Zasady współżycia społecznego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zasady współżycia społecznego – termin prawniczy, klauzula generalna w prawie polskim, odwołująca się do powszechnie uznanych w kulturze polskiego społeczeństwa "wartości, które są zarazem dziedzictwem i składnikiem kultury europejskiej"[1].

Zasady współżycia społecznego nie mają charakteru norm prawnych, ale stanowią uzasadnione moralnie reguły postępowania jednych osób wobec drugich w życiu społecznym, które muszą być uwzględniane w toku stosowania prawa w celu złagodzenia jego rygoryzmu i dostosowania go do pozaprawnych, społecznie akceptowanych ocen. Zakaz czynienia ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego jest ogólną zasadą prawa zarówno na gruncie prawa cywilnego, jak i prawa karnego[2].

W polskim Kodeksie cywilnym z 1964 podstawowe znaczenie ma w tym zakresie art. 5, zgodnie z którym "nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony". Regulacja ta została powtórzona w art. 8 Kodeksu pracy.

Sam termin zasady współżycia społecznego został przejęty w XX w. do systemów prawa krajów realnego socjalizmu, w tym do prawa polskiego, z ustawodawstwa ZSRR. Jednakże zmiana systemu społeczno-gospodarczego nie doprowadziła do wyeliminowania tej klauzuli generalnej z polskiego porządku prawnego. Odesłania do systemu pozaprawnych ocen moralnych są bowiem konieczne w każdym systemie prawa. Również Adam Smith zwracał uwagę, że wolny system rynkowy powinien wspierać się na wartościach moralnych[3]. Z tego powodu w obecnych realiach społeczno-gospodarczych zasadom współżycia społecznego nadano nową treść, uwzględniającą aktualne wartości konstytucyjne[4].

Współcześnie wskazuje się na niemożliwość wyliczenia zasad współżycia społecznego w zamkniętym katalogu. Posłużenie się tą klauzulą wymaga całościowej, zobiektywizowanej analizy wszystkich aspektów danej sprawy. Można natomiast stwierdzić, że na treść zasad współżycia społecznego składają się akceptowane i godne ochrony reguły rzetelnego postępowania w stosunkach społecznych, pozostające w zgodzie z regułami moralnymi wymagającymi przestrzegania[5].

W polskim ustawodawstwie można zaobserwować proces wprowadzania do tekstów ustaw zwrotu przywołującego dobre obyczaje i usuwania zwrotu zasady współżycia społecznego. Wskazuje się jednak, że klauzula zasad współżycia społecznego spełnia różnorakie funkcje i pojawia się w różnych kontekstach, wobec czego niezasadne jest jednorazowe zastąpienie jednego zwrotu drugim we wszystkich aktach prawnych[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zbigniew Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2009, s. 46–47.
  2. J. Parchomiuk, Nadużycie prawa w prawie administracyjnym, Warszawa 2018, Rozdział II i III.
  3. Zbigniew Radwański, Maciej Zieliński, System Prawa Prywatnego tom 1. Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2012, s. 397.
  4. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 października 2000 r., SK 5/99, OTK 2000 nr 7, poz. 254.
  5. Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 3 lutego 1998 r., I CKN 459/97, nie publ.
  6. Zbigniew Radwański, Maciej Zieliński, System Prawa Prywatnego tom 1. Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2012, s. 398.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]