Zamek w Sandomierzu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zamek w Sandomierzu
Ilustracja
Ocalałe zachodnie skrzydło zamku
Państwo  Polska
Miejscowość Sandomierz
Adres ul. Zamkowa 12
27-600 Sandomierz
Styl architektoniczny gotyk, barok, klasycyzm
Ukończenie budowy XIV w.
Ważniejsze przebudowy 1523-1529
Zniszczono 1656
Odbudowano 1680
Położenie na mapie Sandomierza
Mapa lokalizacyjna Sandomierza
Zamek w Sandomierzu
Zamek w Sandomierzu
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Zamek w Sandomierzu
Zamek w Sandomierzu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek w Sandomierzu
Zamek w Sandomierzu
Ziemia50°40′33,8880″N 21°44′50,3520″E/50,676080 21,747320
Strona internetowa

Zamek królewski w Sandomierzuzamek wzniesiony na skarpie wiślanej w Sandomierzu przez Kazimierza III Wielkiego, rozbudowany w XVI w.; od 1986 na zamku mieści się Muzeum Okręgowe w Sandomierzu.

Zamek królewski położony był w drugiej połowie XVI wieku w powiecie sandomierskim województwa sandomierskiego[1].

Zamek gotycki Kazimierza Wielkiego[edytuj | edytuj kod]

Gotycki gmach południowy z XV w.
Wieża "Kurza noga" z XV w.

Nie wiadomo, czy gród został zdobyty podczas najazdu litewskiego w 1349 roku, jednak tuż potem król Kazimierz Wielki polecił zbudować na miejscu dawnego grodu nowy murowany zamek obronny. Z tej fazy do dzisiaj pozostał jedynie ślad w postaci fundamentów ośmiobocznej wieży od strony miasta wraz z fragmentem przylegającego do niej budynku; przyziemie tej wieży jest najstarszą widoczną dziś częścią zamku. Być może już wtedy mury zamku połączono z miejskimi murami obronnymi Sandomierza. Kazimierz Wielki był na zamku w Sandomierzu 18 razy i łącznie spędził na nim 25 miesięcy.

Prawdopodobnie to właśnie na zamku w 1389 król Władysław Jagiełło przyjął hołd lenny z ziem Nowogrodu Wielkiego od swojego brata Lingwena. Z 1394 roku pochodzi wzmianka informująca, że podskarbi Hinczko wypłacił 20 grzywien na budowę muru zamkowego[2]. W dniu 10 września 1395 król Władysław Jagiełło zawarł tu polsko-pomorski traktat sojuszniczy z książętami pomorskimi Świętoborem III i Bogusławem VIII[3].

Zamek gotycki Kazimierza Jagiellończyka[edytuj | edytuj kod]

W 1478 roku na żona króla Kazimierza Jagiellończyka, królowa Elżbieta Rakuszanka, urodziła na zamku córkę Barbarę. W 1480 roku starosta Rafał Jakub Jarosławski podjął decyzję o rozbudowie zamku[4]. Gotycki budynek stojący od strony Wisły przedłużono w kierunku zachodnim, gdzie wzniesiono wieżę narożną tzw. "kurzą nogę". Zbudowano wtedy także mur biegnący od "kurzej stopy" na północ (mur ten wtopiony został w nowy budynek zachodni w latach 20. XVI wieku). Budynek południowy przedłużono też w kierunku wschodnim także na jego końcu budując niewielką wieżę narożną. Ówczesną gotycką zabudowę opisuje inwentarz z 1510 roku wymieniający na terenie zamku: bramę ze zbrojownią, dom naprzeciw Wisły (czyli budynek południowy), dom kamienny (domus lapidea) z kaplicą i izbą podstarościego (być może palatium romańskie Henryka Sandomierskiego)[2].

