miało pozostać przy produkcji kleju i farb do betonu[12].

Celwiskoza obecnie[edytuj | edytuj kod]

Na obszarze dawnej Celwiskozy funkcjonuje 28 przedsiębiorstw (stan w roku 2004), w tym dwie hurtownie i stacja benzynowa; wykorzystano w szczególności niektóre mniejsze hale, o prostej formie i konstrukcji. Prócz tego na obszarze znajduje się siedziba spółki Jelchem-KMC, produkującej karboksymetylocelulozę sodową. Część terenu uporządkowano – niektóre budynki wyburzono, zlikwidowano instalacje wewnętrzne i zewnętrzne (drzwi, okna, rynny i izolacja). Pojawiła się propozycja usunięcia nieużywanych instalacji, obiektów, ramp, zadaszeń i elementów instalacji przemysłowych celem uzyskania zainteresowania inwestorów. Z drugiej strony, powstała na początku XX wieku zabudowa produkcyjna Celwiskozy, ze względu na rozwiązania architektoniczne i konstrukcyjne powinna zostać objęta ochroną jako dziedzictwo kulturowe[1].

Prócz osadników na terenie zakładu, nieczystości odprowadzano także do osadnika w Staniszowie (do którego spływały również inne zanieczyszczenia komunalne). W latach 2004-2010 objęty był programem rekultywacji poprzemysłowych obszarów zdegradowanych. Osadniki i kanały ściekowe w obrębie zakładów taką rekultywacją nie zostały objęte (stan w 2004)[1][c].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Pełną nazwę oraz adres wraz z numerem telefonu (240-20 do 29) podawano na karcie identyfikacji wyrobu oraz w stopce gazety „Wspólny Cel” (240-21, wewn. 258)
  2. Karty identyfikacji wyrobów: argona błysk 68/4,2, textra błysk 48/1,9 oraz textra sanitarna 37/3,3 BL PN-80/P-8001
  3. Lokalizacja osadnika w Mapach Google

Przypisy

  1. a b c d Projekt Biuro Architektoniczne, kons. Jerzy Zapart i Janusz Korzeń: Lokalny program rewitalizacji zdegradowanych terenów miejskich, poprzemysłowych i powojskowych dla miasta Jelenia Góra. Załącznik do Uchwały Nr 307/XXV/2004 Rady Miejskiej Jeleniej Góry z dnia 19 października 2004 r.
  2. a b c d e f g h Wspólny cel, 20-31 grudnia 1989 Nr 35/36 (1115-1116), s. 1, 5
  3. Mroczne widmo komina. Jelonka, 27 lutego 2008.
  4. Maria Jarmolukowa. Roczne zadania przemysłu przekroczone. „Nowiny Jeleniogórskie”. 10 (666), 11 marca 1971. 
  5. a b c d e Zarys Dziejów Zakładu. W: Dziennik foto-klubu Celwiskoza. Jeleniogórskie Centrum Informacji i Edukacji Regionalnej Książnica Karkonoska, 2010.
  6. Celwiskoza. opuszczone.net. [dostęp 24 czerwca 2014].
  7. a b Kronika 40-lecia zakładu. „Wspólny Cel”. 10 (1055), 10 kwietnia 1988. 
  8. a b c d Pamiątka z celulozy. Jelonka, 14 maja 2006.
  9. Archiwum gazetki w Jeleniogórskiej Bibliotece Cyfrowej: «Wspólny cel»
  10. W. Postępski(a). Pracować bezpiecznie to pracować lepiej. Siarkowodór wciąż groźny. „Wspólny Cel”. 10 (1055), 10 kwietnia 1988. 
  11. a b Alicja Wierzbicka. Casus – Zakłady Chemitex-Celwiskoza w Jeleniej Górze. „Ochrona Środowiska”, 1983. 
  12. Wiadomości z 22 grudnia 1989 [w:] Telewizja Polska, Program 1