Zdrowie psychiczne Jezusa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zdrowie psychiczne Jezusa Chrystusa – zagadnienie oceny zdrowia psychicznego Jezusa historycznego, po raz pierwszy podjętej na początku XX wieku przez francuskiego psychologa i lekarza Charles’a Binet-Sanglégo, który w pracy „La folie de Jésus”[1] („Szaleństwo Jezusa”) opublikowanej w latach 1908-1915 stwierdził, że Jezus Chrystus nie był przy zdrowych zmysłach; pogląd ten znajduje zarówno zwolenników, jak i przeciwników[2][3].

Podczas jednej z pogadanek radiowych (1941-1944), wydanych po raz pierwszy w 1952 roku, brytyjski pisarz, filolog i apologeta chrześcijański C.S. Lewis zauważył:

Quote-alpha.png
Próbuję tu zapobiec mówieniu bardzo głupiej rzeczy, którą się często słyszy: „Jestem gotów zaakceptować Jezusa jako wielkiego nauczyciela – moralistę, nie akceptuję jednak Jego twierdzeń o boskości”. Nie wolno nam wygadywać takich rzeczy. Człowiek, który by był tylko człowiekiem i mówił to, co Jezus, nie byłby wielkim nauczycielem – moralistą. Byłby albo szaleńcem – niczym człowiek, który twierdzi, że jest jajkiem na twardo – albo samym diabłem z piekła. Musisz sam zdecydować. Albo ten człowiek był i nadal jest Synem Bożym, albo szaleńcem lub kimś jeszcze gorszym[4].

Opinie podważające zdrowie[edytuj | edytuj kod]

Psychiatrzy i psycholodzy[edytuj | edytuj kod]

Charles Binet-Sanglé definiował chorobę Jezusa jako „paranoję na tle religijnym”:

Quote-alpha.png
W skrócie natura halucynacji Jezusa, tak jak zostały one opisane w ewangeliach kanonicznych, pozwala nam dojść do wniosku, że założyciel chrześcijaństwa cierpiał na paranoję na tle religijnym[5][6].

Zgodził się z nim prominentny nowojorski psychiatra dr William Hirsch, który w roku 1912 opublikował „Religion and Civilization: The Conclusions of a Psychiatrist” („Religia i cywilizacja: Konkluzje psychiatry”). Dr Hirsch wyliczył przeróżne przypadki odmiennego zachowania Jezusa. Zgodził się z Binet-Sanglém co do występowania halucynacji u Jezusa i wskazywał obecność u niego „dużych urojeń, które nieustannie potęgowały się”. Twierdził on, że Jezus był „paranoikiem” – prostym i zwyczajnym[2][3]. Dodaje też:

Quote-alpha.png
Wszystko co wiemy o Jezusie, pasuje tak doskonale do klinicznego obrazu paranoi, że jest wprost trudne do pomyślenia, iż ktokolwiek dobrze obeznany z zaburzeniami psychicznymi, mógłby kwestionować poprawność tej diagnozy[7].

Wcześniej (1905) niemiecki psychiatra Georg Lomer wydał pod pseudonimem George de Loosten pracę „Jesus Christus vom Standpunkt des Psychiaters”[8] („Jezus Chrystus z punktu widzenia psychiatrii”), w której tłumaczy zachowania Jezusa obciążeniem dziedzicznym, które prowadziło do „degeneracji z określonymi urojeniami i halucynacjami”[2][3].

Zdrowie psychiczne Jezusa kwestionował również brytyjski psychiatra William Sargant[9] oraz niektórzy psycholodzy z nurtu psychoanalitycznego, np. Georges Berguer w pracy Quelques traits de la vie de Jésus au point de vue psychologique et psychanalytique[10][11].

