Zamach na Pawła Adamowicza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zamach na Pawła Adamowicza
Ilustracja
Urząd Miejski w Gdańsku dwa dni po zamachu
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Miejsce Targ Węglowy w Gdańsku
Data 13 stycznia 2019
Godzina około 20:00
Liczba zabitych 1 (Paweł Adamowicz)
Typ ataku atak nożem
Sprawca Stefan W.
Położenie na mapie Gdańska
Mapa lokalizacyjna Gdańska
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Ziemia54°20′58,056″N 18°38′50,284″E/54,349460 18,647301

Zamach na Pawła Adamowiczazamach na prezydenta Gdańska dokonany 13 stycznia 2019 na Targu Węglowym w Gdańsku podczas 27. finału Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy.

W dniu zamachu Paweł Adamowicz uczestniczył w uroczystościach charytatywnych związanych z 27. finałem WOŚP. Gdy przebywał na scenie, został trzykrotnie raniony nożem przez napastnika. Zmarł następnego dnia po południu wskutek odniesionych obrażeń[1].

Atak na prezydenta był szeroko komentowany w mediach lokalnych, ogólnopolskich i zagranicznych[2][3][4][5].

Okoliczności zdarzenia

Paweł Adamowicz (2018)

13 stycznia 2019 w Polsce odbywał się finał 27. edycji Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Z tej okazji Regionalne Centrum Wolontariatu w Gdańsku zorganizowało na Targu Węglowym koncert charytatywny „Gdańsk Dla Orkiestry”, trwający od godz. 15:00[6][7]. Wieczorem na scenie, na której odbywało się przedsięwzięcie, znajdował się Paweł Adamowicz, który kilka minut przed godziną 20:00 wygłosił krótkie przemówienie zawierające podziękowanie dla wszystkich, którzy wsparli WOŚP[8].

O godzinie 20:00, gdy odliczano czas do zwyczajowego pokazu zimnych ogni, nazywanego Światełkiem do nieba, znajdujący się na scenie Stefan W. podbiegł do Adamowicza i pchnął go trzykrotnie nożem[9][10][11]. Następnie napastnik przejął jeden z mikrofonów i wygłosił publicznie następujące słowa[12][13]:

Halo! Halo! Nazywam się Stefan W(...). Siedziałem niewinny w więzieniu. Siedziałem niewinny w więzieniu. Platforma Obywatelska mnie torturowała. Dlatego właśnie zginął Adamowicz.

Po tym wystąpieniu został obezwładniony przez pracownika technicznego, a następnie przekazany ochroniarzom zabezpieczającym imprezę, którzy z kolei oddali go w ręce funkcjonariuszy policji[14][15].

Sprawca

Stefan W. w momencie zdarzenia miał 27 lat i był mieszkańcem gdańskiej Oliwy[16][17]. Pochodzi z rodziny wielodzietnej[18]. Zgodnie z ustaleniami dziennikarzy z programu Interwencja już jako nastolatek zszedł na drogę przestępczości, dopuszczał się kradzieży, rozbojów i oszustw. Ponadto w tamtym czasie miał się odznaczać dużą agresją, a także nadużywać narkotyków[18].

W okresie od 8 maja do 12 czerwca 2013 Stefan W. dokonał trzech napadów na placówki SKOK oraz jednego na oddział banku Credit Agricole na gdańskiej Zaspie[19]. W ich trakcie groził pracownikom placówek bronią, wywołując u trojga z nich długotrwały rozstrój nerwowy. Posługiwał się przy tym rewolwerem alarmowym, zakwalifikowanym później przez sąd jako broń palna[20]. Łącznie zrabował 15 920 zł, z których odzyskano tylko 2550 zł pochodzących z ostatniego napadu, podczas którego został zatrzymany przez policję. Resztę skradzionych pieniędzy Stefan W. przeznaczył „na taksówki, jedzenie i kasyno” oraz na wyjazd na Wyspy Kanaryjskie[21]. Za wszystkie cztery napady został 29 maja 2014 skazany przez Sąd Okręgowy w Gdańsku na karę 5 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz 4000 zł grzywny[16][21]. Sąd orzekł ponadto nawiązkę w kwocie po 5000 zł dla trzech spośród pokrzywdzonych pracowników placówek, na które napadł[21]. Karę więzienia, na poczet której zaliczono mu trwający od połowy 2013 pobyt w areszcie, odbył w całości; na wolność wyszedł 8 grudnia 2018[22][23].

