Zbigniew Rybczyński

Zbigniew Rybczyński

Zbigniew Rybczyński (2012)
Data i miejsce urodzenia	27 stycznia 1949 Łódź
Zawód	reżyser, operator filmowy
Współmałżonek	Wanda Rybczyńska (zm. 1999), Dorota Zglobicka (obecnie)
Odznaczenia
Strona internetowa

Zbigniew Rybczyński (ur. 27 stycznia 1949 w Łodzi) – polski reżyser, operator filmowy, artysta multimedialny, programista komputerowy mieszkający w Stanach Zjednoczonych, laureat Oscara w 1983 za krótkometrażowy film animowany Tango.

Kariera

Warsztat Formy Filmowej i Se-ma-for

Ukończył liceum plastyczne w Warszawie, po szkole średniej pracował w Studiu Miniatur Filmowych jako animator. W 1969 roku rozpoczął studia na wydziale operatorskim łódzkiej PWSFTviT, ukończone w 1973 roku. W łódzkiej szkole filmowej zrealizował etiudy Kwadrat i Take Five. Podczas studiów i bezpośrednio po ich ukończeniu pracował jako operator zdjęć do filmów m.in. Andrzeja Barańskiego, Wojciecha Wiszniewskiego i Grzegorza Królikiewicza (Tańczący jastrząb, 1977). Był członkiem łódzkiej grupy Warsztat Formy Filmowej. Jak sam przyznawał, nie pasował do grupy artystów WFF. Sam uczestniczył w dwóch spotkaniach, podczas których zajmowano się głównie „piciem piwa i grypsowaniem”.

Rozpoczął pracę w Se-ma-forze filmem Plamuz (1973), teledyskiem animowanym ze Zbigniewem Namysłowskim w roli głównej. Plamuz był pierwszym utworem Rybczyńskiego z wykorzystaniem urządzenia nazywanego reprojektorem; podobną technikę Rybczyński zastosował w Zupie (1973). Nowa książka (1975), zbudowana z dziewięciu zazębiających się scen jednocześnie, stanowiła eksperyment z obrazem symultanicznym. Przy kilku filmach dla Se-ma-foru: Oj! Nie mogę się zatrzymać (1975), Lokomotywie (1976), Święcie (1976), współpracował z Januszem Hajdunem. Obaj twórcy, jak pisał Marek Hendrykowski, uwydatnili podczas swej współpracy „myślenie o utworze filmowym w kategoriach całości audiowizualnej traktującej ruchomy obraz wizualny i obraz akustyczny w sposób w pełni zjednoczony, równoważny i równoprawny”.

Za jedno z najwybitniejszych dzieł Rybczyńskiego uchodzi Tango (1980), precyzyjnie zaplanowany w jednej scenie film kombinowany rozgrywający się w ciasnej przestrzeni jednego pomieszczenia, do którego wkraczają stopniowo kolejni ludzie wykonujący ciąg powtarzalnych czynności. Tytułowe tango w filmie Rybczyńskiego jest tańcem powszechnej alienacji: bohaterowie filmu nie zachodzą ze sobą w żadną interakcję. Tango zostało nagrodzone w 1983 roku Oscarem dla najlepszego krótkiego filmu animowanego, czemu towarzyszył przykry dla Rybczyńskiego incydent. Odbierając Oscara, w swym wystąpieniu powiedział, że ma nadzieję wystąpić tu w przyszłości z dłuższym filmem opowiadającym o Lechu Wałęsie i Solidarności. Wzbudziło to wielki aplauz wśród publiczności. Po odebraniu Oscara twórca zostawił statuetkę pod opieką towarzyszącej mu dziennikarce Jolanty Marii Czaderskiej-Hayek, pełniącej też rolę jego tłumaczki, wyszedł z sali kinowej, aby zapalić papierosa. Podczas powrotu został zatrzymany przez ochroniarzy, którzy sądzili, że chce nielegalnie wejść na salę. Rybczyński nie znał wtedy angielskiego i jego słowa, „I’m Oscar” nie pomogły. Doszło do szarpaniny i wezwana policja aresztowała zdobywcę statuetki. Całą noc spędził w areszcie. Informacja o tym wydarzeniu stała się sensacją w prasie światowej i przeszła do historii oscarowych gal.

