Zamek w Międzyrzeczu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zamek w Międzyrzeczu
Obiekt zabytkowy nr rej. 2136 z 8.05.1971
oraz 256 z 4.06.1979
Ilustracja
Wejście do zamku
Państwo  Polska
Miejscowość Międzyrzecz
Adres ul. Podzamcze 2
66-300 Międzyrzecz
Powierzchnia użytkowa 1200 m²
Rozpoczęcie budowy ok. 1350 r.
Ważniejsze przebudowy XV w. i XVI w.[1]
Pierwszy właściciel Kazimierz Wielki
Obecny właściciel powiat międzyrzecki
Położenie na mapie Międzyrzecza
Mapa lokalizacyjna Międzyrzecza
Zamek w Międzyrzeczu
Zamek w Międzyrzeczu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek w Międzyrzeczu
Zamek w Międzyrzeczu
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubuskiego
Zamek w Międzyrzeczu
Zamek w Międzyrzeczu
Położenie na mapie powiatu międzyrzeckiego
Mapa lokalizacyjna powiatu międzyrzeckiego
Zamek w Międzyrzeczu
Zamek w Międzyrzeczu
Położenie na mapie gminy Międzyrzecz
Mapa lokalizacyjna gminy Międzyrzecz
Zamek w Międzyrzeczu
Zamek w Międzyrzeczu
Ziemia52°26′42″N 15°34′20″E/52,445000 15,572222
Strona internetowa

Zamek w Międzyrzeczu – otoczona fosą średniowieczna twierdza obronna wzniesiona ok. 1350 w Międzyrzeczu przez Kazimierza Wielkiego w miejscu grodu warownego z drugiej połowy IX wieku, zlokalizowana na pagórze o wysokości 55 m n.p.m., w widłach dwóch rzek – Obry i Paklicy. Wchodzi w skład Międzyrzeckiego Kompleksu Muzealnego, administrowanego przez dyrektora Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej im. Alfa Kowalskiego w Międzyrzeczu.

W okresie piastowskiej Polski, Królestwa Polskiego oraz Rzeczypospolitej Obojga Narodów zamek pełnił funkcję strażnicy polskiej granicy zachodniej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Międzyrzecz na historycznej mapie Wielkopolski sporządzonej w 1888 roku według danych zaczerpniętych z Kodeksu dyplomatycznego.

Międzyrzecz, położony jest w granicach historycznej Wielkopolski. Miejscowość oraz zamek wielokrotnie wymieniają średniowieczne dokumenty zebrane w Kodeksie dyplomatycznym[2].

W tym samym miejscu gdzie stoi budowla znajdował się drewniany słowiański gródek wzniesiony w IX wieku, który na przestrzeni X-XI wieku był wielokrotnie przebudowany. Gródek ten stanowił centrum kasztelanii międzyrzeckiej i miał funkcje administracyjno-militarne, a także strzegł przeprawy przez rzekę Wartę. Miał znaczenie strategiczne: leżał na przecięciu szlaków handlowych, na pograniczu Wielkopolski oraz ochraniał ważne połączenie komunikacyjne przez rzekę[1][3].

Ze względu na położenie gród, a później zamek wielokrotnie był celem działań militarnych. W połowie XI w. zajęty został przez Pomorzan. W 1094 r. odbił go Bolesław Krzywousty, co odnotował Gall Anonim w II księdze Kroniki polskiej: Pewnego razu wyruszył na Pomorze, gdzie już wcześniej objawił sławę swego imienia, albowiem takimi siłami obległ gród Międzyrzecz i z taką gwałtownością doń szturmował, że po kilku dniach zmusił załogę do poddania się[4]. W 1157 r. Międzyrzecz został złupiony przez wojska Fryderyka Barbarossy w czasie jego najazdu na Polskę.

Rozpoczęcie budowy założenia zamkowego w tym miejscu rozpoczęto około roku 1340 z polecenia króla polskiego Kazimierza Wielkiego. Zamek w miejscu wcześniejszej warowni wzniesiony został około 1350 roku co odnotowują polscy kronikarze Janko z Czarnkowa oraz Jan Długosz. Według powojennych badań archeologicznych ustalono, że ceglane mury obwodowe budowano jeszcze po 1350[1].