W trakcie odbywania kary Stefan W. trzykrotnie starał się o warunkowe przedterminowe zwolnienie, jednak za każdym razem odmawiano mu go[22]. Według niektórych źródeł podczas pobytu w więzieniu zdiagnozowano u niego schizofrenię paranoidalną i poddano leczeniu farmakologicznemu oraz terapii – gdy w jej wyniku stan zdrowia Stefana W. się poprawił, został on skierowany na leczenie ambulatoryjne. Kilka miesięcy później odmówił przyjmowania leków, choć według opiekujących się nim lekarzy był wtedy w dobrym stanie psychicznym[16].

Tuż przed końcem kary, 30 listopada 2018, matka Stefana W. zgłosiła policji, że stan psychiczny jej syna jest zły. Stwierdziła, że czuje się on skrzywdzony wyrokiem, gdyż „napadów dokonał z atrapą broni, a nie prawdziwą bronią”. Winą zaś za swoją sytuację obarczał polityków. Matka przekazała również, że Stefan W. planuje zrobić „coś spektakularnego”, tak „by wszyscy dowiedzieli się o jego krzywdzie”[24]. Policja przekazała te informacje Służbie Więziennej, nie podając jednak, że pochodzą one od matki osadzonego. Z tego powodu podjęte działania ograniczyły się do rozmów ze Stefanem W. i współwięźniami oraz konsultacji psychologicznej, które wykluczyły zagrożenie[25].

Natychmiast po opuszczeniu zakładu karnego Stefan W. udał się taksówką na lotnisko i poleciał do Warszawy. Tam w kasynie przegrał całą resztę pieniędzy otrzymanych z więziennego depozytu (około 2000 zł), po czym pociągiem wrócił do Gdańska i do dnia zamachu przebywał u rodziny[26].

Po dokonaniu zamachu i zatrzymaniu zastępca prokuratora generalnego zapowiedział zbadanie poczytalności Stefana W. przez dwóch biegłych lekarzy psychiatrów[16]. Badanie zostało przeprowadzone 30 stycznia, jednak wyniki okazały się być niejednoznaczne[27]. W związku z tym prokuratura zawnioskowała, aby Stefan W. znalazł się na obserwacji sądowo-psychiatrycznej w szpitalu zamkniętym[28]. Przewieziono go zatem do krakowskiego aresztu śledczego[29].

Reakcje na zamach

Urząd Miasta w Gdańsku – portret Pawła Adamowicza w hallu
14 stycznia 2019: marsz przeciwko przemocy w Warszawie
Wiec w Gorzowie Wielkopolskim
Urząd Miasta w Gdańsku – wpisy do ksiąg kondolencyjnych

Żałoba narodowa

14 stycznia, po śmierci prezydenta Gdańska, prezydent Polski Andrzej Duda podjął decyzję, że dzień pogrzebu Pawła Adamowicza zostanie ogłoszony dniem żałoby narodowej (Dwa dni później doprecyzowano, że żałoba będzie wprowadzona 18 stycznia od godziny 17:00 do 19 stycznia do godziny 19:00)[30][31].

15 stycznia na konferencji prasowej pierwszy zastępca prezydenta Gdańska Aleksandra Dulkiewicz poinformowała, że w dniach 15–19 stycznia na terenie Gdańska obowiązywać będzie żałoba po śmierci prezydenta Adamowicza[32]. W tych samych dniach, decyzją prezydenta Warszawy Rafała Trzaskowskiego, żałoba została ogłoszona także w stolicy – odwołane zostały imprezy masowe, a flagi na budynkach urzędowych zostały opuszczone do połowy masztu[33][34]. Decyzją wojewody pomorskiego Dariusza Drelicha w tych dniach żałoba obowiązywała także na terenie województwa pomorskiego[35].

