Zamek w Rabsztynie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zamek w Rabsztynie
Obiekt zabytkowy nr rej. I-3-18/46 z 17.05.1947 oraz 1292/82 z 2.11.1982[1]
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Rabsztyn
Położenie na mapie gminy Olkusz
Mapa lokalizacyjna gminy Olkusz
Zamek w Rabsztynie
Zamek w Rabsztynie
Położenie na mapie powiatu olkuskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu olkuskiego
Zamek w Rabsztynie
Zamek w Rabsztynie
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Zamek w Rabsztynie
Zamek w Rabsztynie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek w Rabsztynie
Zamek w Rabsztynie
Ziemia50°18′03″N 19°35′39″E/50,300833 19,594167
Zwaliska zamku w Rabsztynie,
drzeworyt Józefy Kleczeńskiej wg rysunku Feliksa Brzozowskiego, 1879

Zamek w Rabsztynieruiny zamku leżącego na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, wybudowanego w systemie tzw. Orlich Gniazd, we wsi Rabsztyn w województwie małopolskim, w powiecie olkuskim.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Etymologia nazwy pochodzi z niem. Rabesteinpol. krucza skała. U podnóża góry, na której wznosi się średniowieczny zamek, znajdują się fragmenty renesansowego pałacu zbudowanego w XVII w. jako zamek dolny.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwotny zamek, o którym wzmianki pochodzą z XIII w., był drewniany. Murowany wybudowany został za Kazimierza Wielkiego[2]. Król Ludwik Węgierski przekazał zamek księciu Władysławowi Opolczykowi wraz z innymi obiektami. Po odzyskaniu zamku z rąk Opolczyka Władysław Jagiełło przekazał zamek w zastaw za długi Spytkowi Melsztyńskiemu herbu Leliwa. W 1439 r. syn Spytka, o tym samym imieniu, zawiązał konfederację polskich husytów przeciw biskupowi krakowskiemu Zbigniewowi Oleśnickiemu. Po napadzie na obradującą w Nowym Korczynie radę królewską, został pokonany w bitwie pod Grotnikami, gdzie sam poległ. Jego majątek wraz z zamkiem został skonfiskowany w 1441 r. na rzecz skarbu królewskiego, a następnie oddany przez króla w tenutę (dzierżawę). W tej formie jako wiano Jadwigi z Książa przeszedł w ręce Andrzeja Tęczyńskiego. W 1442 r. na polecenie króla miał on wzmocnić zamek. Za udział w zabójstwie Andrzeja Tęczyńskiego, za sprawą jego brata Jana Tęczyńskiego z Rabsztyna odsiadywał tutaj wyrok Marcin Bełza, jeden z rajców krakowskich.[3] Na początku XVI w. zamek znalazł się w rękach Bonerów, którzy przez trzy pokolenia sprawowali urząd starostów rabsztyńskich. W 1573 r. Seweryn Boner gościł na zamku króla Henryka Walezego. W 1587–88 podczas kampanii antyhabsburskiej dowódcą załogi był Gabriel (Hawryło) Hołubek, rotmistrz kozacki w służbie polskiej.

Zamek królewski w tenucie (dzierżawie) rabsztyńskiej w powiecie proszowskim województwa krakowskiego w końcu XVI wieku[4].

Po bezpotomnej śmierci Seweryna Bonera, w 1592 roku zamek stał się własnością Firlejów - wtedy też kolejnym starostą został Mikołaj Wolski, a potem marszałek wielki koronny Zygmunt Myszkowski. Prawdopodobnie ten drugi w początkach XVII w. rozbudował zamek w stylu renesansowym. U podnóża zamku górnego powstał zamek dolny z trójskrzydłowym pałacem o dwóch kondygnacjach, w którym było 40 pokoi. Całość założenia oddzielona była od reszty wzgórza murem z wieżą bramną i głęboką fosą, jednak zamek częściowo zatracił już swój charakter obronny w związku z rozwojem broni palnej.

W czasie potopu wycofujące się w 1657 roku wojska szwedzkie splądrowały i zniszczyły zamek, co poświadcza lustracja z 1660 roku. Zamku już nie odbudowano. Częściowo był jeszcze używany do początków XIX w., potem został opuszczony. W drugiej połowie XIX w. poszukiwacze skarbów wysadzili jedyną zachowaną część zamku – basztę oraz mury zamku dolnego.

Na zamku odbywają się coroczne turnieje rycerskie. Po trwającej kilka lat częściowej rekonstrukcji zamku, w 2009 r. oddano do użytku wieżę strażniczą i bramę główna[5].

Ruiny zamku w Rabsztynie pojawiły się w filmie w reż. Giacomo Battiato Karol. Człowiek, który został papieżem.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 2018-09-30. [dostęp 26.12.2012].
  2. Jan Długosz wspomina o powstałym z inicjatywy Kazimierza Wielkiego zamku w Olkuszu. Przez wiele lat identyfikowano tę wzmiankę właśnie z Rabsztynem, ponieważ nie doszukano się innych dokumentów o olkuskim zamku. W 2001 r. jednak w samym Olkuszu natrafiono podczas prac budowlanych na fragment grubego średniowiecznego muru z bramą, co wprowadziło nowe wątpliwości.
  3. Rabsztyn w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. IX: Pożajście – Ruksze. Warszawa 1888.
  4. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 94.
  5. Ruszyła rekonstrukcja bramy!. [dostęp 21.10.2008].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zamek Rabsztyn. [dostęp 21.10.2008].
  • Zamek w Rabsztynie. [dostęp 21.10.2008].
  • Zamek w Rabsztynie. [dostęp 21.10.2008].
  • Pierzak Jacek, Zamek w Rabsztynie, gm. Olkusz, Człowiek i środowisko naturalne Wyżyny Krakowsko – Wieluńskiej, Dąbrowa Górnicza 1995
  • Sławomir Dryja, Waldemar Niewalda, Zamek w Rabsztynie w świetle badań w latach 2001-2014. Podstawowe uwagi, [w:] Ilcusiana, nr 11 (2014), s. 8-21