W 1474 przejściowo zajęty przez Macieja Korwina. W październiku 1520 po wcześniejszym ostrzale artyleryjskim zdobyty szturmem przez najemników krzyżackich pod dowództwem Wolfa von Schönburga wspomagających zakon krzyżacki w wojnie polsko-krzyżackiej. Po zniszczeniach rozpoczęto jego odbudowę, którą prowadzono do 1574 roku, budując dwie okrągłe basteje.

W okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów miejscowość położona była w dawnym województwie poznańskim. Przed XVI wiekiem była własnością Andrzeja Nieszkowskiego, który w 1505 zbył ją na rzecz Tomasza Krzyżanowskiego. W połowie wieku XVI miasto należało do rezydującego na zamku kasztelana międzyrzeckiego Stanisława Ostroróga, który strzegł mostu na rzece Warcie pobierając mostowe[2].

„Król Henryk Walezy przybywa do zamku w Międzyrzeczu” Feliks Sypniewski (1882).

W 1574 roku w międzyrzeckim zamku zatrzymał się pierwszy elekcyjny król polski Henryk Walezy, który zmierzał z Francji do Krakowa, aby objąć tron Polski[2].

W roku 1655 w czasie potopu uszkodzony przez wojska szwedzkie. W I poł. XVIII wieku zamek był zniszczony na tyle, że pomimo podejmowanych prób odbudowy w 1691 roku nie nadawał się do użytku. Dlatego starostowie w 1719 roku wznieśli nową rezydencję w sąsiedztwie ruin zamku. Po II rozbiorze Polski, zamek wraz z zabudowaniami dworskimi, folwarkiem oraz parkiem władze pruskie przekazały niemieckiej rodzinie ziemiańskiej. Wnętrza zamku wykorzystywano jako pomieszczenia gospodarcze, a południowe stoki wzgórza jako winnice.

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Po 1945 roku cały kompleks przekazano na potrzeby muzeum. W latach 1954–1958 na zamku przeprowadzono badania archeologiczne. W latach 50. i 60. przeprowadzono prace konserwatorskie i zabezpieczono zamek w formie trwałej ruiny. Zrekonstruowano jedynie budynek bramny oraz przyziemie renesansowego domu mieszkalnego.

Na wyspę zamkową najłatwiej dostać się od strony międzyrzeckiego rynku, ulicą Podzamcze przez dom bramny, odbudowany w 1975 na wzór XVIII-wiecznego. Z lewej strony dziedzińca stoją barokowe budynki dawnego starostwa i oficyny dworskiej, a na wprost – ruiny średniowiecznego zamku, do którego można wejść przez bramę i obejrzeć je od środka, bądź obejść zamek trasą wokół fosy. W muzeum prezentowana jest makieta zamku, przedstawiająca jego pierwotny wygląd. Od 2005 wejście na dziedziniec zamku było niemożliwe. Początkowo, przyczyną takiego stanu rzeczy był remont drewnianego mostu prowadzącego do bramy głównej (roboty zostały zakończone w 2006), a od 2006 – stan techniczny murów obronnych. Aktualnie zamek udostępniony jest zwiedzającym, planowane jest także otwarcie w podziemiach sali tortur[5].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Zamek posadowiony jest na sztucznym wzniesieniu w widłach rzek Obry oraz Paklicy. Zajmuje powierzchnię około 1200 m² na planie nieregularnego wieloboku. Przez lata w warowni stacjonowały polskie wojska, strzegące pobliskiej, zachodniej granicy Rzeczypospolitej. Dziś jest zamkiem zrujnowanym i z dawnej potęgi umocnień niewiele pozostało[1].

Pierwotny słowiański gródek był niedużych rozmiarów i miał kształt kolisty lub nieregularnego owalu. Miał on konstrukcję przekładankową rozpowszechnioną w tym okresie na terenie Polski[1]. Badania archeologiczne udowodniły, że XIII w. gródek ten posiadał już budowle murowane takie jak wieża oraz prawdopodobnie murowaną bramę. Mur okalający teren zamku powstał dopiero po modernizacji i budowie nowych założeń w czasach Kazimierza Wielkiego[6].