16 stycznia, na prośbę przewodniczącego Platformy Obywatelskiej Grzegorza Schetyny, Sejm minutą ciszy uczcił pamięć Pawła Adamowicza[36]. Na sali zabrakło czołowych polityków PiS: Beaty Mazurek, Ryszarda Terleckiego i Jarosława Kaczyńskiego. Zdaniem Beaty Mazurek nieobecność wynikała ze spóźnienia[37][38][39][40].

Wiece, marsze i spotkania przeciwko przemocy

W następnym dniu po zamachu na gdańskim Długim Targu odbył się wiec, początkowo planowany jako forma sprzeciwu wobec nienawiści i przemocy, lecz po śmierci Pawła Adamowicza zamieniony w zgromadzenie mające na celu jego upamiętnienie. Według relacji PAP w wiecu tym uczestniczyło około 16 tysięcy ludzi, a wśród nich byli przewodniczący Rady Europejskiej Donald Tusk, wicemarszałek Senatu Bogdan Borusewicz, wojewoda pomorski Dariusz Drelich oraz były prezydent Polski Lech Wałęsa[41]. Podobne wiece odbyły się także w innych polskich miastach[42][43][44].

Tego samego dnia w bazylice konkatedralnej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Gdańsku odbyło się żałobne nabożeństwo ekumeniczne z udziałem przedstawicieli religii i wyznań obecnych w Gdańsku[45], a podczas ekumenicznego spotkania noworocznego w Centrum Luterańskim w Warszawie Kościoły zrzeszone w Polskiej Radzie Ekumenicznej wystosowały apel o przerwanie spirali nienawiści[46]. 16 stycznia w wielu miastach Polski odbyły się zgromadzenia upamiętniające Pawła Adamowicza[47].

Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy

14 stycznia Jerzy Owsiak ogłosił, że rezygnuje z pełnionego dotychczas stanowiska prezesa zarządu Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy, motywując swoją decyzję oskarżeniami o ponoszenie przez fundację i jego samego odpowiedzialności za śmierć prezydenta Gdańska (chociaż sam nie uważał tych oskarżeń za zasadne)[48][49]. Jako bezpośrednią przyczynę rezygnacji Owsiak podał przy tym rosnącą falę nienawiści skierowanej przeciwko jego osobie[50]. 19 stycznia, po otrzymanych głosach wsparcia, powrócił do kierowania fundacją[51].

Komentarze

Zamach spotkał się z potępieniem ze strony środowisk politycznych w Polsce oraz za granicą. Ubolewanie wyrazili, między innymi, przewodniczący Rady Europejskiej Donald Tusk i wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej Frans Timmermans[52][53].

Część komentatorów wskazywała na podobieństwa między wydarzeniem w Gdańsku a zamachem na prezydenta Gabriela Narutowicza[54][55] bądź zamachem na ministra Bronisława Pierackiego[56].

16 stycznia żona prezydenta, Magdalena Adamowicz, w rozmowie z Gazetą Wyborczą powiedziała[57]:

Wierzę, że życzenia Pawła byłyby dwa. Po pierwsze, by Jerzy Owsiak mimo tych tragicznych wydarzeń dalej był prezesem Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Po drugie, byśmy kontynuowali jego dzieło, jakim jest stowarzyszenie „Wszystko dla Gdańska” – ma do spełnienia 50 apolitycznych celów, jest proobywatelskie, działa dla mieszkańców. Stąd prośba rodziny, by na sobotni pogrzeb nie przynosić kwiatów i zniczy, ale by wesprzeć bliskie mężowi organizacje. Wolontariusze z puszkami będą w kościele i przed kościołem. Taka jest moja wola i wiem, że taka byłaby wola mojego męża.
— Magdalena Adamowicz

