Zbigniew Cybulski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zbigniew Cybulski
Ilustracja
Popiersie Zbigniewa Cybulskiego w Alei Sław na Skwerze Harcerskim w Kielcach
Imię i nazwisko Zbigniew Hubert Cybulski
Data i miejsce urodzenia 3 listopada 1927
Kniaże
Data i miejsce śmierci 8 stycznia 1967
Wrocław
Zawód aktor teatralny i filmowy
Współmałżonek Elżbieta Chwalibóg (1960−1967)
Lata aktywności 1953–1967
Zespół artystyczny
Teatr Wybrzeże w Gdańsku,
(1953–1955 i 1958–1960),
Teatr Bim-Bom w Gdańsku,
(1954–1960),
Kabaret Wagabunda w Warszawie,
1960,
Teatr Ateneum w Warszawie,
(1960–1963)
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złota Odznaka im. Janka Krasickiego
Wrocław, tablica pamiątkowa poświęcona aktorowi na ścianie budynku Wrocławskiej Wytwórni Filmów Fabularnych

Zbigniew Hubert Cybulski (ur. 3 listopada 1927 w Kniażach, zm. 8 stycznia 1967 we Wrocławiu[1]) – polski aktor teatralny i filmowy, uważany za jednego z najwybitniejszych i najpopularniejszych aktorów powojennej Polski[2]. Jego największym osiągnięciem filmowym jest rola Maćka Chełmickiego w filmie Popiół i diament z 1958 roku, w reżyserii Andrzeja Wajdy[3]. 8 stycznia 1967 wpadł pod koła pociągu na terenie wrocławskiego dworca kolejowego i doznał ciężkich obrażeń ciała. Zmarł w szpitalu tego samego dnia.

Kariera[edytuj]

Był absolwentem gimnazjum im. Jędrzeja Śniadeckiego (obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Jędrzeja Śniadeckiego) w Dzierżoniowie (1947) oraz PWST w Krakowie (1953)[2][4]. W tym samym roku zadebiutował w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku w sztuce Intryga i miłość Friedricha Schillera[5]. Rok później zaprezentował się w swoich dwóch pierwszych rolach filmowych w produkcjach Pokolenie i Kariera. Wówczas też, razem z Bogumiłem Kobielą, założył artystyczny teatrzyk studencki Bim-Bom w Gdańsku, którego był dyrektorem. Zagrał również w filmach Ósmy dzień tygodnia Aleksandra Forda i Krzyż walecznych Kazimierza Kutza (ten pierwszy został wstrzymywany przez cenzurę w Polsce przez ponad 20 lat).

Największą popularność przyniósł Cybulskiemu film Popiół i diament z 1958 roku, wyreżyserowany przez Andrzeja Wajdę, oceniany jako jedna z najlepszych produkcji w historii polskiej kinematografii[6]. Film nominowany został do nagrody Brytyjskiej Akademii Sztuk Filmowych i Telewizyjnych. Na początku lat 60. aktor przeprowadził się do Warszawy, gdzie występował w Kabarecie Wagabunda, Teatrze Ateneum. Grał tam w takich sztukach jak Kapelusz pełen deszczu, Dwoje na huśtawce czy Pierwszy dzień wolności. Występował w spektaklach Teatru Telewizji, m.in. w produkcjach Murowane alibi Janusza Morgensterna, Podwórko Andrzeja Jarockiego, Romans prowincjonalny Kornela Filipowicza czy Zatrzaśnij ostatnie drzwi na podstawie tekstu Trumana Capote’a. W 1960 roku wystąpił w kolejnym filmie Wajdy, Niewinni czarodzieje. Dzięki zdobytemu uznaniu za Popiół i diament otrzymywał role w produkcjach zagranicznych: francuskich filmach Herbata i mięta (1961), Lalka (1962), a także w międzynarodowym przedsięwzięciu Miłość dwudziestolatków. W 1964 zagrał w szwedzkim filmie Kochać i Rękopis znaleziony w Saragossie nakręconym na podstawie powieści Jana Potockiego. Ta druga rola uważana jest za jedną z najlepszych w jego karierze[7].