Zamek renesansowy[edytuj | edytuj kod]

Renesansowy orzeł z monogramem króla Zygmunta

Około 1513 roku król Zygmunt I Stary polecił staroście Stanisławowi Szafrańcowi przygotować się do podjęcia nowych prac budowlanych na zamku. Zburzono wtedy ośmioboczną wieżę Kazimierza Wielkiego (obecnie widoczne jest jej przyziemie)[2]. W latach 1520-1527 zamek rozbudowano pod kierunkiem Benedykta z Sandomierza[5][6]. Oprócz niego zatrudnieni byli murator Krzysztof i cieśla Hanusz pracujący pod kierunkiem prepozyta koprzywnickiego Jana z Wiślicy. Istniejące już gotyckie skrzydło południowe przebudowano i dostawiono do niego skrzydło wschodnie o dwóch kondygnacjach z piwnicami i rozpoczęto prace przy skrzydle zachodnim. Z okresu tej rozbudowy przetrwała do dzisiaj dolna część budynku zachodniego. Nad wejściem do niego od strony dziedzińca zachowała się tablica erekcyjna Zygmunta Starego z datą 1520, napisem ,,SIGISMUNDUS DEI GRACIA / REX POLON[IE MAGNUS DUX] LITWANIE / RUSIE / PRUSIE ... DOMIN[US ET HAERES] ANNO DOMINI / MILLESIMO QVINGE[NTESIMO XX] " i kartuszem z orłem zygmuntowskim. Elewacja tego fragmentu wykonana była ze specjalnie wypalanej cegły zendrówki, układanej w romby. W tym czasie powstały też dwukondygnacyjne arkadowe krużganki wokół otoczonego trzema skrzydłami dziedzińca. 12 lutego 1548 roku starosta sandomierski Jan Tarnowski wyprawił na zamku wesele Elżbiecie Szydłowieckiej z Mikołajem Radziwiłłem Czarnym, w którym wziął udział król Zygmunt August i królowa Bona Sforza.

Kolejna rozbudowa została przeprowadzona pod kierunkiem mistrza Klimunta w latach 1564-1566 w czasach panowania króla Zygmunta Augusta[2]. Dokończono wtedy budowę skrzydła zachodniego poprzez jego wydłużenie, zbudowano północno-zachodnią wieżę, postawiono mur od strony miasta i nową bramę. Zamek po tej rozbudowie składał się z trzech skrzydeł: wschodniego, południowego (od strony Wisły) i zachodniego (jedynego zachowanego do dzisiaj), a od miasta oddzielał go mur z renesansową bramą. Zamek w tym czasie był siedzibą królewskiego starosty, sądu ziemskiego i grodzkiego ziemi sandomierskiej oraz sądu wyższego prawa magdeburskiego dla miasta. W latach 1586-1597 nadbudowano mur kurtynowy od strony miasta oraz i wykończono narożną wieżę bramną z salą z dziurami do strzelby ponad przejazdem.

W latach 1597-1602 gdy starostą był Hieronim Gostomski przeprowadzono remont narożnej "kurzej nogi"[7].

W okresie gdy starostą był Stanisław Lubomirski w latach 1617-1636 nadbudowano południową część skrzydła zachodniego i wykuto prowadzący do "kurzej nogi" barokowy portal z herbem Lubomirskich).

Fragment sztychu Erika Dahlbergha z 1656 r.

W czasie Potopu szwedzkiego zamek i miasto zostały 13 października 1655 roku zajęte przez wojska szwedzkie pod dowództwem gen. Roberta Douglasa. 1 lutego 1656 roku Stefan Czarniecki odbił miasto, ale nie zdołał zająć zamku. W związku z atakami wojsk Czarnieckiego i hetmana Jerzego Lubomirskiego szwedzka załoga zamku z komendantem płk. Sinclerem otrzymała od przebywającego w pobliżu króla Szwecji Karola X Gustawa rozkaz ewakuacji i wysadzenia zamku. Zniszczenie zamku przygotował Gabriel Anastazy, który zgromadził trzysta cetnarów prochu, które eksplodowały w momencie wtargnięcia do środka oblegających. Zginęło wówczas około kilkuset chłopów i czeladzi, którzy jako pierwsi wtargnęli do opuszczonego przez Szwedów zamku. Ocalało wówczas jedynie skrzydło zachodnie, które jest jedyną pozostałością dawnej warowni.

Skrzydło zachodnie zostało odnowione w latach 1680-1688 za czasów Jana III Sobieskiego i nadbudowane w północnej części gdzie utworzono piano nobile, czyli reprezentacyjna salę z wysokim sufitem. W miejscu dawnego skrzydła południowego zbudowano stajnie.

W 1768 roku podczas konfederacji barskiej zamek został uszkodzony przez stacjonujące na nim wojska rosyjskie.