Zabójstwo Adamowicza z uwagi na wypowiadane przez nożownika zarzuty pod adresem Platformy Obywatelskiej wywołało w mediach dyskusję dotyczącą podziałów, narastającej agresji w polityce i mowy nienawiści, zwłaszcza w kontekście pojawiających się w poprzednich miesiącach gróźb i wyzwisk pod adresem Adamowicza oraz niedostatecznej – zdaniem części komentatorów – reakcji instytucji państwa na takie zjawiska[58]. Kilku prezydentów miast (m.in. Wrocławia, Warszawy i Torunia) zapowiedziało przeprowadzenie w szkołach na ich terenie lekcji na temat mowy nienawiści. Zostały one jednak skrytykowane przez Ordo Iuris i Centrum Życia Rodziny pod zarzutem promowania tolerancji i postulatów feministycznych, uznawanych przez te środowiska za skrajnie lewicowe[59]. Pojawiły się również spekulacje medialne na temat możliwego wpływu zabójstwa Adamowicza na politykę polską w 2019, roku podwójnych wyborów. Bezpośrednio po zamachu zaobserwowano złagodzenie używanego przez polityków języka. Kilku polityków, wśród nich przewodniczący Rady Europejskiej Donald Tusk, zobowiązali się do dalszego wcielania w życiu ideałów, które przyświecały Adamowiczowi. Pojawiły się także komentarze o tworzeniu się nowego „mitu” politycznego, porównywanego z poglądami na katastrofę samolotu prezydenckiego w 2010 określanymi mianem „religii smoleńskiej”, tym razem wśród wyborców o poglądach liberalnych, zderzane z poglądem o małej podatności na mity w tej grupie elektoratu[60].

