Zbigniew Antoni Kruszewski

Zbigniew Kruszewski

Zbigniew Anthony Kruszewski

Prof. Zbigniew Antoni Kruszewski w trakcie obchodów 78-rocznicy powstania warszawskiego (2022)
Pełne imię i nazwisko	Zbigniew Antoni Kruszewski
Data i miejsce urodzenia	27 czerwca 1928 Warszawa
Zawód, zajęcie	politolog
Miejsce zamieszkania	El Paso
Tytuł naukowy	profesor
Alma Mater	Uniwersytet Chicagowski
Małżeństwo	June Maria Sadowska-Kruszewska (1959–2015; jej śmierć)
Krewni i powinowaci	Antoni Grabowski
Odznaczenia

Zbigniew Kruszewski

Jowisz

kapral
Data i miejsce urodzenia	27 czerwca 1928 Warszawa
Przebieg służby
Siły zbrojne	Armia Krajowa Polskie Siły Zbrojne
Formacja	Szare Szeregi
Jednostki	Grupa Bojowa „Krybar” „Pasieka” 72 Pułk Piechoty AK Batalion AK „Miłosz” 1 Dywizja Pancerna 12 Pułk Ułanów Podolskich Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia
Stanowiska	hufcowy, zwiadowca, łącznik
Główne wojny i bitwy	II wojna światowa: powstanie warszawskie
Późniejsza praca	nauczyciel akademicki, publicysta

Zbigniew Antoni Kruszewski (ur. 27 czerwca 1928 w Warszawie) – polski politolog, filozof, profesor nauk politycznych, publicysta naukowy, działacz polonijny, społeczny i na rzecz praw człowieka, powstaniec warszawski.

Życiorys

Młodość i okres II wojny światowej

Syn Tadeusza i Ireny z Grabowskich, wnuk esperantysty Antoniego Grabowskiego. Podczas II wojny światowej uczęszczał na tajne komplety Gimnazjum im. Tadeusza Czackiego w Warszawie. Mieszkał przy ul. Długiej 25 m. 1.

W 1943 wstąpił do Szarych Szeregów, gdzie przyjął pseudonim „Jowisz” i pełnił funkcję hufcowego. Uczestniczył w małym sabotażu i akcjach szkół bojowych, a także realizował zadania zwiadowcze. Był dowódcą drużyny obserwującej ruchy wojsk niemieckich na linii wschód-zachód. Przeszedł szkołę podoficerską. W maju 1944 roku jako instruktor „Zawiszy” został zaprzysiężony na rotę Armii Krajowej. Po wybuchu powstania warszawskiego walczył w Śródmieściu, w plutonie 112, od 1 do 7 sierpnia 1944 Grupa Bojowa "Krybar" - ul. Smulikowskiego, a następnie został przeniesiony do Głównej Kwatery Szarych Szeregów „Pasieki”, gdzie powierzono mu organizację poczty polowej. Aresztowany przez Gestapo w Wilanowie, w drodze do Milanówka, zbiegł podczas transportu i przedostał się na Mokotów, skąd przeniósł meldunki na Siekierki i Sadybę. Po powrocie do Śródmieścia Południowego został awansowany do stopnia kaprala i przydzielony do kompanii dowodzonej przez por. Kazimierza Leskiego ps. „Bradl” na odcinek „Sławbor” batalionu „Miłosz”. Był łącznikiem Komendy Głównej Armii Krajowej, z meldunkami przedzierał się kanałami. Ciężko ranny 20 września w rejonie Frascati. Przeszedł szlak bojowy Powiśle - Śródmieście - Mokotów - Sadyba - Śródmieście Południe.

Po upadku walk powstańczych opuścił Warszawę wraz z 72 Pułkiem Piechoty Armii Krajowej wchodzącym w skład 28 Dywizji Piechoty AK im. Stefana Okrzei. Z Ożarowa Mazowieckiego został przetransportowany do Stalagu X B w Sandbostel, gdzie pracował w trudnych warunkach w kopalni torfu. Po wyzwoleniu przez wojska kanadyjskie wchodzące w skład 2 Armii Brytyjskiej przedostał się do Holandii, gdzie wstąpił do 1 Dywizji Pancernej Polskich Sił Zbrojnych dowodzonej przez gen. Stanisława Maczka. Następnie przez Francję przedostał się do Włoch, gdzie został przyjęty do 2 Korpusu Polskiego i przydzielony do 12 Pułku Ułanów Podolskich. Jednocześnie pobierał nauki w liceum w Matino.