W celu zapobieżenia podmywaniu zamku przez Wisłę, po 1784 roku na wniosek komisji Boni Ordinis, zbudowano pod "kurzą stopą" zachowaną do dzisiaj murowaną szkarpę.

Zamek od XIX wieku (więzienie)[edytuj | edytuj kod]

Elewacja klasycystyczna z XIX w.

Po trzecim rozbiorze Polski zaborcze władze austriackie przeznaczyły budynek zamkowy na więzienie i siedzibę sądu kryminalnego. W czasach Królestwa Kongresowego około 1825 roku przebudowano wnętrza gmachu zamkowego dzieląc barokowe piano nobile z czasów Sobieskiego na dwie kondygnacje. Przez wszystkie piętra części południowej przeprowadzono korytarz dzieląc boczne pomieszczenia na mniejsze cele. Z kolei elewację od strony dziedzińca przebudowano około roku 1844 roku w stylu klasycystycznym i otoczono dziedziniec murem. Przypuszcza się, że projektantem nowej fasady z rustyką mógł być Józef Sadkowski, Bernard Sieg, Feliks Popławski lub Franciszek Reinstein. W latach 1894-1900 na dziedzińcu zbudowano jednopiętrowy tzw. rogal oraz budynek administracyjny mieszczący pomieszczenia dla służby więziennej (zburzono je w latach 70. XX wieku). W 1932 roku otynkowano gmach zachodni pełniący nadal funkcje więzienne. Więzienie na zamku zlikwidowano w 1959.

Zamek jako Muzeum Okręgowe w Sandomierzu[edytuj | edytuj kod]

Od 1986 roku w odrestaurowanych pomieszczeniach zamku ma siedzibę Muzeum Okręgowe w Sandomierzu. W 2001 roku wyremontowano mur oporowy od strony południowo-wschodniej. W latach 2002-2005 wyremontowano dach i poddasze oraz odrestaurowano basztę południową i salę rycerską.

Badania archeologiczne[edytuj | edytuj kod]

  • 1959-1960 - Jerzy Gąssowski (odkryto m.in. ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego)
  • 1979-1973 - Stanisław Tabaczyński
  • 1980-1983 - M. Proksa

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapy, plany, Warszawa 1993, k. 3
  2. a b c d Maria Florek, Zabudowa Wzgórza Zamkowego w Sandomierzu w średniowieczu [w:] "Późnośredniowieczne zamki na terenie dawnego województwa sandomierskiego", wyd. Kobidz, Kielce 2005, s. 91-108
  3. 79. W: Źródła do kaszubsko-polskich aspektów Pomorza Zachodniego do roku 1945. T. I: Pomorze Zachodnie pod rządami książąt plemiennych i władców z dynastii Gryfitów. Poznań – Gdańsk: Wydawnictwo Poznańskie, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 2006, s. 123. ISBN 83-7177-459-1. Za: Lites ac res gestae inter Polonos T.I, wyd. II, nr 34, s. 419-420
  4. Bohdan Guerquin, Zamki w Polsce, Krzysztof Racinowski (ilust.), Warszawa: wyd. Arkady, 1984, s. 281, ISBN 83-213-3239-0, OCLC 835911338.
  5. Tomasz Ratajczak, "Mistrz Benedykt, królewski architekt Zygmunta I Starego", Universitas, Kraków 2011, s. 256-267
  6. Adam Miłobędzki, "Zamek sandomierski", s. 245–286
  7. Onet – Jesteś na bieżąco, mosandomierz.republika.pl [dostęp 2018-04-05].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Adam Miłobędzki, Zamek Sandomierski [w:] "Studia Sandomierskie", rok 1967, s.245-276
  • Rafał Jurkowski, Zamki świętokrzyskie. Skarby - legendy – tajemnice, Warszawa 2017
  • "Sandomierz: Badania 1969-1973" praca zbiorowa pod red. S. Tabaczyńskiego, tom 1, Warszawa 1993, tom 2, Warszawa 1996
  • Maria Florek, "Zabudowa Wzgórza Zamkowego w Sandomierzu w średniowieczu" [w:] "Późnośredniowieczne zamki na terenie dawnego województwa sandomierskiego", wyd. KOBiDZ, Kielce 2005, s. 91-108
  • Historia zamku królewskiego (pol.). [dostęp 19.04.2008].
  • Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa. Wyd. POLIMER Koszalin 2010,

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]