Zamach na Reinharda Heydricha

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Zamach na Heydricha)
Skocz do: nawigacja, szukaj

Zamach na Heydricha – akcja zbrojna, likwidacja protektora Czech i Moraw z ramienia III Rzeszy, SS-Obergruppenführera Reinharda Heydricha. Zamach został przeprowadzony w Pradze-Libeniu przez żołnierzy emigracyjnego rządu Czechosłowacji, w maju 1942 r., pod kryptonimem Operacja Anthropoid.

Przyczyny i przygotowania[edytuj]

Pomnik w Nehvizdach
Pomnik poświęcony Gabčíkowi i Kubišowi
Tablica na pomniku

23 września 1941 r. zaciekły nazista Reinhard Heydrich otrzymał nominację na protektora Czech i Moraw, aby umocnić tam panowanie III Rzeszy. Brytyjczycy unikali zamachów na hitlerowskich dostojników, ponieważ nie chcieli wywoływać niemieckich represji wobec ludności cywilnej. Jednak decyzja o zabiciu Heydricha zapadła, gdyż skutecznie zwalczał on czeską opozycję, aresztował jej członków i prawdopodobnie mógł odkryć niejawną współpracę Wilhelma Canarisa (jednego z przywódców niemieckiej opozycji antyhitlerowskiej) z Brytyjczykami[1]. Inną z przypuszczalnych przyczyn zorganizowania zamachu był nikły sprzeciw czeskiego ruchu oporu wobec okupacji hitlerowskiej i tym samym niska pozycja polityczna Czechosłowacji w obozie aliantów[2].

Mercedes W142 Reinharda Heydricha
Samochód, w którym jechał i został śmiertelnie ranny
Odrestaurowany egzemplarz z muzeum w Pradze

Pomysłodawcą zamachu był František Moravec, szef czechosłowackiego wywiadu. Do akcji wyznaczono dwóch żołnierzy: Jozefa Gabčika i Karela Svobodę. W wyniku urazu czaszki, jakiego doznał Svoboda podczas szkolenia, jego miejsce zajął Jan Kubiš. Kubiš i Gabčik byli przyjaciółmi, mimo iż pierwszy był Czechem, a drugi Słowakiem. Obaj przeszli szkolenia w obozach treningowych SOE w Szkocji.

Początkowo planowano zrzucić ich do Czech między 7 a 10 października 1941 roku (w czasie nowiu umożliwiającego nocny lot) tak, aby przeprowadzili zamach 28 października, w dniu narodowego święta Czechosłowacji.

Ostatecznie zrzucono ich w nocy z 28 na 29 grudnia 1941 r. wraz z innymi grupami żołnierzy: Silver A i Silver B. Nawigator jednak pomylił Pragę z Pilznem i zamachowcy zostali zrzuceni w inne miejsce, niż planowano - w pobliżu miejscowości Nehvizdy.

Przez kilka miesięcy obserwowali Heydricha i jego otoczenie. Po rozpowszechnieniu się plotek, jakoby protektor po wizycie u Adolfa Hitlera w dniu 27 maja 1942 r. miał nie wrócić do Protektoratu Czech i Moraw, ustalono termin zamachu.

Zamach[edytuj]

 Zobacz więcej w artykule Karel Čurda, w sekcji Operacja Out Distance.
Zawiadomienie w gazecie o zamachu, 28 maja 1942

Gabčik i Kubiš podjęli decyzję o zamachu w kwietniu 1942, a 27 maja zgodnie z planem zaatakowali. Pomogło im szczęście, gdyż Heydrich czuł się na tyle bezpiecznie w Pradze, że najczęściej jeździł bez eskorty swoim mercedesem z numerami rejestracyjnymi SS-3 (co miało oznaczać, iż był trzecią osobą po Hitlerze i Himmlerze).

Gabčik miał za zadanie stanąć naprzeciw auta Heydricha i strzelić, natomiast z tyłu ubezpieczał go Kubiš.

Josef Valčík dał sygnał lusterkiem, że protektor nadjeżdża swoim mercedesem. Gabčik zgodnie z planem wbiegł na jezdnię, jednak broń zawiodła i nie wystrzeliła. Kubiš rzucił z tyłu bombę pod samochód i odłamki trafiły Heydricha, jednocześnie adiutant tego ostatniego, Johannes Klein, rzucił się w pogoń za uciekającym Gabčikiem. W tym samym czasie Heydrich i Kubiš zaczęli strzelać do siebie nawzajem. Bardzo ciężko raniony (pęknięcie śledziony) protektor nie miał siły do walki i wkrótce stracił przytomność, a Kubiš zbiegł. Obaj - Gabčik i Kubiš - uciekli w przekonaniu, iż zamach na Heydricha nie powiódł się.

Protektor Czech i Moraw zmarł jednak osiem dni później, 4 czerwca o 4:30, w wyniku pooperacyjnego zakażenia krwi.

