Zambia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Republic of Zambia
Republika Zambii
Flaga Zambii
Herb Zambii
Flaga Zambii Herb Zambii
Dewiza: (ang.) One Zambia, One Nation
(Jedna Zambia, Jeden Naród)
Hymn: Stand and Sing of Zambia, Proud and Free
Położenie Zambii
Język urzędowy angielski
Stolica Lusaka
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Edgar Lungu
Szef rządu prezydent Edgar Lungu
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
39. na świecie
752 614 km²
1%
Liczba ludności (2013)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
69. na świecie
14 151 011
19 osób/km²
Bemba 21,5%
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

20,5 mld[1] USD
1474[1] USD
PKB (PSN) (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

23,9 mld[1] USD
1721[1] USD
Jednostka monetarna kwacha (ZMK)
Niepodległość od Wielka BrytaniaWielkiej Brytanii
24 października 1964
Religia dominująca protestantyzm
Strefa czasowa UTC +2
Kod ISO 3166 ZM
Domena internetowa .zm
Kod samochodowy Z
Kod samolotowy 9J
Kod telefoniczny +260
Mapa Zambii

Zambia, Republika Zambii (ang. Republic of Zambia), dawniej Rodezja Północna – państwo w południowej Afryce bez dostępu do morza.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

  • Ustrój: republika prezydencka
  • Prezydent: Edgar Lungu
  • Parlament: Zgromadzenie Narodowe (150 deputowanych)
  • Główne partie polityczne:
    • Front Patriotyczny (Patriotic Front - PF)
    • Ruch na Rzecz Wielopartyjnej Demokracji (Movement for Multiparty Democracy – MMD)
    • Zjednoczona Narodowa Partia Niepodległości (United National Independence Party – UNIP)

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Zambii.
Zdjęcie satelitarne Zambii

Największe miasta: Lusaka, Kitwe-Nkana, Ndola, Mufulira, Chingola, Livingstone, Chipata, Kapiri-Mposhi, Solwezi.

 Osobny artykuł: Miasta Zambii.

Klimat: podrównikowy suchy.

Główna rzeka: Zambezi – dopływy: Kafue, Luangwa.

Jeziora: Bangweulu oraz częściowo Tanganika i Mweru. Sztuczny zbiornik wodny Kariba na Zambezi.

Flora: roślinność sawannowa, liczne parki narodowe i rezerwaty.

Ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Obszar Zambii obejmuje lekko pofałdowany płaskowyż (1000–1400 m n.p.m.), który stanowi znaczną część lewobrzeżnego dorzecza Zambezi. Na południu znajduje się rozległa Dolina Luangwy, z jednej strony ograniczona przez pasmo górskie Muczinga. Najwyższym szczytem jest Mafinga w paśmie Mafinga Hills o wysokości 2329 m n.p.m.

Granice[edytuj | edytuj kod]

Lp. Kraj Długość
1  Demokratyczna Republika Konga 1 930 km
2  Angola 1 110 km
3  Malawi 837 km
4  Zimbabwe 797 km
5  Tanzania 338 km
6  Mozambik 419 km
7  Namibia 233 km
8  Botswana 750 m
9 Całkowita długość 5 664 km

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Zambii jest podzielone na 10 prowincji (w nawiasach stolice prowincji):

