Zamek w Rabsztynie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zamek w Rabsztynie
Symbol zabytku nr rej. I-3-18/46 z 17.05.1947 oraz 1292/82 z 2.11.1982[1]
Ilustracja
Państwo

 Polska

Miejscowość

Rabsztyn

Położenie na mapie gminy Olkusz
Mapa konturowa gminy Olkusz, blisko centrum u góry znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek w Rabsztynie”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek w Rabsztynie”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, u góry po lewej znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek w Rabsztynie”
Położenie na mapie powiatu olkuskiego
Mapa konturowa powiatu olkuskiego, w centrum znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek w Rabsztynie”
Ziemia50°18′03″N 19°35′39″E/50,300833 19,594167
Zwaliska zamku w Rabsztynie,
drzeworyt Józefy Kleczeńskiej na podstawie rysunku Feliksa Brzozowskiego, 1879

Zamek w Rabsztynieruiny zamku wybudowanego na Wzgórzu Rabsztyńskim (427,5 m) na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, we wsi Rabsztyn w województwie małopolskim, w powiecie olkuskim[2]. Wchodził w skład tzw. Orlich Gniazd.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Etymologia nazwy pochodzi z niem. „Rabenstein”, co w tłumaczeniu na język polski oznacza kruczą skałę. Wiąże się to zapewne ze znaczną obecnością kruków w tymże miejscu, w początkach zakładania warowni. Natomiast niemiecko brzmiącą nazwę można utożsamiać z prawdopodobnym założycielem zamku. Są trzy hipotezy co do tego – pierwsza mówi o biskupie krakowskim Janie Muskacie, druga o królu czeskim i polskim Wacławie II, a trzecia (najbardziej „polska”) o rodzie Toporczyków z Morawicy[3].

Zamek Rabsztyn leży na Szlaku Orlich Gniazd. Nazwa szlaku, a tym samym zamków, grodów i strażnic na nim leżących, pochodzi od skojarzenia z gniazdami orłów, które to budują swoje „domy” na wysokich, niedostępnych skałach. Zamki Jurajskie, tak jak wspomniane gniazda orłów, budowane były również na trudno dostępnych, wapiennych ostańcach skalnych.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Trudno określić początku zamku, gdyż pierwsze, pisemne potwierdzenia jego bytności pochodzą z końca XIV wieku i dotyczą zamkowego kapelana Grzegorza i Iwa – burgrabiego rabsztyńskiego[3]. Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że pierwsze, drewniane budynki warowni, znajdowały się na wapiennej skale już w XIII w. Zamek pełnił funkcję strażnicy granicznej z Czechami, chronił szlak handlowy z Krakowa do Wrocławia oraz był siedzibą starostów. Murowany obiekt w postaci tzw. „kamienicy” i wieży wybudowany został za panowania Kazimierza Wielkiego[3]. Właścicielami Rabsztyna był wówczas ród Melsztyńskich. Jeden z jego przedstawicieli – Spytek III Melsztyński zawiązał konfederację polskich husytów przeciw biskupowi krakowskiemu Zbigniewowi Oleśnickiemu. Po napadzie na obradującą w Nowym Korczynie radę królewską, został pokonany w bitwie pod Grotnikami, gdzie sam poległ. Jego majątek wraz z zamkiem został skonfiskowany na rzecz władcy. Dzięki wstawiennictwu rycerstwa król Władysław Warneńczyk zwrócił zamek wdowie po Spytku – Beatrycze, lecz już w formie starostwa (tenuty). Drogą kolidacji małżeńskich zamek przeszedł w ręce rodu Tęczyńskich, którzy w 1442 r. na polecenie króla wzmocnili go[3]. Andrzej Tęczyński miał wejść w konflikt z mieszczanami krakowskimi, za pobicie płatnerza, który miał źle wykonać zamówioną przez Tęczyńskiego zbroję. Za udział w zabójstwie Andrzeja Tęczyńskiego sześciu rajców krakowskich zostało straconych, a trzech przebywało w lochu zamku rabsztyńskiego do czasu, aż Kraków wypłaci zadośćuczynienie za Andrzeja[3]. Na początku XVI w. zamek znalazł się w rękach Bonerów, którzy przez cztery pokolenia sprawowali urząd starostów rabsztyńskich. W 1573 r. Seweryn Boner gościł na zamku króla Henryka Walezego[3]. W 1587–88 podczas kampanii antyhabsburskiej dowódcą załogi był Gabriel (Hawryło) Hołubek, rotmistrz kozacki w służbie polskiej. Obronił on zamek przed atakiem rodziny Zborowskich (sprzymierzonych z Habsburgami), a następnie, z pomocą olkuskich górników, rozbił oddział wojskowy, idący w pomoc Maksymilianowi III Habsburgowi, oblegającemu Kraków. Po bezpotomnej śmierci Seweryna Bonera, w 1592 roku zamek stał się własnością kolejnego starosty, którym został Mikołaj Wolski, który na przełomie XVI i XVII wieku wybudował znacznych rozmiarów, późnorenesansowy pałac, na miejscu zamku dolnego. Przypuszcza się, że w budowę ingerował również Zygmunt Gonzaga Myszkowski[3]. Powstał wówczas dwuskrzydłowy budynek o trzech kondygnacjach, w którym było około 40 pomieszczeń. W czasie potopu wycofujące się w 1657 roku wojska szwedzkie splądrowały i zniszczyły zamek, co poświadcza lustracja z 1660 roku. Zamku już nie odbudowano. Częściowo był jeszcze używany do początków XVIII w., potem został opuszczony, a właściciele Rabsztyna przenieśli się do wybudowanego w XVIII w. dworku i folwarku, zlokalizowanego przy południowej stronie wzgórza zamkowego.

