Zbrodnia w lasach kartuskich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zbrodnia w lasach kartuskich – seria zbiorowych egzekucji przeprowadzonych przez członków SS oraz paramilitarnego Selbstschutzu w Lasach Kaliskich oraz lasach nadleśnictwa Sarni Dwór pod Kartuzami. W okresie między wrześniem a listopadem 1939 r. niemieccy okupanci zamordowali w lasach kartuskich około 200 mieszkańców powiatu kartuskiego.

Pierwsze zbrodnie okupanta[edytuj | edytuj kod]

Kartuzy zostały opanowane przez oddziały Wehrmachtu w dniu 4 września 1939 r. W zajętym mieście, jak również na terenie całego powiatu kartuskiego, Niemcy od razu przystąpili do rozprawy z polską ludnością, w tym zwłaszcza z przedstawicielami lokalnej elity politycznej, gospodarczej i intelektualnej. Głównym inspiratorem i wykonawcą polityki terroru był przybyły z Gdańska Herbert Busch, któremu tamtejszy gauleiter NSDAP Albert Forster powierzył funkcję starosty i kierownika powiatowej organizacji partyjnej (kreisleitera)[1]. Jednocześnie w mieście i jego okolicach natychmiast uaktywnili się członkowie miejscowego Selbstschutzu – paramilitarnej formacji złożonej z przedstawicieli niemieckiej mniejszości narodowej, zamieszkującej przedwojenne terytorium Rzeczypospolitej.

5 września, w lesie pod Burchardztwem koło Kartuz, rozstrzelano żołnierza batalionu Obrony Narodowej – Brunona Formelę z Kartuz. Zbrodni dokonali żołnierze niemieckiej 207. Dywizji Piechoty[2]. Z kolei już 8 września aresztowano kilkadziesiąt osób, których nazwiska znajdowały się na listach proskrypcyjnych, sporządzonych jeszcze przed wojną przez miejscowych Niemców. Wśród zatrzymanych byli przedstawiciele inteligencji i dwudziestu działaczy Polskiego Związku Zachodniego[1]. Tych ostatnich osadzono w więzieniu sądowym w Kartuzach i rozstrzelano jeszcze w tym samym miesiącu w Lasach Kaliskich[3].

Sześciu innych Polaków, wskazanych przez Selbstschutz, aresztowano w Kartuzach za działalność polityczną i osadzono w więzieniu sądowym[3]. Na rozkaz Herberta Buscha[1] wszyscy zostali rozstrzelani 14 września w lesie w pobliżu Wzgórza Wolności[3]. Ponadto we wrześniu 1939 r. zamordowano w Kartuzach naczelnika poczty Stanisława Fałkowskiego, naczelnika stacji PKP Nikodema Klucza, urzędnika sądu Jana Majewskiego oraz trzy inne osoby. W lesie pod Kartuzami funkcjonariusze grupy operacyjnej Einsatzkommando 16 rozstrzelali również w tym samym miesiącu dziesięciu księży katolickich aresztowanych na terenie powiatu[3].

Obóz w Borowie[edytuj | edytuj kod]

Już od pierwszych dni okupacji Niemcy przeprowadzali w powiecie kartuskim masowe aresztowania, które objęły ostatecznie blisko 4000 osób[3]. Zatrzymań dokonywano w pierwszym rzędzie rękami bojówkarzy Selbstschutzu, członków Einsatzkommando 16 oraz przybyłego do Kartuz pododdziału specjalnej jednostki SS Wachsturmbann "Eimann"[4]. Większość zatrzymanych Polaków uwięziono na podstawie donosów miejscowych volksdeutschów, którzy mogli w ten sposób uregulować wiele zadawnionych sąsiedzkich sporów i porachunków.

Obaj gestapowcy należeli do komanda operacyjnego i mieli zadanie aresztować w powiecie i mieście Kartuzy tych Polaków, którzy przed wojną wykazywali szczególną wrogość wobec Niemców i aktywnie przyznawali się do polskości. Wykonując swoje zadanie, obaj ci ludzie wędrowali w powiecie kartuskim od wsi do wsi i wypytywali miejscowych volksdeutschów o takich niemiłych Polaków[5] – zeznanie Willy’ego Lau[6].

