Przejdź do zawartości

Zamek Pieskowa Skała

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Zobacz też: Pieskowa Skała w innych znaczeniach tego słowa.
Zamek Pieskowa Skała
Zabytek: nr rej. A-478 z 25.04.1983[1]
Ilustracja
Zamek Pieskowa Skała
Państwo

 Polska

Województwo

 małopolskie

Miejscowość

Sułoszowa

Typ budynku

zamek

Styl architektoniczny

gotyk, renesans, barok

Właściciel

Zamek Królewski na Wawelu – Państwowe Zbiory Sztuki

Położenie na mapie gminy Sułoszowa
Mapa konturowa gminy Sułoszowa, blisko centrum po prawej na dole znajduje się punkt z opisem „Zamek Pieskowa Skała”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Zamek Pieskowa Skała”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Zamek Pieskowa Skała”
Położenie na mapie powiatu krakowskiego
Mapa konturowa powiatu krakowskiego, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Zamek Pieskowa Skała”
Ziemia50°14′39,17″N 19°46′48,13″E/50,244214 19,780036
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Przemarsz oddziału A. Krukowieckiego (Brzezińskiego) przez Pieskową Skałę w VIII 1863

Zamek Pieskowa Skała – zabytkowy zamek we wsi Sułoszowa, w granicach jednego z trzech jej sołectw, położony w Dolinie Prądnika, około 27 km na północ od Krakowa, na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego.

Historia zamku

[edytuj | edytuj kod]
Ten artykuł od 2025-06 zawiera treści, przy których brakuje odnośników do źródeł.
Należy dodać przypisy do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy źródeł bibliograficznych jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach: Encyklopedia PWN • Google Books • Google Scholar • BazHum • BazTech • RCIN • Internet Archive (texts / inlibrary)
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.

Zamek po raz pierwszy wzmiankowany jest jako Peskenstein w dokumencie wydanym w 1315 r. przez króla Polski Władysława Łokietka (1261–1333). Nazwa prawdopodobnie pochodzi od imienia pierwszego właściciela Piotra, którego zdrobnienie brzmiało w średniowieczu Peszek. Dokument z 1306 r. wymienia nazwę zamku Peskonis, należącego do rycerza o takim właśnie imieniu[2]. W pierwszej połowie XIV w. król Polski Kazimierz III Wielki (1310–1370) wybudował w tym miejscu zamek, element łańcucha obronnych Orlich Gniazd, składający się z dwóch części: górnej i dolnej. Górna, niezachowana, wzniesiona była na niedostępnej skale zwanej „Dorotką”.

W latach 1377–1608 zamek był siedzibą rodu Szafrańców herbu Starykoń, którego znanym przedstawicielem był wojewoda krakowski Piotr Szafraniec (zm. 1437). Niektórzy późniejsi przedstawiciele rodu trudnili się zbójectwem i wykorzystywali zamek jako punkt wypadowy do napadów na kupców przejeżdżających biegnącym przez Dolinę Prądnika traktem łączącym Kraków ze Śląskiem. W 1484 r. Krzysztof Szafraniec (1451–1484)[3], prawnuk pierwszego właściciela, został za to ścięty na Wawelu.

W latach 1542–1580 gotycki zamek przekształcono w renesansową rezydencję. W XVII w., za czasów Michała Zebrzydowskiego (1613–1667) dobudowano system fortyfikacji bastionowych. W czasie potopu szwedzkiego (1655) zamek został zniszczony, zaś w 1718 r. uległ pożarowi. Odbudowano go jako siedzibę rodu Wielopolskich w 1768 r. W 1787 r. gościł króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego (1732–1798). W wyniku kolejnego pożaru (1850) zniszczeniu uległa najstarsza jego część – wysoki zamek.

W Królestwie Polskim (1815–1918) istniała gmina Pieskowa Skała.

W 1842 r. Pieskową Skałę kupił od rodziny Wielopolskich hrabia Jan Chrzciciel Mieroszewski (1789–1867) herbu Ślepowron([4], krakowski polityk i kolekcjoner. Na zamku przechowywał swoją bibliotekę i zbiór antycznych gemm[5].

W czasie powstania styczniowego 4 i 5 marca 1863 r. w Pieskowej Skale i pobliskiej Skale miały miejsce dwie bitwy powstańców pod dowództwem Mariana Langiewicza (1827–1887) z wojskami rosyjskimi. Podczas tych walk śmierć poniósł walczący po stronie Polaków ukraiński rewolucjonista, pułkownik armii rosyjskiej Andrij Potebnia (1838–1863). Obroną samego zamku dowodził Aleksander Zdanowicz (1838–1921). Po wycofaniu się powstańców zamek zajęli i ograbili Rosjanie.

W latach 80. XIX w. Sobiesław Mieroszewski (1856–1899), syn Jana, prowadził w zamku prace remontowe, wzbogacając go o elementy neogotyckie. Jednak jego hulaszczy tryb życia doprowadził do roztrwonienia rodzinnego majątku i sprzedaży zamku dr. Serafinowi Chmurskiemu, który zbudował u jego stóp wille, starając się nadać Pieskowej Skale charakter letniskowy. W 1902 r. z powodu zadłużenia majątku Serafina Chmurskiego, ostatniego prywatnego właściciela Pieskowej Skały, zamek stał się własnością Domu Bankowego „Pilawitz, Wilczyński i Sp.” i trafił na licytację.

