Zbrodnia w Paulinowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kapliczka w Paulinowie upamiętniająca ofiary pacyfikacji

Zbrodnia w Paulinowieakcja pacyfikacyjna przeprowadzona przez okupantów niemieckich 24 lutego 1943 we wsi Paulinów w powiecie sokołowskim. Jej ofiarą padło 11 Polaków udzielających pomocy Żydom oraz trzech uciekinierów korzystających z ich wsparcia.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

W okresie niemieckiej okupacji mieszkańcy Paulinowa oraz pracownicy tamtejszego folwarku wspierali prześladowanych Żydów, przede wszystkim uciekinierów z getta w Sterdyni. Zazwyczaj owa pomoc sprowadzała się do ofiarowania żywności. Niekiedy stróż Franciszek Kierylak pozwalał również Żydom nocować w zabudowaniach folwarku[1].

Wśród Żydów ukrywających się w okolicach Paulinowa byli bracia Szlojme i Szymel Roskielenke[a]. Po pewnym czasie dołączył do nich mężczyzna podający się za francuskiego Żyda, który zbiegł z transportu do obozu zagłady w Treblince. W rzeczywistości był on warszawskim Żydem, którego Gestapo zwerbowało jako agenta-prowokatora[1]. Miejscowa ludność traktowała nieznajomego nieufnie[1], stąd zazwyczaj udawał się na przeszpiegi w towarzystwie Szymela Roskielenke. Podczas owych wypadów obserwował z ukrycia, które polskie rodziny udzielają pomocy chłopcu[2]. Nie wiadomo, czy Szymel był świadomy prawdziwej tożsamości swojego towarzysza. O tym, że młodszy z braci Roskielenke również był niemieckim agentem, przekonany był m.in. Wacław Piekarski[3][4]. O niewinności Szymela mógłby jednak świadczyć fakt, iż spośród osób, które udzieliły mu pomocy bez wiedzy prowokatora, żadna nie padła ofiarą niemieckich represji[2].

Przebieg pacyfikacji[edytuj | edytuj kod]

Nocą 23/24 lutego 1943 Paulinów wraz z sąsiednimi wsiami został otoczony przez niemiecką ekspedycję karną, która przybyła z Ostrowi Mazowieckiej. Świadkowie oceniali, że w obławie wzięło udział około 2 tys. policjantów i żołnierzy dysponujących 60 samochodami[1][5]. Niemcy posuwali się gęstą tyralierą o długości niemal 10 kilometrów[5]. W obławie miał osobiście uczestniczyć starosta sokołowski Ernst Gramss[1].

Niemcy dysponowali nazwiskami osób udzielających pomocy Żydom. W identyfikowaniu zatrzymanych uczestniczył także wspomniany agent-prowokator[1]. Już na samym początku pacyfikacji rozstrzelano stróża Franciszka Kierylaka oraz trzy osoby zamieszkujące na terenie cegielni (w tym jedną kobietę). Niedługo później we własnym domu zamordowano Ewę i Józefa Kotowskich[b]. Nieco wcześniej małżonkowie zdołali wyprawić z domu swoich trzech synów – Kazimierza, Czesława i Stanisława. Dwaj pierwsi uniknęli schwytania, trzeci wpadł jednak w ręce Niemców[6]. Został on następnie dołączony do grupy aresztantów, w której znajdował się Stanisław Piwko z Paulinowa oraz trzech mężczyzn z pobliskiego Starego Ratyńca (wszystkich pięciu zidentyfikował niemiecki agent). Aresztantów zabrano do pobliskiego lasu i tam rozstrzelano. W lesie zamordowany został także Szlojme Roskielenke oraz dwaj czerwonoarmiści zbiegli z niemieckiej niewoli[7].

Według Wacława Piekarskiego w trakcie obławy oddziały idące od strony Zembrowa i Ratyńca przypadkowo otworzyły do siebie ogień, na skutek czego zginąć miało dwóch Niemców, a jeden został ranny[8].

Ofiary[edytuj | edytuj kod]

Z ustaleń IPN wynika, że 24 lutego 1943 w Paulinowie zostało zamordowanych 11 Polaków, w tym dwie kobiety. W gronie ofiar znalazło się także trzech uciekinierów, którym mieszkańcy wsi udzielali pomocy. Poniższą listę sporządzono na podstawie danych zawartych w Rejestrze faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej (wyd. IPN, Warszawa 2014)[9].