Psycholog i filozof Władysław Witwicki z nurtu racjonalistycznego w komentarzu do własnego przekładu Ewangelii Mateusza i Marka[12] (Dobra Nowina według Mateusza i Marka) przypisał Jezusowi subiektywizm, wzmożone poczucie własnej mocy i wyższości nad innymi, egocentryzm i tendencję do podporządkowywania sobie innych ludzi[13], a także trudności w kontakcie ze światem oraz rozdwojenie jaźni, czyniące zeń typ schizotymiczny czy wręcz schizofreniczny[14]. Ów przekład wraz z komentarzem został pozytywnie oceniony przez część polskich religioznawców[13][15], lecz zebrał także głosy krytyczne[16][17]. W innym swoim dziele – Wiara oświeconych (Paryż 1939, Warszawa 1959) – Witwicki na podstawie własnych badań empirycznych nad wiarą religijną sformułował tezę, że wierzący stosują inne, „ulgowe” kryteria etyczne przy ocenie działalności postaci religijnych, a inne, znacznie surowsze przy ocenie postępowania zwykłych ludzi[18][19].

Polski psychiatra Antoni Kępiński nie formułując wprost tezy o zaburzeniach psychicznych Jezusa, zawarł w swoich książkach stwierdzenia sugerujące taką możliwość:

Quote-alpha.png
Obraz zaburzeń psychicznych pozostaje niezmienny w zasadniczym schemacie na przestrzeni wieków. Czytając ich opisy sprzed setek lub nawet tysięcy lat (np. w Biblii), bez trudu możemy postawić rozpoznanie[20].
Quote-alpha.png
Schizofrenik może powiedzieć o sobie „królestwo moje nie jest z tego świata”[21].
Quote-alpha.png
Znaczną część schizofrenicznych urojeń zajmują sprawy ostateczne, apokaliptyczne wizje końca świata, sądu ostatecznego, raju czy piekła, krwawych wojen, zaciętych walk między stronnikami dobra i zła itp[22].
Quote-alpha.png
Poczucie boskiej wszechmocy nie jest rzadkim zjawiskiem w psychopatologii ostrych psychoz, zwłaszcza typu schizofrenicznego. Chorych z podobnym zespołem objawów można spotkać w każdym szpitalu psychiatrycznym, opisywani są oni w każdym klasycznym podręczniku psychiatrii[23].
Quote-alpha.png
W schizofreniach o spokojniejszym przebiegu może dojść do utrwalenia się struktur patologicznych (usystematyzowane urojenia i omamy). Wówczas rozbite „ja” krystalizuje się w urojonej roli - chory staje się prześladowanym, zdobywcą świata, świętym, diabłem, Bogiem, chorym rozkładającym się za życia. Zachowuje się odpowiednio do nowej roli ujawnionej mu w chorobie i odpowiednio do niej wszystko przeżywa[24].
Quote-alpha.png
Czasem się wydaje, jak gdyby chorzy w schizofrenii odpowiadali treści następujących słów: „Nie troszczcie się o życie wasze, co będziecie jedli, ani o ciało, w co będziecie się odziewali. Życie jest czymś więcej niż pokarm, a ciało czymś więcej niż odzienie. Przypatrzcie się krukom, iż nie sieją, ani żną, nie mają one spiżarni ani spichlerza, a Bóg je karmi (...). Przypatrzcie się liliom, jak rosną; nie pracują ani przędą, a powiadam wam: ani Salomon we wszystkiej chwale swojej nie był tak ubrany, jak jedna z nich” (Ewangelia św. Łukasza, 12, 22-27)[25].
Quote-alpha.png
Światu grozi zagłada - chory chce ludzkość ostrzec, poświęcić się dla niej; heroiczny czyn może uchronić przed katastrofą. Chce cierpieć, być męczennikiem. Zadaje sobie dotkliwe rany, kaleczy swe ciało. Wkłada rękę do ognia, bo od tego, czy ból wytrzyma, zależy w jego mniemaniu ratunek ludzkości. (...) Objawia mu się Bóg, święci, bohaterowie przeszłości, wielcy przodkowie, duchy zmarłych krewnych, współcześni wielcy ludzie; dają mu zlecenia, uświadamiają jego wielką misję[26].
Quote-alpha.png
Przedstawiany tu metafizyczny aspekt świata schizofrenicznego mimo zmienności szczegółów zależnych od wpływów kulturowych, w zasadniczym schemacie pozostaje taki sam. Można go znaleźć w najstarszych opisach. W dużej mierze pozwala on nawet zidentyfikować dany opis jako przypadek tej choroby[26].

