Zamek w Grzymałowie

Zamek w Grzymałowie

Ruiny zamku
Państwo	I Rzeczpospolita
Miejscowość	Grzymałów
Typ budynku	zamek
Rozpoczęcie budowy	XVI w.
Zniszczono	1651, 1675
Pierwszy właściciel	Ludziccy
Kolejni właściciele	Adam Mikołaj Sieniawski, Zofia Czartoryska z Sieniawskich, (Elżbieta Czartoryska), Konstancja z Lubomirskich Rzewuska, Leopold Elkan de Elkansberg, Antym Nikorowicz, Julia Wolańska, Władysław Wolański
Położenie na mapie hromady Grzymałów Zamek w Grzymałowie
Położenie na mapie Ukrainy Zamek w Grzymałowie
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego Zamek w Grzymałowie
Położenie na mapie rejonu czortkowskiego Zamek w Grzymałowie
49°19′58,645″N 26°00′35,276″E

Zamek w Grzymałowie – zamek we wsi Grzymałów wybudowany pod koniec XVI w. przez Ludzickich herbu Grzymała.

Historia

Warownia uległa zniszczeniu w trakcie wojen z Kozakami a także napadów tatarskich i tureckich w latach 1651, 1675. Po szkodach wojennych w pierwszej połowie XVIII w. odrestaurował i wzmocnił obronność zamku Adam Mikołaj Sieniawski herbu Leliwa, do którego Grzymałów należał co najmniej od 1715 r. W 1726 r. po śmierci Adama Mikołaja Sieniawskiego we Lwowie, ostatniego męskiego członka rodu, jego córka Maria Zofia Czartoryska 17 lipca 1731 r. w Warszawie wyszła za mąż za Augusta Czartoryskiego, wojewodę ruskiego i wniosła w posagu ogromny majątek. Kolejną posiadaczką warowni była córka Marii Zofii Czartoryskiej: Izabela Lubomirska (Elżbieta Czartoryska), małżonka marszałka wielkiego koronnego (hetmana) Stanisława Lubomirskiego. W 1805 r. zamek uległ pożarowi, podczas którego ognień strawił górne kondygnacje. Warownię w dość krótkim czasie odbudowano likwidując kaplicę. W jej miejscu powstały stajnie na parterze i kuchnie na piętrze. W 1816 r. po śmierci Izabeli Lubomirskiej (Elżbiety Czartoryskiej) majątek otrzymała Konstancja z Lubomirskich Rzewuska. W 1825 r. majątek ze względu na długi został zlicytowany. Kolejnym posiadaczem dóbr został bankier Leopold Elkan de Elkansberg.

Wyposażenie

Zamek słynął z bogactwa wyposażenia: stylowych mebli, obrazów i portretów właścicieli namalowanych przez Juliusza Kossaka, Wojciecha Kossaka, Tadeusza Ajdukiewicza, Alojzego Rejchana. Biblioteka liczyła ponad 5.000 woluminów, oraz archiwum było z XVI–XVIII w. Wszystko to przepadło w czasie I i II wojny światowej: w czasie I wojny światowej obiekt zniszczono i okradziono. Rodzina Wolańskich dała radę go odbudować do 1927 r.; wybuch II wojny światowej to kolejne ograbienie zabytkowych zbiorów.

Pałac

W dniu 15 marca 1831 r. od Leopolda Elkansberga majątek odkupił Antym Nikorowicz, z pochodzenia Ormianin, który ok. 1840 r. postanowił przebudować warownię na nowoczesny pałac wraz z parkiem angielskim[1]. Ocalało skrzydło południowe z 2. sześciokątnymi basztami na końcach[2], dobudowano duży portyk z wielką galerią oraz cylindryczną wysoką wieżę zegarową[1]. Po śmierci Antyma w 1852 r. majątek odziedziczył jego najstarszy syn Karol (1830–1859), który zamienił go na majątek Rokietnica koło Jarosławia należący do jego szwagra Leonarda Pinińskiego (1824–1886). Po śmierci Pinińskiego jego dwaj najstarsi synowie, Stanisław Antym (1854–1911) oraz profesor Leon Jan (1857–1938, namiestnik Galicji w latach 1898–1903), zostali właścicielami. Po pierwszej wojnie światowej doszło do podziału majątkowego na skutek którego połowa majątku została w rękach Leona Jana (po nim dziedziczył jego bratanek Mieczysław hr. Piniński (1898–1945)), a druga połowa obejmująca Grzymałów wraz zamkiem przypadła córce Stanisława: Julii Pinińskiej (1885–1975), która wyszła za Władysława hr. Wolańskiego (1886–1940). Zdewastowany w czasie I wojny światowej zamek został odbudowany przez Władysława Wolańskiego aresztowanego przez okupantów sowieckich w 1939 r., zmarłego tragicznie w więzieniu kijowskim. W czasie okupacji pałac został przez nacjonalistów i miejscową ludność ukraińską doszczętnie zdewastowany i rozgrabiony, rozkradziono wszelkie dobra: bogato zdobione meble, cenne obrazy, porcelanę i inne rzeczy przedstawiające jakąkolwiek wartość. Po II wojnie światowej, na rozkaz ukraińskich komunistów, rozebrano zamek do fundamentów[3] a pozyskany materiał budowlany posłużył do wyznaczenia drogi do Trembowli. Do czasów współczesnych ocalała kordegarda pałacowa. Przetrwał natomiast niegdyś piękny park angielski z okazami starodrzewia wraz z pozostałościami Alei Lipowej założonej w pierwszej połowie XVIII w. przez hetmana Adama Sieniawskiego, zamieniony na ogród publiczny[1].

Architektura

W XVI w. był to obronny czteroskrzydłowy zamek, wybudowany na rzucie kwadratu z 4. sześciobocznymi basztami w narożach, otoczony fosą i wałami ziemnymi. Wjazd do warowni był od wschodu przez most zwodzony. Zbrojownia znajdowała się w baszcie południowo-wschodniej a zamkowa kaplica w baszcie południowo-zachodniej.

Bibliografia

• Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, Warszawa, 1880–1902, s. 897
• Aftanazy Roman, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Województwo ruskie, Ziemia Halicka i Lwowska, T. 7, wyd. 2 przejrzane i uzupełnione, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, 1995, ISBN 83-04-03701-7 całość, ISBN 83-04-04229-0 t. 7, ss. 56-67
• Ukraina zachodnia: tam szum Prutu, Czeremoszu..., zespół red. A. Strojny, K. Bzowski, A. Grossman, Kraków, Wyd. Bezdroża, 2005, ISBN 83-921981-6-6, ss. 279-280

Linki zewnętrzne

• Grzymałów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 897 .
• Zamek w Grzymałowie
• Zamek w Grzymałowie – opowieść Jerzego Wolańskiego o rodzinnym domu