Aresztowanych przetrzymywano początkowo w budynku więzienia sądowego w Kartuzach oraz prowizorycznych miejscach zatrzymania na terenie miasta (w baraku i w stajni przy ulicy Przy Wodociągach)[7]. Wobec ciągłego napływu więźniów część zatrzymanych rozlokowano między 15 a 20 września na terenie byłego obozu Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego w Borowie koło Dzierzążna – położonego około 500 metrów od jeziora Karlikowo. Wokół bazy tego obozu, tzw. „Stanicy Harcerskiej”, oddział niemieckiego Arbeitsdienstu wybudował kilka prymitywnych baraków i wieżyczek dla strażników oraz ogrodził cały obóz drutem kolczastym. Teren obozu oświetlono. Strażnikami byli początkowo członkowie Arbeitsdienstu zamienieni w końcu września przez żołnierzy Wehrmachtu[7].

Dzienny stan więźniów w obozie wynosił prawdopodobnie około 600-700 osób. Przeważali wśród nich wzięci do niewoli żołnierze, policjanci, strażnicy graniczni, celnicy oraz kolejarze i pocztowcy. Więźniów codziennie prowadzono do prac rolnych w okolicznych folwarkach. Poza tym członkowie Selbstschutzu zabierali często po kilku lub kilkunastu internowanych do pracy u poszczególnych rolników niemieckich[7].

Egzekucje w lasach kartuskich[edytuj | edytuj kod]

Intelligenzaktion prusy zachodnie.png

W okresie między październikiem 1939 r. a wiosną 1940 r. okupowane tereny Pomorza (teraz Okręgu Rzeszy Gdańsk Prusy Zachodnie) stały się widownią zakrojonej na szeroką skalę akcji eksterminacyjnej, wymierzonej w pierwszym rzędzie w przedstawicieli polskiej inteligencji, którą narodowi socjaliści obarczali winą za politykę polonizacyjną prowadzoną na Pomorzu Gdańskim w okresie międzywojennym oraz traktowali jako główną przeszkodę na drodze do szybkiego i całkowitego zniemczenia regionu. W ramach tzw. Intelligenzaktion Niemcy zamordowali wówczas ok. 30-40 000 mieszkańców Pomorza[8].

 Osobny artykuł: Intelligenzaktion na Pomorzu.

Na terenie powiatu kartuskiego głównym miejscem kaźni stały się Lasy Kaliskie, położone około 3 kilometrów od Kartuz[9] oraz lasy należące do nadleśnictwa Sarni Dwór obok tzw. Szadego Buku w pobliżu Egiertowa. Jesienią 1939 r. zamordowano w obu tych miejscach kilkuset mieszkańców Kartuz i okolicznych miejscowości. Między innymi, 27 października zamordowano w Lasach Kaliskich około 77 Polaków, w tym księdza Antoniego Arasmusaproboszcza z Kiełpina oraz księdza Aleksego Gburka – wikariusza ze Stężycy[10]. Do kolejnej egzekucji doszło w tym miejscu w dniu 25 listopada. Zamordowano wtedy 39 osób, w tym 8 księży katolickich[10]. Z kolei 11 listopada rozstrzelano w okolicach Sarniego Dworu blisko 46 Polaków[10].

Polacy musieli biec w kierunku wykopanego dołu, a wszyscy Niemcy strzelali do nich jak do zajęcy i to w ten sposób, że każdy Polak po otrzymaniu postrzału wpadał do dołu – opis egzekucji w lesie Sarni Dwór[10].

Wyroki śmierci na polskich więźniów przetrzymywanych w Kartuzach lub Borowie wydawały dwie niemieckie komisje. Pierwszą kierował kreisleiter Busch, a w jej skład wchodzili członkowie Selbstschutzu i policji niemieckiej z Kartuz. Druga złożona była z funkcjonariuszy SD i Gestapo należących do Einsatzkommando 16. Egzekucje wykonywane były natomiast przez bojówki Selbstschutzu[5] lub SS-manów z jednostki Wachsturmbann „Eimann”, której pododdział pozostawał do dyspozycji członków drugiej z wspomnianych wyżej komisji[7]. Zdarzało się, że przed rozstrzelaniem Niemcy pastwili się nad ofiarami, m.in. ekshumowane po wojnie zwłoki księdza Arasmusa miały połamane kończyny. Rannych dobijano kolbami i łopatami[10].