Przypisy

  1. Paweł Adamowicz nie żyje. Prezydent Gdańska miał 53 lata. tok.fm, 2019-01-14. [dostęp 2019-01-14].
  2. Pawel Adamowicz: Gdansk mayor stabbed at charity event (ang.). bbc.com. [dostęp 2019-01-14].
  3. Vanessa Gera: Polish mayor stabbed on stage, condition very serious (ang.). washingtonpost.com, 2019-01-13. [dostęp 2019-01-14].
  4. Mike Ives: Mayor in Poland Is Stabbed on Stage at Charity Event (ang.). nytimes.com, 2019-01-13. [dostęp 2019-01-14].
  5. Helen Regan, Stephanie Wells: Gdansk mayor Pawel Adamowicz dies after being stabbed in heart on stage. cnn.com, 2019-01-14. [dostęp 2019-01-14].
  6. Wielki Finał w Gdańsku 13 stycznia 2019 roku na Targu Węglowym. gdanskdlaorkiestry.pl. [dostęp 2019-01-15].
  7. Oświadczenie. gdanskdlaorkiestry.pl. [dostęp 2019-01-15].
  8. Adamowicz ugodzony nożem podczas finału WOŚP. Udało się przywrócić akcję serca. Napastnik zatrzymany. W: Polska [on-line]. polsatnews.pl, 2019-01-12. [dostęp 2019-01-18].
  9. Minister zdrowia przyjechał do szpitala, w którym operowany był prezydent Gdańska. W: Polska [on-line]. polsatnews.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-01-18].
  10. Kim jest sprawca ataku na Adamowicza? Wiadomo, co krzyczał, mówił jak się nazywa. natemat.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-01-14].
  11. Śledztwo dotyczące ataku na Prezydenta Miasta Gdańska. pk.gov.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-01-14].
  12. Sprawca ataku na prezydenta Adamowicza to przestępca z Gdańska. tvp.info, 2019-01-13. [dostęp 2019-01-14].
  13. Paweł Adamowicz ugodzony nożem. Kim jest 27-letni sprawca, Stefan W.? Siedział za napady na banki. gazeta.pl, 2019-01-13. [dostęp 2019-01-16].
  14. Paweł Adamowicz dźgnięty nożem. To on obezwładnił Stefana W. „Nie jestem bohaterem”. wp.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-01-14].
  15. Sprawca ataku na prezydenta Adamowicza to przestępca z Gdańska. tvp.info, 2019-01-13. [dostęp 2019-01-17].
  16. a b c d Zabójca Pawła Adamowicza miał schizofrenię paranoidalną, niedawno odstawił leki. wiadomosci.wp.pl. [dostęp 2019-01-15].
  17. Michał Stąporek, Piotr Weltrowski: Stefan W. Człowiek, który zabił prezydenta. trojmiasto.pl, 2019-01-13. [dostęp 2019-01-21].
  18. a b Wiedział, że nóż po wbiciu trzeba przekręcić, żeby uszkodzić narządy. Wiedział jak zabijać. W: Polska [on-line]. polsatnews.pl, 2019-01-17. [dostęp 2019-01-18].
  19. Piotr Weltrowski: Napadali na banki, zostali oskarżeni. trojmiasto.pl, 2013-11-04. [dostęp 2019-01-20].
  20. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. II AKa 369/14. W: Polska [on-line]. orzeczenia.ms.gov.pl. [dostęp 2019-01-18].
  21. a b c Piotr Weltrowski: Pięć i pół roku więzienia za cztery napady na banki. W: Polska [on-line]. trojmiasto.pl. [dostęp 2019-01-18].
  22. a b Sylwester Ruszkiewicz: Były szef więziennictwa: zabójca prezydenta Gdańska zaplanował każdy szczegół. W: Wiadomości [on-line]. wiadomosci.wp.pl, 2019-01-15. [dostęp 2019-01-16].
  23. „U Stefana W. rozpoznano schizofrenię”. Nowe fakty ws. nożownika z Gdańska. W: Polska [on-line]. wiadomosci.radiozet.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-01-16].
  24. Katarzyna Włodkowska, Paweł Wojciechowski: „Zabójca Pawła Adamowicza planował „spektakularny zamach” już w grudniu. Jego matka ostrzegała policję”. W: Polska [on-line]. trojmiasto.wyborcza.pl. [dostęp 2019-01-18].
  25. Śledczy muszą rozstrzygnąć, czy zgłoszenie matki zostało potraktowane poważnie. W: Polska [on-line]. tvn24.pl. [dostęp 2019-01-18].
  26. Matka zabójcy Pawła Adamowicza już wcześniej ostrzegała policję o dziwnym zachowaniu syna. W: Polska [on-line]. se.pl. [dostęp 2019-01-18].
  27. Stefan W. ma trafić na obserwację psychiatryczną. Biegli nie byli w stanie orzec, czy był poczytalny. tvn24.pl, 2019-02-20. [dostęp 2019-02-20].
  28. Paweł Wojciechowski: Zabójca Adamowicza trafi na obserwację psychiatryczną. Jest decyzja lekarzy. trojmiasto.wyborcza.pl, 2019-02-20. [dostęp 2019-02-20].
  29. Zabójca prezydenta Gdańska na obserwacji w Krakowie, NIEZALEZNA.PL, 7 maja 2019 [dostęp 2019-06-08].
  30. Dzień pogrzebu Pawła Adamowicza – dniem żałoby narodowej. prezydent.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-02-10].