Emigracja i kariera naukowa

Po demobilizacji podjął decyzję o pozostaniu na emigracji, wyjechał do Londynu, gdzie należał do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia. Następnie pracował fizycznie i studiował w Wyższej Szkole Nauk Politycznych.

Po wojnie studiował m.in. w Polskim Kolegium Uniwersyteckim w Londynie oraz w Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie. W 1952 wyjechał z Wielkiej Brytanii do Stanów Zjednoczonych. W 1957 uzyskał amerykańskie obywatelstwo. Studiował na Wydziale Stosunków Międzynarodowych w Northwestern University, a następnie na University of Chicago, gdzie uzyskał stopień doktora filozofii na podstawie pracy o powojennej zmianie polskich granic. Pracował naukowo na Uniwersytecie Stanu Nowy Jork. Od 1968 przez dwa lata był asystentem profesora na Wydziale Stosunków Międzynarodowych University of Texas w El Paso, następnie do 1972 był starszym wykładowcą na tej uczelni. W 1972 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego nauk politycznych.

Jest członkiem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. Angażuje się we wspieranie polskich inicjatyw naukowych, zarówno w kraju, jak i na obczyźnie. Ufundował katedrę Polish Studies na Uniwersytecie w Chicago, a także był inspiratorem i fundatorem licznych stypendiów dla Polaków w uniwersytetach amerykańskich, w tym w jego macierzystym Uniwersytecie Teksaskim w El Paso. Jest stałym profesorem wizytującym w Studium Europy Wschodniej Wydziału Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Prowadzi wykłady i seminaria, przede wszystkim na Wschodniej Szkole Letniej UW. Uczestniczy też w objazdach naukowych Studium na Wschód. Po 1990 przez wiele lat z ramienia Smithsonian Institution organizował w Polsce i krajach Europy Wschodniej objazdowe seminaria dla amerykańskich intelektualistów i polityków.

Kierował Programem Studiów Sowietologicznych i Wschodnioeuropejskich w USA, był dyrektorem Centrum Południowo-Zachodnich Studiów Etnicznych.

Jego działalność naukowa w zakresie politologii wiąże się przede wszystkim z tzw. studiami pogranicza, zajmuje się problematyką granic i terenów przygranicznych. Na opracowanie monografii powojennej granicy polsko-niemieckiej, zatytułowanej The Oder-Neisse Boundary and Poland's Modernization: the Socioeconomic and Political Impact (Granica na Odrze i Nysie i modernizacja Polski: oddziaływanie socjoekonomiczne i polityczne), otrzymał w USA stypendium, dzięki któremu w 1959 r., pierwszy raz po wojnie, przyjechał do Polski. Zbierając materiały do książki był wówczas m.in. w Siekierkach, Szczecinie i Świnoujściu i badał polsko-niemiecką granicę na Odrze i Nysie.

Jest założycielem międzynarodowego Towarzystwa Badań nad Pograniczami (Association for Borderline Studies), które rozpoczęło swą działalność w El Paso. Podczas swojej kariery naukowej wykształcił ponad 15.000 studentów. Jako gościnny wykładowca pracował m.in. w London School of Economics and Political Science, na uczelniach japońskich, brazylijskich, litewskich, białoruskich, rosyjskich, ukraińskich, węgierskich, rumuńskich. Był wykładowcą w Kwaterze NATO i Niemieckim Federalnym Instytucie Studiów Wschodnich i Międzynarodowych. Jako profesor gościnny wykładał na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim.

Rok 1960: V Konwencja KPA w Chicago. Od lewej: burmistrz Chicago Richard J. Daley, prezes KPA Karol Rozmarek, kandydat na prezydenta USA z ramienia Partii Demokratycznej John F. Kennedy – centralnie za Kennedym w jasnej marynarce – Zbigniew Antoni Kruszewski

Działalność publiczna i społeczna

Zaangażował się w działalność społeczno-polityczną w ramach Polskiego Ruchu Wolnościowego Niepodległość i Demokracja.

Na przestrzeni lat stale angażował się w działalność na rzecz Polonii amerykańskiej, praw mniejszości oraz praw człowieka w Stanach Zjednoczonych, a także w działalność kombatancką w Polsce. Działał na rzecz obrony praw czarnoskórych, a także praw obywatelskich amerykańskich Meksykanów w El Paso. Był inicjatorem i współtwórcą powstania Muzeum Holocaustu w El Paso. Pełnił również funkcję dyrektora tej placówki.

