Zamek w Człuchowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zamek w Człuchowie
Obiekt zabytkowy nr rej. A-35/89 z 25.05.1955
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Człuchów
Adres ul. Kościelna 8
Typ budynku Zamek krzyżacki
Styl architektoniczny gotyk
Rozpoczęcie budowy 1325
Ukończenie budowy 1365
Ważniejsze przebudowy 1826-1828
Pierwszy właściciel Zakon krzyżacki
Obecny właściciel Muzeum Regionalne w Człuchowie
Plan budynku
Plan budynku
Położenie na mapie Człuchowa
Mapa lokalizacyjna Człuchowa
Zamek w Człuchowie
Zamek w Człuchowie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek w Człuchowie
Zamek w Człuchowie
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Zamek w Człuchowie
Zamek w Człuchowie
Położenie na mapie powiatu człuchowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu człuchowskiego
Zamek w Człuchowie
Zamek w Człuchowie
Ziemia53°39′50″N 17°21′46″E/53,663889 17,362778
Strona internetowa

Zamek człuchowskizamek krzyżacki położony w Człuchowie, drugi po Malborku pod względem wielkości zamek Zakonu. Był najtrudniejszym do zdobycia obiektem na Pomorzu, siedzibą komtura i konwentu krzyżackiego. Rezydował w nim Ulrich von Jungingen i Konrad von Wallenrode.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Chorągiew komturii człuchowskiej w Banderia Prutenorum

Od XII wieku Człuchów wchodził w skład kasztelanii w Szczytnie, w której od 1299 roku kasztelanem był wojewoda kaliski Mikołaj z Ponieca. Po aneksji Pomorza Gdańskiego w 1308 roku synowie kasztelana Mikołaja sprzedali Człuchów Zakonowi Krzyżackiemu, który po 1340 roku[a] wybudował w Człuchowie zamek dla ochrony szlaku prowadzącego z krajów niemieckich do Prus. W czasie wojen z Zakonem wojska polskie próbowały bezskutecznie zdobyć zamek w 1414 roku i 1433 roku. Zamek w rękach krzyżackich pozostał do Wojny trzynastoletniej, gdy został opanowany w 1454 roku przez wojska królewskie. W tym samym roku Krzyżacy próbowali bezskutecznie odbić zamek, a następnie w roku 1455 i 1456, jednak załoga polska odparła ataki. Kolejne ataki na zamek przeprowadzono w 1520 w czasie wojny pruskiej i 1563 roku, kiedy zamek zaatakowały wspierające Krzyżaków wojska Dytrycha Schoenberga. Odtąd zamek był w rękach polskich aż do rozbiorów. Z ramienia Królestwa Polskiego na zamku rezydował starosta królewski wraz z załogą. Wśród starostów występowali przedstawiciele najsłynniejszych polskich rodów, takich jak Wejherowie, Sanguszkowie i Radziwiłłowie. W 1627 roku bezskutecznie próbowali zdobyć zamek Szwedzi. W czasach Potopu Szwedzi nie potrafili zająć zamku od wczesnej jesieni 1655 roku i udało im się to dopiero, gdy wykorzystali zimą zamarznięte wody jeziora, dzięki czemu udało im się wedrzeć na zamkowe mury. Po zakończeniu wojny zamek z powrotem trafił w polskie ręce.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku zamek został przekazany przez Kazimierza Sorokę władzom pruskim, których działania doprowadziły do jego prawie całkowitego zniszczenia. W latach 80. XVIII w. obniżono lustro jeziora o 4 metry osuszając system fos wokół zamku[1]. Ołtarz z kaplicy zamkowej wywieziono do kościoła w Chrząstowie, ambonę do Krępska. Po pożarach w latach 1786 i 1793, które zniszczyły drewnianą zabudowę Człuchowa, wydano zgodę na całkowitą rozbiórkę zamku w celu pozyskania materiałów budowlanych na odbudowę miasta[2]. Rozbiórka trwała do 1811 roku, kiedy ukazało się rozporządzenie rejencji o ochronie ruin zamku. W efekcie po budowli pozostały tylko główna wieża i kamienne mury. W latach 1826-1828 w miejscu kaplicy Zamku Wysokiego wybudowano neogotycki kościół ewangelicki według projektu inspektora budowlanego Salzmanna, który został poprawiony przez Karla Friedricha Schinkela[3]. W 1842 r. na przedzamczu zachodnim zlokalizowano cmentarz ewangelicki, który podobnie jak kościół funkcjonował do 1945 r.[4].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Zamek w Człuchowie obecnie
Wieża zamkowa
Wieża zamkowa
Widok ogólny od strony jeziora
Widok zamku zimą
Widok zamku nocą
Szczyt wieży zamkowej