Zagrał w wysoko ocenianych filmach Salto, Mistrz i Jowita. Miał wystąpić w telewizyjnej wersji sztuki Tramwaj zwany pożądaniem w Stanach Zjednoczonych[8], a także nakręcić film z Marleną Dietrich[9]. Oba projekty nie zostały jednak zrealizowane z powodu śmierci aktora. Ostatnią rolą w dorobku aktorskim Cybulskiego była kreacja w filmie Morderca zostawia ślad (1967).

Wizerunek[edytuj]

Wyrazistość kreowanych przez siebie postaci, charakterystyczny ubiór i gra aktorska, a także śmierć przyczyniły się do powstania wokół osoby Cybulskiego pewnej legendy, mitu, nadając mu rangę postaci kultowej w polskim kinie powojennym[10][11]. Aktor nosił zwykle amerykańską wojskową kurtkę, dżinsy, chlebak oraz charakterystyczne przyciemniane okulary. Jego sposób ubierania się był obiektem podziwu ówczesnej młodzieży. Wiele osób naśladowało jego styl.

Prowadził nonkonformistyczne życie na krawędzi, na jakie tylko pozwalały polskie realia tamtych lat. Sprawiał wrażenie osoby łamiącej wszelkie konwenanse. Wydawał się ciągle gdzieś spieszyć i nie zwracał uwagi na to, co go nie interesowało. Taka postawa budziła porównania do amerykańskiego aktora Jamesa Deana, uważanego za kreatora wizerunku „buntownika bez powodu”, „żyjącego na krawędzi”[6][12].

Rodzina i życie osobiste[edytuj]

30 sierpnia 1960 roku zawarł związek małżeński w Sopocie z Elżbietą Chwalibóg[13][14]. Wesele odbyło się w kaszubskiej wsi Chmielno. Wzięło w nim udział wielu artystów z całej Polski. Z małżeństwa z Elżbietą Chwalibóg pochodził jego syn, Maciej Cybulski (ur. 30 stycznia 1961, zm. 19 lutego 2016)[15].

Zbigniew Cybulski był kuzynem nauczyciela Wojciecha Jaruzelskiego[16]. Matka aktora, Ewa (1903–1987), nosiła nazwisko rodowe Jaruzelska[17] i była córką Izabeli z Krzysztofowiczów (rodzina polskich Ormian) i Józefa Jaruzelskiego[16]. Niektórzy spośród biografów Cybulskiego z powodu zbieżności imion i nazwisk mylnie utożsamiają pedagoga Wojciecha Jaruzelskiego z Dzierżoniowa z generałem Wojciechem Jaruzelskim (chociaż był on także daleko spokrewniony z Cybulskim)[18]. Ojcem aktora był Aleksander Cybulski (1896–1965), przed wojną urzędnik Ministerstwa Spraw Zagranicznych[19]. Cybulski miał jednego młodszego brata Antoniego (1931–2009), który z zawodu był prawnikiem[19].

Był człowiekiem religijnym, o czym świadczył ksiądz Stanisław Sierla[20].

Śmierć[edytuj]

Tablica pamiątkowa na dworcu Wrocław Główny, 1997 (2014)

Zbigniew Cybulski prowadził bardzo intensywny tryb życia. Przemieszczał się po całym kraju jeżdżąc pociągami, do których zazwyczaj wskakiwał w ostatnim momencie. Podobne sceny pojawiają się w wielu filmach, w których zagrał (np. w filmie Pociąg konduktor parokrotnie zwraca mu uwagę, kończąc kwestią w 77. minucie filmu „Wsiadaj pan, no wsiadaj pan! Koniecznie chce pan trafić do szpitala”, film Salto rozpoczyna się sceną w której Cybulski wyskakuje z pociągu, a kończy sceną w której wskakuje do pociągu, w filmie Pokolenie Cybulski w jednej z pierwszych scen wskakuje z kolegami na pociąg towarowy wiozący węgiel w celu jego kradzieży).