Od 1952 jest działaczem Kongresu Polonii Amerykańskiej. Przez pewien czas pełnił funkcję wiceprezesa organizacji. Pełnił funkcję prezesa Ogólnoamerykańskiego Związku Studentów Polskich w Stanach Zjednoczonych oraz sekretarza Komitetu Politycznego Kongresu Polonii w stanie Illinois. Jako znający język polski i angielski zajmował się również tłumaczeniami. Działał ponadto w harcerstwie polskim w USA.

We wrześniu 1995, jako powstaniec warszawski i wiceprezes KPA, spotkał się w Klubie 13 Muz na otwartej, historycznej debacie z Philippem von Bismarckiem, w czasie wojny oficerem Wehrmachtu, a wówczas znanym politykiem CDU i przewodniczącym Ziomkostwa Pomorzan. Dzięki jego wieloletniemu zaangażowaniu zbiory muzeum w Peenemünde zostały uzupełnione o dokumenty upamiętniające los robotników przymusowych i działalność wywiadu AK. Swoje wspomnienia zdeponował w zbiorach Muzeum Powstania Warszawskiego.

Był prezesem zarządu orkiestry symfonicznej miasta El Paso. Współtworzył Fundację Instytut Armii Krajowej w Lublinie. Został wybrany członkiem honorowym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Jest członkiem rady fundatorów Kasy im. Józefa Mianowskiego – Fundacji Popierania Nauki, a także członkiem Polskiego Związku Filatelistów.

Publikacje

Autor licznych prac naukowych o granicach, regionach granicznych i problemach etnicznych. Szczególnie ważna w jego dorobku jest pierwsza w języku angielskim monografia powojennej granicy polsko-niemieckiej, zatytułowana The Oder-Neisse Boundary and Poland's Modernization: the Socioeconomic and Political Impact (Granica na Odrze i Nysie i modernizacja Polski: oddziaływanie socjoekonomiczne i polityczne), wydana w 1972 w USA.

W 1972 opublikował swój doktorat zatytułowany Oder-Neisse Boundary and Poland’s Modernization: the Socio- Economic and Political Impact (Praeger Publishers, Nowy Jork 1972). W 1972 monografię zbiorową Chicanos and Native Americans: the Territorial Minorties, pod red. własną i innych (Engelwood Clifs 1973). W 1982 pracę zbiorową Politics and Society in the Southwest: Ethnicity and Chicano Pluralism (Boulder Colorado 1982). W 2009 prace zbiorową Human Rights along the U.S.-Mexican Border: Gender Violens and Insecurity (Tucson 2009). W 2013 pracę zbiorową War that Can’t be Won: Binational Perspectives on the War on Drugs (Tucson 2013). Wśród licznych arytkułów są m.in. Poles in the Newly Independent States of Lithuania, Belarus and Ukraine (MacMillan Press 1998) i w rozszerzonej wersji Poles in the Newly Independent States of Lithuania, Belarus and Ukraine: A Case Study of Inherited Past and Uncertain Future (Boulder 1998).

Swój księgozbiór politologiczny przekazał Bibliotece Głównej Uniwersytetu Szczecińskiego.

Życie prywatne

Jego ojciec Tadeusz Kruszewski zmarł, kiedy Zbigniew miał dwa lata. Matka Irena z Grabowskich była nauczycielką w Szkole Powszechnej nr 80 w Warszawie, zginęła w obozie koncentracyjnym w Ravensbrück. Starszy brat Zbigniewa, Janusz Kruszewski ps. „Drut” (1924–1970), w powstaniu warszawskim był żołnierzem pułku "Baszta". Jego żona June Maria Sadowska-Kruszewska zmarła w 2015 roku. Pasjonuje się muzyką klasyczną. Zamieszkał w El Paso, gdzie powołał Fundusz Rodziny Kruszewskich.

W kulturze

Jego postaci i dokonaniom poświęcona została książka prof. Beaty Halickiej z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu pt. Życie na pograniczach. Zbigniew Anthony Kruszewski., Biografia (Warszawa 2019). Wydanie angielskie: Life in the Borderlands. Z. Anthony Kruszewski. A Biography (Leiden 2021).

Odznaczenia i nagrody

• Krzyż Orderu Krzyża Niepodległości: 2015
• Krzyż Komandorski Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej: 2019
• Złota Odznaka Honorowa Gryfa Zachodniopomorskiego: 2016
• Medal Za Zasługi dla Miasta Szczecina: 2018
• Krzyż Armii Krajowej
• Nagroda TVP Polonia „Za zasługi dla Polski i Polaków poza granicami kraju”: 2024