Emigracja

Tango okazało się ostatnim filmem Rybczyńskiego zrealizowanym dla Se-ma-foru. W 1982 roku Zbigniew Rybczyński wyjechał z Polski do Austrii, gdzie uzyskał azyl polityczny. W Austrii zrealizował zdjęcia do awangardowego filmu Geralda Kargla Keine Angst. Po otrzymaniu Oscara postanowił wyjechać z rodziną do Stanów Zjednoczonych. Początkowo zatrzymał się w Los Angeles, aby ostatecznie przenieść się do Nowego Jorku, gdzie zrealizował swoje pierwsze amerykańskie filmy.

Przy tworzeniu swoich filmów w Stanach Zjednoczonych Rybczyński używał technik komputerowych. Wśród jego ważniejszych filmów z okresu emigracji znalazły się realizowane w technologii HD Schody (Steps, 1987), inspirowane sceną na schodach odeskich z Pancernika „Potiomkin” Siergieja Eisensteina; wideo Czwarty wymiar (The Fourth Dimension, 1988); kampowa Orkiestra (The Orchestra, 1990) zaprojektowana na wzór sześciu popularnych kompozycji muzycznych; labiryntowa Kafka (1992) inspirowana utworami niemieckojęzycznego pisarza. Realizował też teledyski muzyczne między innymi dla Micka Jaggera, Chucka Mangione czy Simple Minds. Jednym z najbardziej znanych jest jego teledysk do piosenki Imagine Johna Lennona (1986), oparty na płynnej klamrze narracyjnej. W 1992 roku jego autorskie studio Zbig Vision upadło. W latach 1994–2001 przebywał w Niemczech, współtworząc ośrodek eksperymentalnych filmów Centrum für Neue Bildgestaltung w Berlinie; wykładał też w Wyższej Szkole Mediów (Kunsthochschule für Medien) w Kolonii, na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku oraz w Yoshiba University of Art and Design w Tokio.

Okresowy pobyt w Polsce

W 2008 roku Zbigniew Rybczyński nawiązał współpracę z Wyższą Szkołą Biznesu – National-Louis University w Nowym Sączu. W marcu 2009 roku wrócił do Polski i zamieszkał we Wrocławiu, gdzie w miejscu dawnej Wytwórni Filmów Fabularnych założył Centrum Technologii Audiowizualnych (CeTa). W centrum, które zostało oficjalnie otwarte w styczniu 2013 roku, znajdowała się zaprojektowana przez Rybczyńskiego pracownia do produkcji wielowarstwowych obrazów filmowych oraz instytut badań nad obrazem i technologiami wizualnymi.

W 2014 roku, po konflikcie z dyrekcją CeTy, Rybczyński wyjechał z Polski do USA i osiedlił się na dwuhektarowym ranczo niedaleko Tucson w Arizonie. Wraz z żoną Dorotą Zglobicką stworzył Gila Monster Studios.

Życie prywatne

Pierwszą jego małżonką była zmarła w 1999 roku Wanda Rybczyńska, z którą miał syna Pawła. Drugą jego małżonką jest Dorota Zglobicka, projektantka mody.

Proces sądowy

W 2015 roku prawomocnie wygrał proces o ochronę dóbr osobistych z ministrem kultury Bogdanem Zdrojewskim, który zarzucał Rybczyńskiemu domaganie się zatrudnienia swojej żony w Centrum Technologii Audiowizualnych na stanowisku dyrektorskim.

Wybrana filmografia

Źródło: Filmpolski.pl

Rok	Tytuł	Reżyser	Scenarzysta	Operator zdjęć	Uwagi
1972	Take Five	tak		tak
	Skład 6800	tak		tak
	Kwadrat	tak		tak
1973	Plamuz	tak	tak	tak
1974	Zupa	tak	tak	tak
	Żelazny garnek			tak	reż. Wadim Berestowski
	Rozmowa			tak	reż. Piotr Andrejew
	Kronika fabryki fajansu			tak	reż. Andrzej Papuziński
1975	Wanda Gościmińska, włókniarka			tak	reż. Wojciech Wiszniewski
	Oj! Nie mogę się zatrzymać!	tak	tak	tak
	Nowa książka	tak	tak	tak
	Koń by się uśmiał			tak	reż. Władysław Wasilewski
1976	Święto	tak	tak	tak
	Lokomotywa	tak	tak
	Malowane talerze			tak	reż. Andrzej Papuziński
1977	Piątek – sobota	tak	tak	tak
	Tańczący jastrząb			tak	reż. Grzegorz Królikiewicz
1979	Mein Fenster	tak
1980	Tango	tak	tak	tak
	Sceny narciarskie z Franzem Klammerem	tak	tak	tak	współreżyserzy Gerard Kargl i Bogdan Dziworski
1981	Wdech – wydech	tak	tak	tak	współreżyser Bogdan Dziworski
	Spotkanie z Franzem Klammerem	tak	tak	tak	współreżyser Bogdan Dziworski
1987	Schody	tak
1988	Czwarty wymiar	tak	tak
1990	Orkiestra	tak	tak
	Manhattan	tak	tak
1992	Kafka	tak	tak
2006	Wiersz na Manhattanie	tak	tak	tak