  31. Żałoba narodowa po śmierci Prezydenta Gdańska. prezydent.pl, 2019-01-17. [dostęp 2019-02-10].
  32. Wygaszone iluminacje, opuszczone flagi, msze święte. Żałoba po prezydencie Gdańska do dnia pogrzebu. gdansk.pl, 2019-01-15. [dostęp 2019-02-10].
  33. Magdalena Łań: Żałoba w Warszawie po śmierci prezydenta Adamowicza. um.warszawa.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-02-10].
  34. Wzruszający hołd dla Pawła Adamowicza. W BUW-ie rozbrzmiał „Dziwny jest ten świat” Czesława Niemena. metrowarszawa.gazeta.pl, 2019-01-15. [dostęp 2019-02-10].
  35. Po interwencji ministra Brudzińskiego wojewoda pomorski ogłosił żałobę w całym województwie. wiadomosci.dziennik.pl, 2019-01-15. [dostęp 2019-02-10].
  36. Minuta ciszy ku czci Pawła Adamowicza w Sejmie. Jarosław Kaczyński nieobecny. wiadomosci.onet.pl, 2019-01-16. [dostęp 2019-01-16].
  37. Sejm uczcił minutą ciszy pamięć Pawła Adamowicza. wyborcza.pl, 2019-01-16. [dostęp 2019-01-16].
  38. Minuta ciszy ku czci Pawła Adamowicza w Sejmie. Jarosław Kaczyński nieobecny. wiadomosci.onet.pl, 2019-01-16. [dostęp 2019-01-16].
  39. Sejm uczcił minutą ciszy Pawła Adamowicza. Schetyna: Zabiła go nienawiść. dorzeczy.pl, 2019-01-16. [dostęp 2019-01-16].
  40. B. Mazurek: Spóźnienie na posiedzenie sejmu to czysty przypadek. radiomaryja.pl, 2019-01-17. [dostęp 2019-01-16].
  41. Aleksandra Degórska: Paweł Adamowicz pożegnany podczas marszu milczenia utworem „The Sound of Silence” Disturbed. W: Rock News [on-line]. antyradio.pl, 2019-01-15. [dostęp 2019-01-16].
  42. Łzy i cisza. Wiece w całej Polsce. 2019-01-14. [dostęp 2019-02-10].
  43. Stanisław Grzywacz: Mieszkańcy Jasła oddali hołd Pawłowi Adamowiczowi i zapalili pożegnalne „Światełko do nieba”. wirtualnejaslo.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-02-10].
  44. Częstochowa: Przeciw Nienawiści i Przemocy. Ponad 200 osób spotkało się na Placu Biegańskiego, aby wyrazić solidarność z Gdańskiem. dziennikzachodni.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-02-10].
  45. Bazylika Mariacka. Ekumeniczne nabożeństwo za duszę Pawła Adamowicza. gdansk.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-02-10].
  46. Wezwanie Kościołów PRE do przeciwdziałania nienawiści. ekumenia.pl, 2019-01-15. [dostęp 2019-02-10].
  47. Magdalena Adamowicz przemawiała podczas akcji. „Największe serce świata”. Zaapelowała do Jerzego Owsiaka. tokfm.pl, 2019-01-16. [dostęp 2019-01-16].
  48. Natalia Durman: Jerzy Owsiak złożył rezygnację z kierowania WOŚP. Tuż po śmierci Pawła Adamowicza. wiadomosci.wp.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-01-14].
  49. Owsiak rezygnuje ze stanowiska szefa WOŚP. newsweek.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-01-14].
  50. Anita Karwowska: Orkiestra bez dyrygenta. Po śmierci Pawła Adamowicza Jerzy Owsiak zrezygnował z szefowania fundacji WOŚP. wyborcza.pl, 2019-01-14. [dostęp 2019-01-15].
  51. „Bierzemy się za robotę”. Owsiak deklaruje, że wraca do bycia prezesem Fundacji WOŚP. tvn24.pl, 2019-01-19. [dostęp 2019-02-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-01-22)].
  52. Paweł Adamowicz zaatakowany nożem. Donald Tusk: Pawle, jesteśmy z Tobą. wiadomosci.onet.pl, 2019-01-13. [dostęp 2019-01-14].
  53. Ze świata spływają życzenia dla Adamowicza. Burmistrz Londynu zszokowany, Tusk prosi o modlitwy. wiadomosci.gazeta.pl, 2019-01-13. [dostęp 2019-01-14].
  54. Prof. Friszke: Porównanie zabójstwa prezydenta Gdańska z morderstwem Narutowicza jest w pełni uzasadnione. dziennik.pl. [dostęp 2019-01-18].
  55. The killing of Gdańsk’s mayor is the tragic result of hate speech (ang.). The Guardian. [dostęp 2019-01-18].
  56. Adamowicz a Pieracki. Konserwatyści wobec mordu, klubjagiellonski.pl [dostęp 2019-04-22] (pol.).
  57. Magdalena Adamowicz: Wierzę, że życzenia Pawła byłyby dwa. trojmiasto.wyborcza.pl, 2019-01-16. [dostęp 2019-01-16].
  58. Marcin Kołodziejczyk. Dźwięki Ciszy. „Polityka”. 4 (3195), s. 13–16, 2019-01-23. 
  59. Ewa Siedlecka. Prawo a mowa. „Polityka”. 5 (3196), s. 16–18, 2019-01-30. 
  60. Mariusz Janicki, Wiesław Władyka. Wyborczy restart. „Polityka”. 5 (3196), s. 20–22, 2019-01-30.