8 stycznia 1967 Cybulski był w towarzystwie Alfreda Andrysa[a] na dworcu Wrocław Główny, wracając z kręconych dzień wcześniej zdjęć do filmu Morderca zostawia ślad[b][21]. Próbując wskoczyć do pociągu ekspresowego „Odra” odjeżdżającego z 3. peronu o godz. 4:20 do Warszawy, Cybulski wpadł pod jego koła i doznał ciężkich obrażeń ciała[21]. Zmarł we wrocławskim Szpitalu Specjalistycznym im. Ludwika Rydygiera, po trwającej godzinę walce o życie, około godz. 5:25 przy ratującym go dr. Zygmuncie Sicińskim[21][22]. Został pochowany na cmentarzu katolickim przy ul. Henryka Sienkiewicza w Katowicach w grobowcu rodzinnym. Między władzami (które nie chciały zezwolić na katolicki pogrzeb) i rodziną miał miejsce spór o sposób pochówku[20]. W 2007 na grobowcu tym postawiono głaz z krzyżem i płaskorzeźbą przedstawiającą aktora[23]. W grobowcu tym pochowano również jego rodziców oraz brata.

W miejscu tragicznego wypadku, na posadzce peronu 3 dworca Wrocław Główny, została wmurowana tablica pamiątkowa, którą odsłonił Andrzej Wajda w 30. rocznicę śmierci aktora (1997).

Nagrody i wyróżnienia[edytuj]

  • W 1984 roku zajął 1. miejsce w rankingu aktorów 40-lecia zorganizowanym przez Wydział Kultury i Sztuki UM w Łodzi[5].
  • Otrzymał Super Złotą Kaczkę magazynu „Film” dla najlepszego aktora w historii polskiego kina (1996).
  • W zorganizowanym przez tygodnik „Polityka” plebiscycie na najwybitniejszego aktora przypadło mu 4. miejsce (1998)[24].
  • Zajął 1. miejsce w rankingu magazynu Newsweek na najlepszego polskiego aktora, opublikowanym w 2009 roku[25].

Wpływ na kulturę[edytuj]

  • W 1968 roku powstał film fabularny Wszystko na sprzedaż w reżyserii Andrzeja Wajdy, który był hołdem, pożegnaniem i próbą rozliczenia się z mitem Cybulskiego[26].
  • Od 1969 roku przyznawana jest nagroda im. Zbyszka Cybulskiego, którą otrzymują młodzi aktorzy „wyróżniający się wybitną indywidualnością”[27].
  • Zespół 2 plus 1 nagrał w 1977 roku płytę Aktor, będącą hołdem złożonym zmarłemu artyście[28].
  • Amerykański pisarz George Quasha poświęcił Cybulskiemu wiersz „On the Death of a Polish Actor”.
  • W Dzierżoniowie, gdzie mieszkał, istnieje kino-teatr „Zbyszek” imienia Zbigniewa Cybulskiego

Filmografia[edytuj]

Filmreel-icon.svg Filmy fabularne
Rok Tytuł Reżyseria Rola
1955 Pokolenie Andrzej Wajda Kostek
Kariera Jan Koecher pasażer autobusu
Trzy starty Ewa i Czesław Petelscy, Stanisław Lenartowicz Mietek Leśniak
1956 Tajemnica dzikiego szybu Wadim Berestowski górnik
1957 Wraki Ewa i Czesław Petelscy Rafał Grabień
Koniec nocy Paweł Komorowski, Julian Dziedzina Romek
1958 Ósmy dzień tygodnia Aleksander Ford Piotr Terlecki
Popiół i diament Andrzej Wajda Maciek Chełmicki
1959 Krzyż Walecznych Kazimierz Kutz Więcek
Pociąg Jerzy Kawalerowicz Staszek
1960 Do widzenia, do jutra Janusz Morgenstern Jacek
Niewinni czarodzieje Andrzej Wajda Edmund
1961 Rozstanie Wojciech Jerzy Has znany aktor
Herbata z miętą (Le thé à la menthe) Pierre Kafian człowiek w kawiarni
1962 Lalka (La Poupée) Jacques Baratier Dyktator Prado Roth / Rewolucjonista Coral
Miłość dwudziestolatków (L’amour à 20 ans) Andrzej Wajda Zbyszek
1963 Jak być kochaną Wojciech Jerzy Has Wiktor Rawicz
Ich dzień powszedni Aleksander Ścibor-Rylski Andrzej
Zbrodniarz i panna Janusz Nasfeter Jan Ziętek
Milczenie Kazimierz Kutz Roman
1964 Rozwodów nie będzie Jerzy Stefan Stawiński Gruszka
Kochać (Att älska) Jörn Donner Fredrik
Giuseppe w Warszawie Stanisław Lenartowicz Staszek
1965 Rękopis znaleziony w Saragossie Wojciech Jerzy Has Alfons van Worden
Pingwin Jerzy Stefan Stawiński Łukasz Broda
Salto Tadeusz Konwicki Kowalski/Malinowski
Sam pośród miasta Halina Bielińska Konrad
1966 Jutro Meksyk Aleksander Ścibor-Rylski Jańczak
Przedświąteczny wieczór Jerzy Stefan Stawiński kolega Zapały
Mistrz Jerzy Antczak reżyser
Iluzja Konstanty Ciciszwili kochanek
Szyfry Wojciech Jerzy Has Maciek
1967 Cała naprzód Stanisław Lenartowicz Janek
Morderca zostawia ślad Aleksander Ścibor-Rylski Rodecki
Jowita Janusz Morgenstern Edward Księżak