W 2012 roku amerykańscy neurolodzy Bruce Heimburger Price, Evan David Murray i neuropsychiatra Miles Gregory Cunningham z Harvard Medical School opublikowali na łamach „Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences” artykuł „The Role of Psychotic Disorders in Religious History Considered”[27], w którym analizują między innymi postać Jezusa z perspektywy behawioralnej, neurologicznej i neuropsychiatrycznej. Analiza według nich wykazała u Jezusa tryb myślenia paranoidalny i hiperreligijny, a ponadto obecność doświadczeń określanych obecnie jako objawy psychotyczne, co sugeruje że owe doświadczenia mogły być przejawami zaburzeń psychotycznych, takich jak na przykład urojenia oraz halucynacje. Autorzy artykułu sugerują również, że Jezus celowo postawił się w okolicznościach prowadzących do jego egzekucji. Ma o tym świadczyć fakt, że z wyprzedzeniem wyjaśniał uczniom konieczność swojej śmierci jako preludium do pośmiertnego powrotu (Mt 16,21-28; Mk 8,31; J 16,16-28). Takie „samobójstwo przez pełnomocnika” zostało opisane jako „każdy incydent, w którym osoba samobójcza powoduje, że jej śmierć ma zostać przeprowadzona przez inną osobę”[28][29]. Istnieje zatem prawdopodobieństwo przekonań i zachowań Jezusa prowadzących do jego śmierci. Ponadto autorzy artykułu przytaczają pracę Ann Ruth Willner[30], w której zbadała ona literaturę na temat przywództwa charyzmatycznego i podaje związki między przywódcą a grupą wyznawców oraz „czynniki katalityczne”, które ułatwiają takiej osobie z cechami psychotycznymi stać się przywódcą charyzmatycznym. Zalicza do nich: wpisanie się w jeden lub kilka dominujących w danym społeczeństwie mitów (np. mit mesjasza lub szerzej: mit bohatera), dokonanie niezwykłego lub heroicznego czynu, przekonanie o własnej wyjątkowości lub posiadaniu niezwykłych cech, znakomita retoryka[27].

Reagując na sugerowaną nieliteralną interpretację pism religijnych, autorzy artykułu zauważają, że od najdawniejszych czasów wierzący rozumieli doświadczenia postaci tam występujących dosłownie, tak jak je opisano. Biorąc zatem pod uwagę, że wiele z tych doświadczeń wykazuje uderzające podobieństwo do dobrze scharakteryzowanych zjawisk psychiatrycznych, rodzi to perspektywę dużego stopnia dokładności źródeł pisanych w stosunku do zawartych w nich szczegółów[27].