Anons w gazecie o egzekucji w Lidicach, 1942

Konsekwencje zamachu[edytuj]

 Zobacz więcej w artykule Karel Čurda, w sekcji Zdrada i jej konsekwencje.
Miejsce zamachu współcześnie, z pomnikiem

Zamachowcy ukrywali się w domu pielęgniarki Czerwonego Krzyża i członkini ruchu oporu Marii Moravcovej[3] (ur. 9 lipca 1898), w dzielnicy Žižkov. Zdawali sobie sprawę z zagrożenia, jakie wisiało nad rodziną Moravców, dlatego zdecydowali się ukryć w krypcie prawosławnej cerkwi katedralnej Świętych Cyryla i Metodego w praskiej dzielnicy Nowe Miasto. Moravcova została wydana przez Karela Čurdę (spadochroniarza z grupy desantowej Out Distance) i popełniła samobójstwo, połykając truciznę na oczach męża i syna podczas próby jej aresztowania przez Gestapo w nocy 16/17 czerwca 1942. Gestapo brutalnie przesłuchiwało jej męża Aloisa Moravca (ur. 25 stycznia 1887) i syna Vlastimila (ur. 17 marca 1921), który był łącznikiem ruchu oporu. Vlastimil załamał się w śledztwie i wyjawił miejsce pobytu zamachowców. Następnie Alois i Vlastimil zostali przewiezieni do obozu koncentracyjnego Mauthausen-Gusen i zamordowani 24 października 1942[4].

Akcją pojmania zamachowców dowodził Heinz Panwitz. 18 czerwca 1942 r. kościół został otoczony przez niemieckich żołnierzy, SS-manów i gestapowców. Po kilkugodzinnej walce Gabčik, Valčík, Jaroslav Švarc, Jan Hrubý, Adolf Opálka i Josef Bublík popełnili samobójstwo w okrążonym kościele. Kubiš, zraniony odłamkami granatu na chórze kościoła, stracił przytomność. Zmarł w pojeździe sanitarnym w czasie transportu do szpitala.

Niemcy tego samego dnia rozstrzelali jeszcze 115 przetrzymywanych w więzieniach zakładników, w tym byłego premiera rządu czechosłowackiego Aloisa Eliaša.

Zamach na jednego z najwyższych dygnitarzy Trzeciej Rzeszy był szokiem nie tylko dla aliantów, ale i dla samego Hitlera. Moralnie miał on duże znaczenie, natomiast konsekwencje, jakie dotknęły społeczeństwo protektoratu, były tragiczne. 10 czerwca SS otoczyło małą miejscowość Lidice. Rozstrzelano wszystkich 173 mężczyzn powyżej 15 roku życia, kobiety zesłano do Ravensbrück, a 82 spośród 105 dzieci zagazowano w obozie Kulmhof w Chełmnie nad Nerem; pozostałe 23 oddano do sierocińców SS ("Lebensborn"), lub przeznaczono na zniemczenie, z czego 6 zmarło, wojnę przeżyło 17. Wszystkie budynki, łącznie ze szkołą, kościołem i plebanią, polano benzyną i spalono.

24 czerwca oddział SS zniszczył drugą wieś - Ležaki. Do końca czerwca aresztowano 6 tysięcy osób, z których 3 tysiące zginęło. Aresztowano i zamordowano w obozie koncentracyjnym w Mauthausen również członków rodzin spadochroniarzy - łącznie 262 osoby[5].

Cerkiew św. Cyryla i Metodego w Pradze
Cerkiew św. Cyryla i Metodego, w której ukryli się zamachowcy
Tablica poświęcona uczestnikom zamachu

Zamach w kulturze[edytuj]

Piętnastostronicowa historyjka obrazkowa opowiadająca o zamachu pojawiła się w 2. i 3. numerze komiksowego magazynu Relax[6].

Historia zamachu była tematem filmu fabularnego Anthropoid (film) z 2016.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. TVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Sprawa admirała Canarisa
  2. Robert Gerwarth Kat Hitlera, wyd. 2013, s. 24
  3. Zbieżność nazwisk z szefem czeskiego wywiadu wojskowego podczas II wojny światowej, gen. Františkiem Moravcem jest przypadkowa
  4. AKCE ATENTAT, Jaroslav Čvančara, Magnet press 1991
  5. Poprava 262 spolupracovníků parašutistů v Mauthausenu 24. 10. 1942 | Fronta.cz
  6. Komiksy o tematyce wojennej (pol.). 21 lipca 2011. [dostęp 2011-07-21].

Bibliografia[edytuj]

  • Miroslav Ivanov Zamach na Heydricha Książka i Wiedza 1978 tłumaczenie Piotr Godlewski
  • Kessler, L. Heydrich - posłaniec śmierci, Warszawa 2000.
  • Mariusz Surosz. Śmierć władcy Pragi. „Gazeta Wyborcza”, 28 maja 2012. 
  • Bogusław Wołoszański, Ten okrutny wiek część druga, ​ISBN 83-904972-1-2