Zbójnicy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Władysław Skoczylas Pochód zbójników, drzeworyt, 1916

Zbójnik, zbójnicy – tradycyjne określenie członków góralskich band rozbójniczych, działających na terenach Karpat, przez folklor uznanych za bohaterów ludowych[1].

Termin zbójnika jest mniej negatywny niż pokrewne: rabuś, bandyta, rozbójnik. Czasem zbójnik może być przedstawiany jednocześnie jako pozytywny bohater (czego przykładem jest legenda Janosika, którego pierwowzorem był Juraj Jánošík).W ludowych opowieściach zbójnicy byli obrońcami wyzyskiwanych górali. Działalność zbójnika określana jest terminem: zbójnictwo. Dzisiaj mylnie określa się tym terminem obrabowywanie bogatych i obdarowywanie biednych.

Zbójnicy z reguły działali w grupach liczących od kilku do kilkunastu osób, nazywanych "towarzystwami", "kompaniami", "bursami" lub "kupami zbójnickimi"[2]. Na czele tak zorganizowanych grup stali przywódcy, których nazywano hetmanami, harnasiami, kapitanami, starszymi, a w Karpatach Wschodnich watażkami[2]. Słynni przywódcy zbójniccy z terenów Karpat Zachodnich: Juraj Jánošík, Ondraszek, Marcin Portasz, Sebastian Bury. W Karpatach zbójnictwo rozpowszechniło się w połowie XVI wieku, a zaczęło zanikać w początkach XIX wieku ze względu na poprawę ekonomicznej sytuacji chłopów. "Złoty" okres zbójnictwa przypada na XVII-XVIII wiek.[3].

W Karpatach Wschodnich zbójnicy nazywani byli opryszkami, zaś na terenach południowokarpackich i bałkańskich Imperium Osmańskiego hajdukami[4].

Zbójnicy byli bohaterami wielu polskich utworów literackich [np. Karpaccy górale (1843) Józefa Korzeniowskiego, Na przełęczy (1889-1890) Stanisława Witkiewicza, Ballada o Janosiku i Szalamonównie Jadwidze (1904), Turniej Janosikowy (1904), Jak Janosik tańczył z cesarzową (1909) - Kazimierza Tetmajera][5].

Kultura[edytuj]

Do tamtych wydarzeń nawiązują liczne nazwy geograficzne:

nazwa tańca: zbójnicki
a także nazwy współczesne (zwykle związane z turystyką):

Niektórzy zbójnicy mieli ogromny wpływ na opowiadania i legendy ludowe. Istnieje też wiele innych mniej ważnych miejsc związanych ze zbójnictwem np. Zbójnicki Skok.

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy

  1. Bohdan Baranowski, Ludzie gościńca w XVII-XVIII w., Łódź 1986, s.191.
  2. a b Janicka-Krzywda Urszula: Poczet harnasi karpackich. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1988. ISBN 83-7005-204-5.
  3. http://web.archive.org/web/20081203034255/http://www.ppwsz.edu.pl/_files/07_02_13_Mity_i_rzeczywistosc.pdf
  4. Janicka-Krzywda Urszula: Niespokojne Karpaty czyli rzecz o zbójnictwie. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo PTTK "Kraj", 1986. ISBN 83-7005-112-X.
  5. Zdzisław Piasecki, Zbójnictwo karpackie w literaturze polskiej. Próba syntetycznego oglądu., „Rocznik Podhalański”, t. VII, Zakopane: Muzeum Tatrzańskie, 1997, ISSN 0208-4155.