W podsumowaniu artykułu autorzy postulują utworzenie nowej podkategorii DSM zaburzeń psychicznych oraz stwierdzenie istnienia pewnych charakterystycznych objawów psychotycznych. Podkategoria ta może określać umysł suprafreniczny („nadprzyrodzony”). Cechuje on osoby ze zorganizowanym i względnie nienonsensownym systemem urojeń, wzniosłe, narcystyczne, z możliwymi halucynacjami oraz z bardzo silnym poczuciem misji i bycia kimś wyjątkowym. Powyższe objawy można w szczególności rozpoznać u osób ze średnią lub ponad przeciętną inteligencją, o dużych umiejętnościach komunikacyjnych, wysokim stopniu charyzmy i zdolności do skutecznego wywoływania empatii. Osoby takie potrafią przekonać i psychicznie fascynować grupy oraz całe populacje osób, aby podążały za ich dyrektywami przez różne okresy czasu. Ich procesy myślowe są częściowo lub w całości oparte lub inspirowane przez psychotyczne procesy myślowe. Te procesy mogą być silnie związane z powszechnymi przekonaniami społecznymi, ale nie podlegają racjonalnej ocenie. Osoby dotknięte tymi zaburzeniami mogą być bardzo przekonujące i zajmować wysoką pozycję w grupie, wywierać nadmierny wpływ na jej członków. Ich przekonania mogą skutkować czynami, które są śmiertelnie niebezpieczne dla nich samych oraz dla innych osób, a także odbiegają od norm charakterystycznych dla otaczającego ich społeczeństwa. Cechy afektywne mogą być u nich obecne, ale zazwyczaj nie są wyniszczające. Hiperreligijność byłaby częstym komponentem, lecz nie zawsze występującym, gdyż może też dotyczyć np charyzmatycznych przywódców społeczno-politycznych. Osoby te mogą wywierać bardzo silny wpływ na jednostki lub społeczeństwo. W końcowej konkluzji autorzy sugerują że niektóre z najbardziej znaczących postaci religijnych mogły mieć objawy psychotyczne, które przyczyniły się do powstania ich objawień, a zatem istnieje taka możliwość, iż osoby z zaburzeniami psychotycznymi wywarły ogromny wpływ na cywilizację[27].

W kulturze[edytuj | edytuj kod]

Temat kwestionowania zdrowia psychicznego Jezusa poruszali również pisarze, jak Fiodor DostojewskiIdiota[31][32] oraz Michaił BułhakowMistrz i Małgorzata[33][34], dramaturg Rodrigo GarcíaGolgota Picnic[35], a także filozof Fryderyk NietzscheAntychryst[32][36].

W książce Stanisława Lema Śledztwo (1959)[37], będącej refleksją nad chaosem, przypadkiem, statystyką i ludzką potrzebą poszukiwania ładu[38], porucznik Scotland Yardu Gregory próbuje rozwikłać zagadkę znikających nocą z wiejskich kostnic zwłok. Jedna z postaci powieści – pisarz Armour Black – stwierdza, że „tysiąc lat temu takie samo zdarzenie dałoby początek nowej religii”[39], inna z kolei – doktor McCatt – pyta retorycznie „czy zaniecha pan śledztwa, jeżeli sam, na własne oczy, zobaczy pan coś w rodzaju zmartwychwstania? Więc zmarły, który siada, rusza się...”[40]. W końcowej scenie narracji Gregory podczas rozmowy z Głównym Inspektorem Sheppardem mówi:

Quote-alpha.png
W każdym razie jest szansa – w chorobie! Choroba może wytłumaczyć najdziwniejsze rzeczy, nawet widzenia i stygmaty, nawet... nawet cud! Zna pan pewno prace Guggenheimera, Holpaya i Wintershielda? (...) Te, w których dowodzili na podstawie analizy Ewangelii, że Jezus był szalony. W swoim czasie narobiły wiele szumu. Psychiatryczna analiza tekstów, z której wypłynęła hipoteza paranoi...[41]

Kwestia diagnozowania ewentualnych zaburzeń psychicznych Jezusa pojawia się w jednym z dialogów serialu Dr House (sezon VII, odc. 8)[42].

Pozostali[edytuj | edytuj kod]

Pierwszymi osobami, które podważały zdrowie psychiczne Jezusa, mogli być jego krewni. Ewangelia Marka (Mk 3,21) przytacza opinię krewnych o Jezusie, jakoby „odszedł on od zmysłów”:

Quote-alpha.png
A krewni, gdy o tym usłyszeli, przyszli, aby go pochwycić, mówili bowiem, że odszedł od zmysłów[43].