Zamek zbudowany został u nasady półwyspu między dwoma jeziorami. Składał się z czterech części: Zamku Wysokiego oraz trzech przedzamczy. Każda część zamku otoczona była murem z głazów granitowych i cegieł. Łączyły je mosty zwodzone, przerzucone nad fosami. Zamek posiadał 11 bram i 9 baszt.

Zamek Wysoki[edytuj | edytuj kod]

Założony był na planie kwadratu, posiadał cztery skrzydła, wewnętrzny dziedziniec i wieżę w północno-zachodnim narożniku. Znajdowały się w nim pomieszczenia dla rycerzy zakonnych i księży, sypialnie, jadalnie oraz kaplica. Najpotężniejszą jego częścią i jedyną zachowaną w całości jest wieża typu bergfried o wysokości prawie 50 metrów i murze o grubości do 5 metrów. Prowadziło do niej jedno wejście, 16 metrów nad ziemią (dziś wykute u podstawy), z poddasza sąsiedniego skrzydła. W podziemiach wieży znajdowały się lochy dla więźniów i studnia. Sama wieża miała służyć jako miejsce ostatniego oporu załogi w przypadku zdobycia pozostałych części zamku przez nieprzyjaciela.

Przedzamcze zachodnie[edytuj | edytuj kod]

Położone było najbliżej miasta. W jego północno-zachodniej części znajdował się główny wjazd na teren zamku. Broniły go baszty, kwadratowa w północno-zachodnim narożniku i półkolista w zachodnim licu muru. Mieściło stajnie, wartownie, zbrojownię i spichrze.

Podzamcze północne[edytuj | edytuj kod]

Nazywane też przygródkiem lub zamkiem średnim, związane było bezpośrednio z Zamkiem Wysokim i otoczone z nim wspólnym murem. Przeznaczone było na wartownie i mieszkania dla części załogi. Łączyło pozostałe części zamku. W XVII w. wzniesiono na nim pałac starostów.

Przedzamcze wschodnie[edytuj | edytuj kod]

Posiadało największą powierzchnię. Z jego północno-wschodniego narożnika prowadziła brama na pozostałą część półwyspu (dzisiaj teren parku). Mieściło zabudowania gospodarcze[5][6].

Stan obecny[edytuj | edytuj kod]

Do dziś przetrwały fragmenty murów obronnych i wieża główna. Od 2008 r. na zamku trwają prace archeologiczne prowadzone przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. W trakcie prac odsłonięto dziedziniec i piwnice dawnych skrzydeł Zamku Wysokiego. Odnaleziono 200 tysięcy eksponatów w tym bullę papieża Grzegorza XI i srebrne monety z połowy XVII wieku[7].

W latach 2014-2015 przeprowadzono adaptację budynku na potrzeby muzeum. W ramach prac zaadaptowano dodatkowe kondygnacje dawnego kościoła ewangelickiego, przebudowano i zagospodarowano wieżę, dziedziniec bramny i dziedziniec zamkowy. W celu udostępnienia obiektu osobom niepełnosprawnym zainstalowano windy. Przebudowany zamek stał się siedzibą Muzeum Regionalnego[8]. Całkowita wartość projektu wyniosła ponad 14,9 mln zł, a dofinansowanie unijne ok. 8 mln zł, czyli 70,5 proc. całkowitych kosztów kwalifikowanych.

W okresie od stycznia do końca sierpnia 2014 r. zamek odwiedziło 19,7 tys. zwiedzających, a w analogicznym okresie roku 2015 25,7 tys. osób[9].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

 Wykaz literatury uzupełniającej: Zamek w Człuchowie.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. spotyka się daty 1325-1365 por. Jóźwiak i Trupinda 2014 ↓

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]