Międzyrzecki zamek posiada specyficzną formę, choć zaliczany jest do zamków nizinnych. Wynika to z postawienia murów obronnych niemal zgodnie z przebiegiem dawnych obwałowań grodowych o nieregularnym kształcie dostosowanych do warunków topograficznych. Mury mają kształt podkowy o łącznej długości 145 metrów i 2,6 metrów szerokości (u podstawy więcej). Zachowany jest do wysokości około 9 metrów (na żadnym odcinku nie jest to wymiar pełny). Według zachowanego dokumentu z 1564 roku, mury zwieńczone były krenelażem, zadaszonym gontami. Przestrzeń wewnętrzna wynosi około 1200 metrów kwadratowych. Wjazd do zamku znajdował się w północnej części wschodniego muru. Brama broniona była przez cylindryczną wieżę. Dodatkowym zabezpieczeniem była fosa zasilana wodami z rzeki Obry, o szerokości około 12 metrów. Obronę muru wspomagały także dwie mniejsze wieżyczki.

Taki stan przetrwał bez większych zmian do 1520 roku, kiedy to zamek został zniszczony przez najemne wojska niemieckie podczas bitwy o Międzyrzecz w czasie wojny polsko-krzyżackiej. Z racji strategicznego znaczenia zamku, jego odbudowa i modernizacja była koniecznością.

Bramę wjazdową przesunięto na środek wschodniego muru, obok dawnej wieży bramnej. Zamek został powiększony w kierunku wschodnim, gdy wzniesione zostały dwie cylindryczne basteje artyleryjskie, które połączono krótkim murem z bramą i furtą dla pieszych. Brama i furta zaopatrzone były w mosty zwodzone.

Wschodnie wnętrze zamku

Zabudowa wnętrza zamku ulegała często przebudowie. Obok właściwego domu zamkowego znajdowały się tu inne budynki mieszkalne, magazynowe i gospodarcze. Lokalizowano je najczęściej wzdłuż murów obwodowych. Prowadzone w poł. XX wieku wykopaliska oraz odnalezione przedmioty ukazują bogate wyposażenie zamku w jego rezydencjonalnej postaci oraz liczne militaria. Teren podzamcza mieścił liczne budynki gospodarcze:m.in. stajnie, łaźnię, browar, młyn prochowy, a całość otoczona była drewnianym parkanem z belek (zaopatrzonym w strzelnice i zadaszonym), z dwiema bramami. Brama prowadząca do rzeki Obry posiadała most zwodzony.

Rezydencja starostów

Rezydencja starostów międzyrzeckich[edytuj | edytuj kod]

W dawnej rezydencji starostów międzyrzeckich wzniesionej w 1719 i w oficynie dworskiej z początku XVIII wieku mieści się Muzeum Regionalne z ekspozycjami: archeologiczną, historyczną, artystyczną i etnograficzną. W muzeum prezentowana jest m.in. ciekawa, jedna z najbogatszych w Polsce kolekcja portretów trumiennych, tablic herbowych i inskrypcyjnych z XVII i XVIII w. Obok portretów trumiennych w dziele sztuki w muzeum można obejrzeć polskie malarstwo portretowe z XVII, XVIII i XIX w. oraz nieznanego pochodzenia rzeźby sakralne z XV- XVIII wieku. Niewykluczone, że muzeum przechowuje elementy ołtarzy z okolicy, np. z kaplicy łagowskiego zamku, która znajdowała się pierwotnie w tej samej sali, w której teraz mieści się kawiarnia.

Budynek wybudowano z cegły, na rzucie prostokąta. Z racji nierówności terenu od północy parterowy, a od południa piętrowy. Całość pokrywa dach mansardowy. Piwnice budynku mają sklepienia barokowe. Elewacja otynkowana z wejściem od frontu. Wnętrze rezydencji jest dwutraktowe.

Oficyna

Oficynę wzniesiono prostopadle do rezydencji. Wykonana w konstrukcji szkieletowej na planie prostokąta. Dach dwuspadowy, nakryty dachówką. Wnętrze oficyny jest także dwutraktowe.