W latach 1998-2000 Leszek Nowak z Poznania (ur. 1962)[44] napisał opracowanie, w którym na podstawie własnych przebytych urojeń posłanniczych oraz myśli nadwartościowych w zestawieniu z opisami ewangelicznymi (uwzględniając hipotezę Jezusa jako proroka apokaliptycznego[45] oraz hipotezę „samobójstwa przez pełnomocnika”[46]) próbuje zrekonstruować psychikę Jezusa. Czyni to w rozdziałach zawierających kolejno analizę cech charakteru „zbawiciela ludzkości”, opis możliwego przebiegu wydarzeń z okresu jego publicznej działalności, naturalistyczne wyjaśnienie cudów[47][48].

W sierpniu 2012 r. Kościół Anglii we współpracy z organizacją Time to Change zajmującą się chorymi psychicznie osobami opracował dokument, w którym twierdzi, że Jezus oraz niektórzy z apostołów i świętych mogli cierpieć na zaburzenia psychiczne[49].

Opinie potwierdzające zdrowie[edytuj | edytuj kod]

Z opiniami Charles’a Binet-Sanglégo, Williama Hirscha oraz George’a de Loosten, podważającymi zdrowie psychiczne Jezusa, polemizowali Albert Schweitzer („Die psychiatrische Beurteilung Jesu: Darstellung und Kritik” – „Psychiatryczna ocena Jezusa: przedstawienie [zagadnienia] i krytyka”, 1913)[50][6] oraz psychiatra Walter Bundy („The psychic health of Jesus” – „Zdrowie psychiczne Jezusa”, 1922)[51][2][3]. Jednakże Schweitzer reprezentował pogląd, że najwcześniejsze pisma chrześcijańskie, jak autentyczne listy Pawłowe (1. List do Koryntian i 1. List do Tesaloniczan) oraz pierwsze Ewangelie (Marka i Mateusza) wyraźnie wskazują, iż Jezus wierzył, że Syn Człowieczy nadejdzie wkrótce, ówczesne potęgi upadną i zostanie ustanowione Królestwo Boże na Ziemi. Z biegiem czasu, w późniejszych pismach, przesłanie apokaliptyczne zanikało. Opinię tę wyraził w innej swojej pracy - Historia badań nad życiem Jezusa (1906)[52], która stała się słynna pod angielskim tytułem The Quest of the Historical Jesus (1910)[53] i jest uważana za „tekst fundacyjny” hipotezy o postaci Jezusa: proroka apokaliptycznego Królestwa[54][55]. Pogląd ten podziela większość współczesnych badaczy Jezusa historycznego (third quest)[56][57].

Według Carla Gustava Junga (1875-1961), twórcy psychologii głębi i szkoły psychologii analitycznej, Chrystus był przykładem doskonałego, zintegrowanego archetypu jaźni. Jaźń w psychologii Junga reprezentuje jedność i pełnię osobowości wraz ze wszystkimi zjawiskami psychicznymi. W swej pracy Odpowiedzi Hiobowi (1952) napisał on:

Quote-alpha.png
Chrystus nigdy nie wywarłby takiego wrażenia, jakie wywarł na swoich zwolennikach, gdyby nie wyrażał czegoś żywotnego i sprawczego w ich podświadomości. Samo chrześcijaństwo nigdy nie rozpowszechniłoby się w pogańskim świecie z tak zdumiewającą szybkością, gdyby jego idee nie napotkały analogicznej gotowości psychicznej na ich przyjęcie.

Dla Junga Chrystus historyczny jako archetyp nie tylko przemawia do duszy, ale sprawia w niej przebudzenie, ożywienie, oczyszczenie i zbawienie. Chodzi o szerszą świadomość, która łączy poczucie tożsamości i pełni z miłością bliźniego. Wykorzystując Janowy temat Chrystusa jako drogi, prawdy i światła (por. J 14,6) napisał też, że:

Quote-alpha.png
Ludzie tamtego czasu dojrzeli do utożsamienia się ze słowem wcielonym, do założenia wspólnoty połączonej ideą, w imię której mogli miłować się wzajemnie i innych nazywać swymi braćmi. Dawna idea (...) pośrednika, w imię której otwierają się nowe drogi miłości, stała się faktem i dzięki niej społeczność ludzka uczyniła krok naprzód[58].