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie tereny dzisiejszej Zambii zamieszkiwali Buszmeni, a od ok. VI wieku zaczął się napływ ludów Bantu. Od XIV do XV wieku pod wpływami państwa Monomotapa. W XIX wieku na terenie Zambii powstały dwa stabilne twory państwowe – państwo Barotse (na zachodzie) i Bemba (na południowym zachodzie). W 1835 w Zambii osiedlił się zuluski lud Nguni. W II połowie XIX wieku tereny Zambii zaczęły być stopniowo penetrowane przez europejskich misjonarzy, handlarzy i odkrywców. Jednym z odkrywców był Brytyjczyk David Livingstone. On jako pierwszy z Europejczyków zobaczył wodospady na rzece Zambezi i nazwał je na cześć królowej Wiktorii. W 1888 Cecil Rhodes uzyskał od miejscowych władców przywileje do eksploatacji złóż mineralnych. Od 1902 Zambia znalazła się pod zarządem Brytyjskiej Kompanii Afryki Południowej, którą kierował Rhodes. W tym czasie rozpoczęła się tam eksploatacja bogatych złóż rud miedzi, a także budowa linii kolejowych dla umożliwienia wywozu surowców. W 1911 roku tereny te zostały przekształcone w brytyjski protektorat o nazwie Rodezja Północna. Od 1924 do uzyskania niepodległości Rodezją Północną administrował rząd brytyjski. W okresie międzywojennym Rodezja Północna stała się największym producentem miedzi na świecie. W trakcie trwania II wojny światowej zaczęły rozwijać się zambijskie ruchy narodowowyzwoleńcze. W 1948 roku utworzona została pierwsza afrykańska organizacja, Kongres Rodezji Północnej która w 1951 przekształciła się w Afrykański Kongres Narodowy Rodezji Północnej. W dziesięcioleciu 1953-1963 Zambia wchodziła w skład Federacji Rodezji i Niasy w której największe wpływy posiadali biali z Rodezji Południowej - mniejszościowe rządy budziły silne niezadowolenie czarnych mieszkańców kraju. W 1959 roku doszło do rozłamu w Afrykańskim Kongresie Narodowym Rodezji Północnej w wyniku którego utworzono radykalniejszą Zjednoczoną Narodową Partię Niepodległości a na czele ruchu stanął Kenneth Kaunda. Kaunda domagał się przyznania Rodezji Północnej samodzielności i możliwości wystąpienia z Federacji. W 1962 roku odbyły się wybory po których utworzono rząd koalicyjny Zjednoczonej Narodowej Partii Niepodległości która wygrała wybory z mniejszym Afrykańskim Kongresem Narodowym Rodezji Północnej. Premierem rządu koalicyjnego zostało Kenneth Kaunda[2].

Po rozpadzie Federacji Rodezji i Niasy 31 grudnia 1963 Północna Rodezja uzyskała szeroką autonomię, a 24 października 1964 proklamowano niepodległość. W tym samym roku Zambia została członkiem ONZ, Wspólnoty Narodów i OJA. Rok później Zambia przekształciła się w republikę. Prezydentem Zambii w 1965 roku został dotychczasowy premier Kenneth Kaunda. Do 1975 roku celem jego rządu było zlikwidowanie separatystycznych dążeń na terenie dawnego państwa Barotse oraz likwidacja sekty religijnej Lumpa[2]. Rząd od 1969 roku wprowadzał reformy zgodne z koncepcją „filozofii humanizmu” w ramach której Zambia przejęła kontrolę nad towarzystwami gospodarczymi należącymi do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. W polityce zagranicznej Zambia zbliżyła się do Tanzanii i Chin które wsparły zambijskie programy gospodarcze. Rząd zambijski aktywnie wspierał ruchy narodowowyzwoleńcze co doprowadziło do konfliktu z Rodezją i apartheidowskim RPA gdzie rządziły reżimy białej mniejszości a także z Portugalią która posiadała swoje kolonie w sąsiednich krajach - Mozambiku oraz Angoli[2]. Rząd w ramach polityki antykolonialne od lat 60. wspierał organizacje walczące o niepodległość Angoli, Afrykański Kongres Narodowy, Afrykańska Armia Wyzwolenia Narodowego Zimbabwe, Niezależna Ludowa Rewolucyjna Armia Zimbabwe, FRELIMO i SWAPO[3][4][5]. W 1971 roku Simon Kapwepwe, były wiceprezydent i jeden z liderów Zjednoczonej Narodowej Partii Niepodległości dołączył do opozycji zakładając własną Zjednoczoną Partię Postępową. Kapwepwe utworzył koalicję z Afrykańskim Kongresem Narodowym (dawniej Afrykański Kongres Narodowy Rodezji Północnej) i wspólnie występowała przeciwko Kaundzie. W 1972 roku rząd dokonał zmian konstytucyjnych na mocy których Zambia stała się państwem jednopartyjnym. W 1975 roku Zambia wraz z Tanzanią, Mozambikiem i Angolą dołączyła do koalicji państw frontowych Afryki Południowej w ramach której uczestniczyła w mediacjach między namibijskimi niepodległościowcami ze SWPAO a rządem RPA oraz między rządami innych państw afrykańskich a RPA odnośnie sytuacji w Południowej Afryce. W 1976 roku prezydent ogłosił socjalistyczną koncepcję „komunokracji” będącej rozwinięciem „filozofii humanizmu”. W okresie rządów Kaundy z pomocą Chin zabudowa została kolejowa do tanzańskiego portu Dar es Salaam, co poprawiło transport kraju i rozwiązało problemy z transportem przez RPA i przez Angolę., budowa hydroelektrowni Kariba (1958-63) rozwiązała z kolei problemy energetyczne kraju[2].