Co najmniej 23 osoby zamordowano również na terenie obozu w Borowie lub w jego pobliżu[1]. Część spośród zamordowanych należała do 40-osobowej grupy polskich jeńców wojennych pochodzenia żydowskiego, których przywieziono do obozu na przełomie września i października[7]. Chociaż tylko trzy przypadki zbrodni przypisuje się strażnikom Wehrmachtu, to wojskowa komenda obozu ponosi pełną odpowiedzialność za mordy na jego więźniach. Wydawała bowiem internowanych Polaków SS-manom i Selbstschutzmanom, wiedząc jaki czeka ich los[7].

Wielu spośród Polaków aresztowanych na terenie powiatu kartuskiego zostało ponadto zamordowanych w masowych egzekucjach w Piaśnicy[1]. Dziesiątki innych trafiły do niemieckich obozów koncentracyjnych, przede wszystkim do KL Stutthof[7].

 Osobne artykuły: Zbrodnia w PiaśnicyStutthof (KL).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Leszek Jażdżewski. Życie codzienne na Kaszubach w okresie okupacji hitlerowskiej. „Studia Gdańskie t. XIII”, 2000. 
  2. Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1961, s. 48.
  3. a b c d e Maria Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2009, s. 107. ISBN 978-83-7629-063-8.
  4. Dieter Schenk: Albert Forster. Gdański namiestnik Hitlera. Gdańsk: Wydawnictwo Oskar, 2002, s. 259. ISBN 83-86181-83-4.
  5. a b Jochen Böhler, Klaus-Michael Mallmann, Jürgen Matthäus: Einsatzgruppen w Polsce. Warszawa: Bellona, 2009, s. 202. ISBN 978-83-11-11588-0.
  6. Willy Lau pełnił w 1939 r. funkcję zastępcy landrata powiatu kartuskiego. Zeznanie pochodzi z 1970 r.
  7. a b c d e f g Konrad Ciechanowski: Obóz dla internowanych (Internierungslager) w Borowie k. Dzierzążna w: Stutthof: hitlerowski obóz koncentracyjny. Warszawa: Interpress, 1988, s. 33-34. ISBN 83-223-2369-7.
  8. Obok przedstawicieli inteligencji na Pomorzu mordowano też Żydów, Polaków przywożonych z głębi Rzeszy, osoby chore psychicznie. Podnosi to ogólną liczbę osób zamordowanych w tym okresie na Pomorzu do blisko 60 000.
  9. Maria Wardzyńska: Był rok 1939.... op.cit., s. 159.
  10. a b c d e Wojciech Wielgoszewski: Groza i heroizm. Tygodnik katolicki „Niedziela”. Edycja toruńska., 41/2009. [dostęp 2 maja 2010].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jochen Böhler, Klaus-Michael Mallmann, Jürgen Matthäus: Einsatzgruppen w Polsce. Warszawa: Bellona, 2009. ISBN 978-83-11-11588-0.
  • Konrad Ciechanowski [et al.]: Stutthof: hitlerowski obóz koncentracyjny. Warszawa: Interpress, 1988. ISBN 83-223-2369-7.
  • Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1961.
  • Leszek Jażdżewski. Życie codzienne na Kaszubach w okresie okupacji hitlerowskiej. „Studia Gdańskie t. XIII”, 2000. 
  • Dieter Schenk: Albert Forster. Gdański namiestnik Hitlera. Gdańsk: Wydawnictwo Oskar, 2002. ISBN 83-86181-83-4.
  • Maria Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2009. ISBN 978-83-7629-063-8.
  • Wojciech Wielgoszewski: Groza i heroizm. Tygodnik katolicki „Niedziela”. Edycja toruńska., 41/2009. [dostęp 2 maja 2010].