Pisarz i apologeta chrześcijański Lee Strobel w swojej książce The Case for Christ (1998), zawierającej analizę osoby Jezusa, przytacza opinię amerykańskiego psychologa klinicznego Garry’ego R. Collinsa (prezesa American Association of Christian Counselors, specjalizującego się w coachingu chrześcijańskim[59]):

Quote-alpha.png
Biorąc wszystko pod uwagę, po prostu nie widzę oznak, żeby Jezus cierpiał na jakąkolwiek znaną chorobę umysłową. Był dużo zdrowszy, niż ktokolwiek, kogo znam, włączając w to mnie samego![60]

Z opiniami podważającymi zdrowie psychiczne Jezusa polemizuje również chrześcijański pisarz Josh McDowell w swojej książce Więcej niż cieśla, przytaczając między innymi tezy chrześcijańskich teologów i apologetów oraz amerykańskiego psychiatry Jamesa T. Fishera potwierdzające „całkowite zdrowie umysłowe” Jezusa[61].

Benedykt XVI w swojej książce Jezus z Nazaretu przestrzega przed rozpatrywaniem Jezusa na gruncie psychologicznym i w tym kontekście ewentualnych urojeń wielkościowych oraz posłanniczych:

Quote-alpha.png
W szerokim nurcie liberalnych badań chrzest Jezusa bywa interpretowany jako doświadczenie powołania. Ten, który do tego czasu prowadził zupełnie zwyczajne życie w prowincji Galilei, przeżył tu radykalne doświadczenie; tutaj pojawiła się w Nim świadomość Jego szczególnej relacji do Boga i własnego posłannictwa religijnego. Jej źródłem był powszechny w Izraelu i przetworzony przez Jana temat oczekiwań, jak również Jego osobisty wstrząs, doznany w obrzędzie chrztu. Nic jednak o tym nie mówią teksty. Mimo pozorów erudycji, jakie stwarzają takie opracowania, można je raczej zaliczyć do gatunku powieści o Jezusie niż do autentycznych interpretacji tekstów. Teksty nie pozwalają nam zajrzeć do wnętrza Jezusa. Jezus stoi ponad naszymi psychologiami (Romano Guardini)[62].

Zdrowia psychicznego Jezusa bronią również psychiatrzy – Oliver Quentin Hyder – na łamach czasopisma Journal of Psychology and Theology (1977) w artykule „On the Mental Health of Jesus Christ” („O zdrowiu psychicznym Jezusa Chrystusa”)[63], a także Pablo Martinez i Andrew Sims w swojej książce Mad or God? Jesus: The healthiest mind of all (Szalony czy Bóg? Jezus: najzdrowszy umysł spośród wszystkich, 2018)[64][65].

Opis sporu[edytuj | edytuj kod]