Od okresu początkowych lat 80. narastał kryzys którego przyczyną był spadek cen miedzi w latach 70. Spowodował on zwiększenie znaczenia opozycji. W 1990 roku doszło do nieudanego wojskowego zamachu stanu oraz powstał Ruch na rzecz Demokracji Wielopartyjnej. Kaunda przeprowadził demokratyzacje kraju a w grudniu tego samego roku zrezygnował z systemu jednopartyjnego, rok później przyjął nową konstytucję i zorganizował wolne wybory. W wyborach z 1991 roku wygrała opozycja a prezydentem został przywódca związkowy Frederick Chiluba z Ruchu na rzecz Demokracji Wielopartyjnej, Kaunda został z kolei liderem opozycji parlamentarnej. W 1996 roku rząd wprowadził nową konstytucję. W tym samym roku Kaunda i większość działaczy opozycyjnych zostali odsunięci od możliwości startowania w wyborach i ponownie zwycięstwo w wyborach parlamentarnych i prezydenckich odniósł Ruch na Rzecz Wielopartyjnej Demokracji i Chiluba. UNIP partia Kaundy zbojkotowała wybory, nie zgadzając się na wyeliminowanie jej przywódcy i stawiając zarzuty nieprawidłowości przy głosowaniu. Prezydent kontynuował swój program neoliberalnych reform i prywatyzacji (w tym kopalń) realizowanych w porozumieniu z Międzynarodowym Funduszem Walutowym. Kampania liberalizacji gospodarczej nie przyczyniła się do gospodarczych sukcesów a sam prezydent Chiluba oskarżany był o korupcję i nadużycia finansowe. W 2000 roku Kaunda zrezygnował z uczestnictwa w polityce a rok później Chiluba nie wziął udziału w wyborach co było reakcją na naciski zagraniczne i ze strony opozycji. Nowym prezydentem został Levy Mwanawasa będący członkiem partii Chiluby[2]. Mwanawasa rozpoczął on kampanię antykorupcyjną, której jednym z celów było postawienie zarzutów byłemu prezydentowi Frederickowi Chilubie, oskarżanemu o nadużycia. W 2006 Mwanawasa uzyskał reelekcję na stanowisku. W 2008 zmarł, a urząd szef państwa na pozostałą część kadencji objął wiceprezydent Rupiah Banda. W wyborach prezydenckich w 2011 przegrał z Michaelem Satą, liderem Frontu Patriotycznego a więc grupy rozłamowców z Ruchu na rzecz Demokracji Wielopartyjnej[6].