Pozostałe obiekty[edytuj | edytuj kod]

Dom bramny

Na terenie wyspy zamkowej znajduje się zrekonstruowany dom bramny, zniszczony przez wojska radzieckie w 1945 roku. Do zespołu zamkowo-muzealnego należy także karczma wzniesiona poza wyspą, przy obecnej drodze wojewódzkiej nr 137. Budynek wzniesiono w XVIII wieku. Wnętrze zostało niemal całkowicie przebudowane w XIX i zwłaszcza w XX wieku. Wzniesiona na rzucie prostokąta, z dachem dwuspadowym. Środkowa część podwyższona została o jedną kondygnacje. Po drugiej stroni rzeki Obry (przy ulicy Winnica), naprzeciw zamku znajduje się dawny folwark zamkowy z pierwszej połowy XIX wieku. W skład zespołu wchodzą budynki mieszkalne oraz gospodarcze. Całość połączona była z zamkiem drewnianym mostem, obecnie nie istniejącym.

Park zamkowy[edytuj | edytuj kod]

Otaczający zabudowania zamkowe park pochodzi z XIX wieku. Szczególnie cenna jest aleja platanów, która biegnie dawnym zewnętrznym wałem grodu. Całość założenia uzupełniają wody Obry i Paklicy (wraz z jej starorzeczem) oraz fosa zamkowa.

Badania archeologiczne[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu II wojny światowej w latach 1954–1958 Muzeum Archeologiczne w Poznaniu przeprowadziło kompleksowe badania archeologiczne obiektu, które umożliwiły jego częściową rekonstrukcję w okresie PRL. Inicjatorami byli Alf Kowalski kierownik Muzeum w Międzyrzeczu oraz K. Felchnerowski Wojewódzki Konserwator Zabytków z Zielonej Góry. Badania te finansowane były z funduszu zielonogórskiego konserwatora zabytków. Opiekę naukową nad badaniami objął prof. Józef Kostrzewski. W czasie prac inżynier Z. Zientkiewicz przeprowadził również badania architektoniczne, a T. Bartkowski badania geomorfologiczne[3][1].

Pierwsze badania sondażowe przeprowadzone zostały w 1954, a ich celem było rozpoznanie wcześniejszych warstw osadniczych. Prace te potwierdziły istnienie budowli murowanych z XIII wieku, a więc przed okresem panowania Kazimierza Wielkiego. W kolejnym 1955 roku odkryto na terenie zamku pozostałości wału grodu wczesnośredniowiecznego datowanego na koniec X lub początek XI wieku. Badania archeologiczne doprowadziły do przesunięcia daty historycznego osadnictwa w tym miejscu ponieważ pierwsze pisane dokumenty podają wiadomości o istnieniu kasztelanii międzyrzeckiej dopiero w 1230[3].

Na terenie objętych pracami znaleziono wiele obiektów i artefaktów. Bardzo bogate w zabytki okazały się warstwy pochodzące z okresu średniowiecza. Na przestrzeni 115 m², w ziemi o objętości 230m3, znaleziono: 1542 przedmioty metalowe, 129 rogowych i kościanych, 756 szklanych (części naczyń szklanych i ozdoby), 498 drewnianych, 1450 skórzanych (w tym 33 całe buty), 48 większych kawałków tkanin, 84 000 ułamków ceramiki i ok. 120 000 kości[7]. Najliczniejszą grupą znalezionych przedmiotów metalowych były militaria, przede wszystkim groty bełtów do kusz (140 szt.), które wielokrotnie ilościowo przeważają nad grotami strzał, których wykopano 17 sztuk. Liczną grupę stanowiły też przedmioty związane z jazdą konną, takie jak podkowy, hufnale, zgrzebła, wędzidła, strzemiona, ostrogi itp.[8]

Dużą grupę wśród wykopanych zabytków stanowiły przedmioty będące w owych czasach przedmiotami zbytku. Obok licznych naczyń szklanych znaleziono pokaźną grupę przedmiotów srebrnych oraz posrebrzanych. Do unikatowych znalezisk należy wykonana w pierwszej połowie III wieku gemma z karneolu z wizerunkiem cesarza Gordiana III (238–244) na awersie oraz sceną mitologiczną na rewersie, która datowana jest na schyłkowy okres istnienia Cesarstwa Rzymskiego. Gemmy takie bardzo chętnie noszono jako ozdoby także w średniowieczu[9].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]