Na zamku odbywają się coroczne turnieje rycerskie i Juromania[4]. Turystów i odwiedzających przyciąga również częściowa rekonstrukcja założenia, która staraniem Stowarzyszenia Zamek Rabsztyn[5] i Urzędu Miasta i Gminy Olkusz[6] (właściciela obiektu) została zrealizowana do roku 2021. Obecnie trwają prace adaptacyjne części pomieszczeń zamkowych.

Ruiny zamku w Rabsztynie pojawiły się w filmie w reż. Giacomo Battiato Karol. Człowiek, który został papieżem.

Architektura[3][edytuj | edytuj kod]

Zamek Rabsztyn składa się z trzech części – zamku górnego, średniego i dolnego. Całość założenia utrzymana była początkowo w stylu gotyckim, a następnie renesansowym.

Zamek górny tworzy budynek mieszkalny, tzw. „kamienica” oraz okrągła wieża (donżon), która w połowie XV w. została nadbudowana w formie ośmiobocznej.

Zamek średni to dwa budynki mieszkalno-gospodarcze, narożna wieża strażnicza oraz mur z bramą wjazdową i dziedziniec. To w tej części warowni mieściła się głęboka studnia, sięgająca dawniej aż po poziom wsi Rabsztyn.

Zamek dolny początkowo obejmował wieżę bramną z mostem (dawniej zwodzonym), mur kurtynowy i kasztel. Na przełomie XVI i XVII w. wybudowano okazały pałac, burząc część murów. Przed zamkiem, od strony północnej, znajduje się sucha fosa i most. Dawniej nad fosą górowały również wały artyleryjskie.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2021 [dostęp 2012-12-26].
  2. Geoportal. Mapa topograficzna i lotnicza [dostęp 2019-07-01].
  3. a b c d e f g h *** RUINA ZAMKU KRÓLEWSKIEGO RABSZTYN ***, www.zamkipolskie.com [dostęp 2022-07-17].
  4. Juromania | Święto Jury Krakowsko-Częstochowskiej, www.juromania.pl [dostęp 2022-07-17] (pol.).
  5. Zamek Rabsztyn, www.rabsztyn.ilkus.pl [dostęp 2022-07-17].
  6. Home, Urząd Miasta i Gminy w Olkuszu - Serwis Samorządowy [dostęp 2022-07-17] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zamek Rabsztyn. [dostęp 2008-10-21].
  • Zamek w Rabsztynie. [dostęp 2008-10-21].
  • Zamek w Rabsztynie. [dostęp 2008-10-21].
  • Pierzak Jacek, Zamek w Rabsztynie, gm. Olkusz, Człowiek i środowisko naturalne Wyżyny Krakowsko – Wieluńskiej, Dąbrowa Górnicza 1995
  • Sławomir Dryja, Waldemar Niewalda, Zamek w Rabsztynie w świetle badań w latach 2001–2014. Podstawowe uwagi, [w:] Ilcusiana, nr 11 (2014), s. 8–21

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]