Twórca niepodległej Zambii, Kenneth Kaunda

29 października urzędujący prezydent Michael Sata zmarł niespodziewanie w wieku 77 lat. Na mocy zambijskiego prawa jego obowiązki do czasu rozpisania nowych wyborów na początku 2015 roku przejął wiceprezydent Guy Scott, długoletni zaufany współpracownik prezydenta. Wydarzenie to wywołało zainteresowanie nie tylko w Afryce, ale i na świecie, gdyż Scott reprezentuje nieliczną w Zambii (na tle sąsiedniej Namibii wręcz znikomą) białoskórą mniejszość i jest on pierwszym od 1994 roku, kiedy to urzędowanie zakończył Frederik de Klerk, afrykańskim białoskórym politykiem, który objął najwyższe państwowe stanowisko na Czarnym Lądzie. Wybory wygrał kandydat Frontu Patriotycznego Edgar Lungu[7].

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Zambia, z racji braku dostępu do morza, dysponuje dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi[8]. Uzbrojenie sił lądowych Zambii składało się w 2014 roku m.in. z: 70 czołgów, 119 opancerzonych pojazdów bojowych, 24 zestawów artylerii holowanej oraz 50 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych[8]. Zambijskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 18 myśliwców, 31 samolotów transportowych, 18 samolotów szkolno-bojowych oraz 17 śmigłowców[8].

Wojska zambijskie w 2014 roku liczyły 15,1 tys. żołnierzy zawodowych oraz 4,5 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) zambijskie siły zbrojne stanowią 99. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 245 mln dolarów (USD)[8].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Gospodarka Zambii.

Zambia jest ważnym eksporterem rud miedzi. Wpływy z wywozu tego surowca wynoszą 80% wartości dochodów z handlu zagranicznego. W sektorze rolnictwa pracuje 86% ludności czynnej zawodowo, wytwarzając 15% produktu krajowego brutto.

Największe miasta[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Miasta Zambii.
Miasto Prowincja Liczba mieszkańców
(2012 rok)
1 Lusaka Lusaka 1 525 578
2 Kitwe Pasa Miedzionośnego 561 524
3 Ndola Pasa Miedzionośnego 517 975
4 Kabwe Centralna 220 784
5 Chingola Pasa Miedzionośnego 182 946
6 Mufulira Pasa Miedzionośnego 143 516
7 Livingstone Południowa 141 195
8 Luanshya Pasa Miedzionośnego 134 180
9 Kasama Północna 120 041
10 Chipata Wschodnia 117 839
11 Kalulushi Pasa Miedzionośnego 113 503
12 Mazabuka Południowa 109 191
13 Mongu Zachodnia 78 258
14 Chililabombwe Pasa Miedzionośnego 75 171
15 Kapiri Mposhi Centralna 65 182

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Przyrost ludności: 1,52% (2003, dane szacunkowe). Według rzecznika zambijskiego Ministerstwa Zdrowia Kamoto Mbewe, w 2012 oczekiwana długość życia wzrosła z 37 do 43 lat, głównie dzięki postępom w leczeniu gruźlicy[9].

Wioska w Zambii. Kobiety z dzieckiem.

Skład etniczny[10]:

Języki:

Religijność[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Religia w Zambii.

Źródło: Pew Research Center, 2010[11][12]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB Międzynarodowego Funduszu Walutowego za rok 2012: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2013 (ang.). [dostęp 14-05-2013].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Zambia. Historia. (pol.).
  3. Culture And Customs of Mozambique, 2007. s.16
  4. "Rhodesian Insurgency – Part 2". Rhodesia.nl
  5. Contested Power in Angola: 1840s to the Present, 2000, s. 167.
  6. Michael Sata: Zambia's 'King Cobra' finally strikes (ang.). BBC News, 23 września 2011. [dostęp 2011-09-29].
  7. Index Lo-Ly (pol.). rulers.org, 29 stycznia 2015. [dostęp 2014-11-18].
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Zambia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-09-09].
  9. Zambia’s life expectancy up from 37 to 43 (ang.). Lusaka Times, 2012-01-05. [dostęp 2012-01-11].
  10. Joshua Project "Zambia – People Groups"
  11. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-14].
  12. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-14].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]