Teatr[edytuj]

Theatre white.png Role teatralne[29]
Rok Sztuka Autor Reżyseria Rola Teatr
1953 Przyjaciele Aleksander Fredro Jerzy Kaliszewski Smakosz PWST w Krakowie
Poszukiwacze Aleksander Kron Łazarz Kobryński Mechti Aga Rustambejli Teatr Wybrzeże w Gdańsku
1954 Mazepa Juliusz Słowacki Zdzisław Karczewski Mazepa
1955 Grzech Stefan Żeromski Juliusz Lubicz-Lisowski Witold Bukowicz
Ballady i romanse Aleksander Maliszewski Irma Czaykowska Józef
1958 Jonasz i błazen Jerzy Broszkiewicz Zbigniew Cybulski,
Bogumił Kobiela
1959 Kapelusz pełen deszczu Michael Vincente Gazzo Andrzej Wajda Johnny Pope
Król Paul Emanuel Aréne,
Gaston Arman de Caillavet,
Robert de Flers
1960 Pierwszy dzień wolności Leon Kruczkowski Zygmunt Hübner Jan
Dwoje na huśtawce William Gibson Andrzej Wajda Jerry Teatr Ateneum w Warszawie
1961 Kram z piosenkami Leon Schiller Barbara Fijewska
1962 Requiem dla zakonnicy William Faulkner Jerzy Markuszewski Gowan Stevens
1963 Inkarno Kazimierz Brandys Wanda Laskowska Anatol
Piąta kolumna Ernest Hemingway Zbigniew Cybulski Filip Rawlings Teatr Polski w Szczecinie
Italian traffic signs - icona teatro.svg Role w teatrze TV[30]
1961 Arlekinada Terence Rattigan Andrzej Munk reżyser
Zatrzaśnij ostatnie drzwi Truman Capote Olga Lipińska
1962 Podwórko Andrzej Jarecki Olga Lipińska Krzysztof
1963 Cała prawda Philip Mackie Janusz Morgenstern Hughes Carliss
Malwa (front).jpg Teatr Polskiego Radia[31]
1954 Tajfun z południo-wschodu Janusz Meissner Łazarz Kobryński
1962 Ratuj Weroniko Aleksander Maliszewski Zbigniew Cybulski
Rocznica Mercedesa Jerzy Krzysztoń Natalia Szydłowska Kazik
Delikatny Edward Fiszer Zbigniew Cybulski
1963 Katastrofa Zbigniew Kubikowski Zygmunt Hübner Grzegorz
Wielki człowiek Włodzimierz Odojewski Zbigniew Cybulski
Spotkanie w Karlowych Warach Karl Josef Beneš Edward Płaczek Reisch
1965 Jutro powrócą ptaki Bohdan Drozdowski Natalia Szydłowska Prokurator

Uwagi

  1. Alfred Andrys, przyjaciel aktora, późniejszy mąż aktorki Grażyny Barszczewskiej.
  2. Podawana jest również inna wersja wydarzeń. Na dworcu Wrocław Główny miał on rzekomo żegnać odjeżdżającą wówczas Marlenę Dietrich (→ 8 stycznia 1967 r. – śmierć Zbigniewa Cybulskiego. blogpublika.com).