Adolf Dygasiński (1839–1902) zwrócił się na łamach „Kuriera Warszawskiego” z apelem o ratowanie zamku, perły polskiego renesansu, jedynego na szlaku Orlich Gniazd, który przetrwał w dobrym stanie. Dzięki tej inicjatywie powstało „Towarzystwo Akcyjne Pieskowa Skała”, które wykupiło zamek za kwotę 60 tysięcy rubli.

W okresie II wojny światowej pomieszczenia w zamku udostępniono na sierociniec, przez który przewinęły się dzieci głównie z tzw. kresów wschodnich[6].

Po II wojnie światowej zamek przejął Skarb Państwa. Po generalnej renowacji w latach 1950–1963 stał się Oddziałem Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu. Obecnie znajduje się w nim stała ekspozycja „Przemiany stylowe w sztuce europejskiej od średniowiecza do połowy XIX wieku”.

W kryptach zamku znajdują się cztery manierystyczne sarkofagi Sieniawskich z XVII w. z postaciami zmarłych na wiekach bez odpowiedników w sztuce polskiej[potrzebny przypis], dzieło wrocławskiego rzeźbiarza Jana Pfistera (1573–1642). Pierwotnie znajdowały się w mauzoleum rodowym w kaplicy zamkowej w Brzeżanach na Podolu. Kościół i kaplica zamku brzeżańskiego po 1945 r. zostały doszczętnie zdewastowane. Sarkofagi zostały wcześniej wywiezione do Krakowa podczas wojny polsko-rosyjskiej 1920 r.

Do zamku przylega park krajobrazowy z Maczugą Herkulesa.

U podnóża wzgórza, na którym wznosi się zamek, znajduje się kompleks pięciu stawów przepływowych założony w XVI w. Hodowano w nich karpie, szczupaki i karasie, a w późniejszym czasie pstrągi tęczowe. W 1993 r. zaprzestano hodowli. Obecnie są ostoją płazów na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego (traszka zwyczajna, traszka grzebieniasta, ropucha szara, ropucha zielona, żaba trawna, rzekotka drzewna, kumak nizinny). Płazy odbywają w nich gody, migrując z zimowisk niekiedy oddalonych nawet o 3 km. W czasie tych migracji szlak godowej wędrówki płazów jest zabezpieczany przez wolontariuszy i pracowników parku, którzy przenoszą zwierzęta przez biegnącą obok drogę[7].

Architektura

[edytuj | edytuj kod]
Sprzątanie Wikipedii
Ten artykuł należy dopracować:
rozbudować=2025-12.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.

Główna brama wjazdowa w kształcie łuku triumfalnego znajduje się w budynku kurtynowym. Ponad portalem umieszczono kartusz z herbem Radwan rodziny Zebrzydowskich[8]. Pod bartyzaną herb Michała Zebrzydowskiego z wywodu genealogicznego z herbami Radwan – ojca Jana Zebrzydowskiego; Szreniawa bez Krzyża – matki Barbary Lubomirskiej; Herbut – Doroty Herburtówny matki ojca; Gryf – Anna Branickiej babki od matki[9].

Pieskowa Skała w filmach

[edytuj | edytuj kod]

Zamek w Pieskowej Skale został wykorzystany w takich filmach jak:

Filatelistyka

[edytuj | edytuj kod]

Poczta Polska wyemitowała 5 marca 1971 r. znaczek pocztowy przedstawiający Zamek Pieskowa Skała o nominale 4 zł, w serii Zamki polskie. Druk w technice offsetowej na papierze kredowym. Autorem projektu znaczka był Tadeusz Michaluk. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r.[10]

Numizmatyka

[edytuj | edytuj kod]

W 1997 roku wydano dwie monety okolicznościowe z wizerunkiem zamku. Monety te miały nominały 2 zł i 20 zł (monetę o nominale 2 złote wyemitowano w nakładzie 315 000 sztuk, zaś monetę o nominale 20 złotych wyemitowano w nakładzie 15 000 sztuk)[11]. Monety te wchodzą w skład serii monet Zamki i pałace w Polsce[12].

Galeria

[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2025 [dostęp 2022-04-13].
  2. ↑ Pieskowa Skała - zamek [online], Architektura średniowiecza i starożytności [dostęp 2023-01-19] (pol.).
  3. ↑ Krzysztof Szafraniec z Pieskowej Skały h. Starykoń. [dostęp 2025-12-18].
  4. ↑ Pieskowa Skała. [dostęp 2025-12-18].
  5. ↑ Historia zamku. [dostęp 2025-12-18].
  6. ↑ Historia zamku
  7. ↑ PS: Wszystko to dla jaj.... dziennikpolski24.pl, 2007-04-21. [dostęp 2022-12-11]. (pol.).
  8. ↑ Architektura zamku. [dostęp 2025-12-16].
  9. ↑ Co zwiedzać. [dostęp 2025-12-16].
  10. ↑ Marek Jedziniak: Zamki polskie. kzp.pl. [dostęp 2018-08-10]. (pol.).
  11. ↑ Zamki i pałace w Polsce: Zamek w Pieskowej Skale [online], nbp.pl [dostęp 2021-04-28] (pol.).
  12. ↑ Zamki i pałace w Polsce [online], nbp.pl [dostęp 2021-04-28] (pol.).

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Zamki, warownie i ruiny na Szlaku Orlich Gniazd

szlak turystyczny czerwony

Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Zamek_Pieskowa_Skała&oldid=78431823”