Nagrody i wyróżnienia filmowe

Rok	Film	Festiwal/organizator	Nagroda
1975	Zupa	Krakowski Festiwal Filmowy	Nagroda Główna „Srebrny Smok”
1976	Nowa książka		Brązowy Lajkonik
		Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen	Nagroda Główna
1977		Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Huesce	Wyróżnienie
		Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Melbourne	III Nagroda
	Święto	Przegląd Filmów Krótkich „Zygzakiem” w Warszawie	I Nagroda w Plebiscycie Publiczności
1978	Zupa	Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Chicago	Złota Rozeta
1979	Mein Fenster	Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen	III Nagroda
1981	Tango	Międzynarodowy Festiwal Filmów Animowanych w Annecy	Nagroda Główna „Kryształ Annecy”
			Nagroda Publiczności
		Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Huesce	Nagroda Publiczności
			Nagroda Specjalna Jury
		Ogólnopolski Konkurs Autorskiego Filmu Animowanego w Krakowie	Nagroda Prezydenta Miasta Krakowa
		Krakowski Festiwal Filmowy	Brązowy Lajkonik w kategorii filmu animowanego
		Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen	Nagroda FIPRESCI
			Nagroda Klubów Filmowych FICC
			Wielka Nagroda miasta Oberhausen
			Wyróżnienie Jury Ewangelickiego
1983		Amerykańska Akademia Sztuki i Wiedzy Filmowej	Oscar za najlepszy krótkometrażowy film animowany
1985	Plamuz	Międzynarodowy Festiwal Filmów Muzycznych „Jazz Film Saloon” we Wrocławiu	I Nagroda w kategorii filmów
1987	Imagine	Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Rio	Nagroda Specjalna
		MIDEM w Cannes	Srebrny Lew za najlepszy teledysk

Odznaczenia i wyróżnienia honorowe

Gwiazda w łódzkiej Alei Gwiazd

Wyróżnienia honorowe

Rok	Instytucja	Wyróżnienie	Źródło
2007	Kino Charlie w Łodzi	Honorowy „Złoty Glan”
2007	Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego	Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
2008	Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi	tytuł doktora honoris causa
2008	Nagroda im. Katarzyny Kobro
2010	Batumi International Art-House Film Festival	Nagroda za całokształt twórczości i wkład w rozwój sztuki filmowej
2012	Se-Ma-For Film Festival w Łodzi	„Duży Piotruś” za szczególny wkład w historię filmu animowanego
2012	Prezydent Wrocławia	Nagroda „Zasłużeni dla Wrocławia”
2019	Stowarzyszenie Autorów ZAiKS	Nagroda Specjalna i członkostwo honorowe
2023	Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu	tytuł doktora honoris causa
2024	Stowarzyszenie Autorów ZAiKS	Nagroda 100-lecia ZAiKS-u
2024	XII Ogólnopolskim Festiwal Polskiej Animacji O!pla	tytuł „Honorowego Obywatela Animacji – Krainy Nieograniczonych Możliwości”

Upamiętnienie

Rybczyński jest bohaterem filmu dokumentalnego pt. Zbig z 2000 roku w reżyserii Natalii Korynckiej-Gruz. Jest także jednym z bohaterów książki Jerzego Armaty Anima. Mistrzowie polskiej animacji (wyd. EGoFILM, Warszawa 2025).

Bibliografia

• ZbigniewZ. Benedyktowicz ZbigniewZ., Tango – a Dance of Universal Alienation, „Konteksty” (5), 2014, s. 370–377 [dostęp 2025-09-17]  (ang.).

Linki zewnętrzne

• Zbigniew Rybczyński w bazie IMDb (ang.)
• Zbigniew Rybczyński w bazie Filmweb
• Zbigniew Rybczyński w bazie filmpolski.pl
• Zbig Vision Strona oficjalna
• Zbigniew Rybczyński, [w:] Twórcy [online], Culture.pl [dostęp 2024-03-22] .
• Fragmenty wczesnych filmów Rybczyńskiego zawierający m.in. Tango w serwisie YouTube [dostęp 2010-03-18]
• Zdjęcia z filmów w reżyserii Zbigniewa Rybczyńskiego w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”