Przypisy

  1. Bogdan Snoch: Górnośląski Leksykon Biograficzny. Suplement do wydania drugiego. Katowice: Muzeum Śląskie, 2006, s. 27. ISBN 83-60353-11-5.
  2. a b We Wrocławiu uczczono 36. rocznicę śmierci Zbyszka Cybulskiego (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2003-02-16)].
  3. Zbigniew Cybulski (ang.). portalfilmowy.pl. [dostęp 6 lutego 2014].
  4. Pamiętają o Cybulskim (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2003-02-16)].
  5. a b Halina Olczak-Moraczewska: Kultura polska: Zbigniew Cybulski (pol.). Culture.pl. [dostęp 2011-05-23].
  6. a b David Bret: Marlene Dietrich – My Friend. Robson Books, 2000, s. 193. ISBN 186105-319-3.
  7. 35 lat temu zmarł Zbigniew Cybulski (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-22)].
  8. Henryka Wach-Malicka: Mija 40 lat od tragicznej śmierci Zbigniewa Cybulskiego (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-11)].
  9. Mateusz Flak: Przed wielkim wybuchem (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-10)].
  10. Jacek Szczerba: O Zbyszku Cybulskim w 42. rocznicę śmierci (pol.). wyborcza.pl. [dostęp 2009-01-08].
  11. Tadeusz Sobolewski: Polska Cybulskiego (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-10)].
  12. David Bret: Marlene Dietrich – My Friend. Robson Books, 2000, s. 196. ISBN 186105-319-3.
  13. Alicja Zielińska: Ślub Zbyszka Cybulskiego, jaki trudno zapomnieć (pol.). dziennikbaltycki.pl, 2010-08-28. [dostęp 2012-09-24].
  14. Marek Jerzy Minakowski: Zbigniew Cybulski (ID: sw.94640) (pol.). W: Genealogia potomków Sejmu Wielkiego [on-line]. sejm-wielki.pl. [dostęp 2017-09-14].
  15. Tygodnik „Życie na Gorąco” nr 13, 31 marca 2016, s. 4-5
  16. a b Mariola Pryzwan, Cześć, Starenia! Wspomnienia o Zbyszku Cybulskim, PIW 2007.
  17. Historia PRL. Tom 8. New Media Concept, 2009, s. 55. ISBN 978-83-7558-514-8.
  18. Zbyszek Cybulski - ormiańskiego pochodzenia. W: Fundacja Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich [on-line]. [dostęp 2012-08-26].
  19. a b Maciej Orzeszko: 8 stycznia 1967 r. – śmierć Zbigniewa Cybulskiego. blogpublika.com. [dostęp 2017-09-13].
  20. a b „Wymodlona” książeczka Cybulskiego
  21. a b c Maria Zawała: Śmierć Cybulskiego wspomina jego przyjaciel Alfred Andrys. W: „Głos Wielkopolski” [on-line]. gloswielkopolski.pl, 2012-01-06. [dostęp 2017-09-10].
  22. Tablica pamiątkowa na peronie nr. 3 (pol.). pkp.wroclaw.pl. [dostęp 2010-08-28].
  23. Odsłonięto płaskorzeźbę na grobie Zbyszka Cybulskiego. film.onet.pl, 2007-11-09. [dostęp 2017-09-14].
  24. Zdzisław Pietrasik: Ulubieńcy w odwrocie – Archiwum tygodnika „Polityka” (pol.). polityka.pl. [dostęp 2011-05-24].
  25. Lech Kurpiewski: Najlepsi i najgorsi aktorzy w polskim filmie (pol.). www.newsweek.pl. [dostęp 2011-05-24].
  26. Andrzej Wajda. Oficjalna witryna – Filmy – „Wszystko na sprzedaż” (pol.). www.wajda.pl. [dostęp 2011-05-24].
  27. Nagroda im. Zbyszka Cybulskiego - najważniejsze fakty [dostęp 2014-04-29]
  28. Dwa Plus Jeden (2 Plus 1) in #1 Polish CD Store-Skok (ang.). www.polishmusic.ca. [dostęp 2011-05-24].
  29. Zbigniew Cybulski. Kariera teatralna. e-teatr.pl. [dostęp 2017-03-10].
  30. Zbigniew Cybulski. Kariera telewizyjna. e-teatr.pl. [dostęp 2017-03-10].
  31. Zbigniew Cybulski. Encyklopedia teatru polskiego. Radio. ↓.

Linki zewnętrzne[edytuj]