Ofiary zbrodni w Paulinowie
Nazwisko i imię Wiek Dodatkowe informacje
Augustyniak Franciszek 29 lat traktorzysta, zięć Jana Siwińskiego, zamieszkały w Paulinowie (cegielnia)
Drgas Zygmunt 23 lata zamieszkały w Starym Ratyńcu[c]
Kierylak Franciszek 59 lat stróż i stajenny w folwarku
Kotowska Ewa 56 lat rolniczka, zamieszkała w Paulinowie
Kotowski Józef 56 lat rolnik, zamieszkały w Paulinowie
Kotowski Stanisław 25 lat zamieszkały w Paulinowie, syn Józefa i Ewy
Nowicki Marian 29 lat zamieszkały w Starym Ratyńcu, wysiedleniec z Wielkopolski
Piwko Stanisław 30 lat robotnik rolny, zamieszkały w Paulinowie
Szlojme Roskielenke ok. 23 lata Żyd, fryzjer ze Sterdyni
Siwiński Jan 46 lat zamieszkały w Paulinowie (cegielnia)
Uziębło Ludwik[d] 19 lat zamieszkały w Starym Ratyńcu
Wiktorzak Aleksandra 60 lat[e] zamieszkała w Paulinowie (cegielnia)
N.N. nieznany jeniec sowiecki zbiegły z niemieckiej niewoli
N.N. nieznany jeniec sowiecki zbiegły z niemieckiej niewoli

W starszych źródłach można znaleźć odmienne informacje na temat przebiegu pacyfikacji i liczby jej ofiar[f].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa z nazwiskami ofiar pacyfikacji

Po zakończeniu wojny ciała zamordowanych ekshumowano i pogrzebano na cmentarzach w Sterdyni i Kosowie Lackim[3][7].

31 sierpnia 2003 z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Ziemi Sterdyńskiej w miejscu, gdzie zginęło małżeństwo Kotowskich, wzniesiono drewnianą kapliczkę z rzeźbą Chrystusa Frasobliwego i mosiężną tablicą pamiątkową, na której widnieje napis o treści:[2][3]

Pamięci pomordowanym przez hitlerowców w dniu 23–24 lutego 1943 r. mieszkańców wsi Paulinów i Ratyniec

Augustyniak Franciszek lat 40
Drgas Zygmunt lat 23
Kierylak Franciszek lat 53
Kotowska Ewa lat 54
Kotowski Józef lat 56
Kotowski Stanisław lat 25
Nowicki Marian lat 29
Piwko Stanisław lat 40
Pogorzelski Wacław lat 24
Siwiński Jan lat 53
Uziębło Ludwik lat 19
Wiktorzak Aleksandra lat 58

2003 r. Społeczność lokalna

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Starsze źródła podają nazwisko Helman. Patrz: Kierylak 2013 ↓ i Chodakiewicz i Muszyński 2011 ↓, s. 139.
  2. Małżonkowie zginęli na oczach swojej osiemnastoletniej córki Stanisławy. Ta ostatnia z niewyjaśnionych powodów została przez Niemców oszczędzona. Patrz: Namysło i Berendt 2014 ↓, s. 349.
  3. Wacław Piekarski i Joanna Kierylak podają, iż był on wysiedleńcem z Wielkopolski mieszkającym u Ludwika Uziębły ze Starego Ratyńca. Patrz: Piekarski 1991 ↓, s. 27 i Kierylak 2013 ↓.
  4. Niektóre źródła podają „Zygmunt”. Patrz: Kierylak 2013 ↓ i Maciak 2003 ↓.
  5. Joanna Kierylak szacuje jej wiek na 50 lat. Patrz: Kierylak 2013 ↓.
  6. Napis na tablicy pamiątkowej zawieszonej na kapliczce w Paulinowie jako dwunastą ofiarę pacyfikacji wskazuje błędnie Wacława Pogorzelskiego (patrz: Kierylak 2013 ↓ i Maciak 2003 ↓). Starsze źródła podają z kolei, że zamordowanych zostało łącznie 14 Polaków z Paulinowa i Starego Ratyńca. Z tej liczby dziewięć osób miało zostać rozstrzelanych podczas pacyfikacji, dwie miały zostać zamordowane w obozie w Treblince, a trzy miały zostać zatrzymane w charakterze przymusowych robotników i zginąć przy kopaniu okopów. Ponadto 24 lutego 1943 miało zostać zastrzelonych „wielu ukrywających się w lesie Żydów”. Patrz: Fajkowski i Religa 1981 ↓, s. 344–345 i Walczak i in. 1997 ↓, s. 52.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marek J. Chodakiewicz, Wojciech J. Muszyński (red.): Złote serca czy złote żniwa? Studia nad wojennymi losami Polaków i Żydów. Warszawa: The Facto, 2011. ISBN 978-83-61808-05-3.
  • Józef Fajkowski, Jan Religa: Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939–1945. Warszawa: Książka i Wiedza, 1981.
  • Joanna Kierylak: 12 sprawiedliwych z Paulinowa. treblinka-muzeum.eu, 2013-12-13. [dostęp 2016-03-11].
  • Stanisława Maciak. W hołdzie ofiarom niemieckiej prowokacji. „Niedziela. Tygodnik katolicki (edycja podlaska)”. 43 (2003), 2003. 
  • Aleksandra Namysło, Grzegorz Berendt (red.): Rejestr faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej i Instytut Studiów Strategicznych, 2014. ISBN 978-83-7629-669-2.
  • Wacław Piekarski: Obwód Armii Krajowej Sokołów Podlaski „Sęp”, „Proso” 1939–1944. Warszawa: Burmistrz Miasta Sokołowa Podlaskiego i Sokołowskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1991.
  • Ryszard Walczak [et al.]: Those who helped. Polish Rescuers of Jews during the Holocaust. Warszawa: GKBZpNP-IPN, 1997. ISBN 83-908819-0-X.