Spór z początku XX wieku na temat zdrowia psychicznego Jezusa pomiędzy Charles'em Binet-Sanglém, Williamem Hirschem i George de Loosten z jednej strony, a Albertem Schweitzerem i Walterem Bundym z drugiej strony opisali Francis G. Johann („The Life of Jesus as a Religious Paranoic” – „Życie Jezusa jako Religijnego Paranoika”, 2010)[66][67][68] oraz Don Havis w czasopiśmie „Secular Nation” („An Inquiry into the Mental Health of Jesus: Was He Crazy?”)[2][3].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Charles Binet-Sanglé: La folie de Jésus. T. 1-4. Paris: A. Maloine, 1908-1915. OCLC 4560820.
  2. a b c d e Don Havis. An Inquiry into the Mental Health of Jesus: Was He Crazy?. „Secular Nation”, kwiecień-czerwiec 2001. Minneapolis: Atheist Alliance Inc.. ISSN 1530-308X. 
  3. a b c d e Don Havis: Eine Untersuchung der geistigen Gesundheit Jesu. War er verrückt? (niem.). Internationaler Bund der Konfenssionslosen und Atheisten (IBKA). [dostęp 2018-07-23].
  4. C.S. Lewis: Mere Christianity. New York: The MacMillan Company, 1960, s. 40. ISBN 978-00-20868-30-9. LCCN 84020027. OCLC 1016105862.
  5. Charles Binet-Sanglé: La folie de Jésus. T. 2. Paris: A. Maloine, 1910, s. 393.
  6. a b Alan Gettis. The Jesus delusion: A theoretical and phenomenological look. „Journal of Religion and Health”. 26 (2), s. 131-136, czerwiec 1987. Springer Nature. DOI: 10.1007/BF01533683. ISSN 1573-6571. [dostęp 2018-07-07]. 
  7. William Hirsch: Religion and Civilization: The Conclusions of a Psychiatrist. New York: Truth Seeker Company, 1912, s. 103. OCLC 39864035.
  8. George de Loosten: Jesus Christus vom Standpunkt des Psychiaters. Bamberg: Handels-Druckerei, 1905. OCLC 31247627.
  9. Times, 22 sierpnia 1974, s. 14
  10. Georges Berguer: Quelques traits de la vie de Jésus: au point de vue psychologique et psychanalytique. Genève, Paris: Edition Atar, 1920. OCLC 417009760.
  11. Daniel-Rops: Dzieje Chrystusa. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1968, s. 305. ISBN 83-211-0691-9.
  12. Władysław Witwicki: Dobra Nowina według Mateusza i Marka. Warszawa: PWN, 1958. OCLC 647266014.
  13. a b Jan Szmyd: Psychologiczny obraz religijności i mistyki. Z badań psychologów polskich. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1996, s. 197. ISBN 83-86841-54-0.
  14. Karina Jarzyńska: Jezus jako egocentryczny schizotymik (pol.). Racjonalista.pl, 2008-04-10. [dostęp 2018-07-27].
  15. Andrzej Nowicki: Witwicki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 90. ISBN 83-214-0301-8.
  16. Teresa Rzepa: Psychologia Władysława Witwickiego. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1991, s. 205. ISBN 83-232-0332-6.
  17. Władysław Smereka. Prof. Witwicki jako tłumacz Ewangelii. „Ruch Biblijny i Liturgiczny”. 3-4, s. 114-120, 1961. Kraków: Polskie Towarzystwo Teologiczne. ISSN 0209-0872. 
  18. Władysław Witwicki: Wiara oświeconych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1959, s. 298. OCLC 716280433.
  19. Jan Szmyd: Psychologiczny obraz religijności i mistyki. Z badań psychologów polskich. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1996, s. 190. ISBN 83-86841-54-0.
  20. Antoni Kępiński: Rytm życia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 153. ISBN 83-08-03120-X.
  21. Antoni Kępiński: Rytm życia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 219. ISBN 83-08-03120-X.
  22. Antoni Kępiński: Rytm życia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 226. ISBN 83-08-03120-X.
  23. Antoni Kępiński: Rytm życia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 212. ISBN 83-08-03120-X.
  24. Antoni Kępiński: Schizofrenia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 220. ISBN 83-08-03106-4.
  25. Antoni Kępiński: Schizofrenia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 161. ISBN 83-08-03106-4.
  26. a b Antoni Kępiński: Schizofrenia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 138. ISBN 83-08-03106-4.
  27. a b c d Evan D. Murray, Miles G. Cunningham, Bruce H. Price. The Role of Psychotic Disorders in Religious History Considered. „Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences”. 4 (24), s. 410-426, 2012. American Neuropsychiatric Association. DOI: 10.1176/appi.neuropsych.11090214. ISSN 1545-7222. 
  28. Vivian B. Lord: Suicide by Cop – Inducing Officers to shoot: Practical Direction for Recognition, Resolution, and Recovery. New York: Loose Leaf Law Publications, 2004. ISBN 1-889031-60-7. LCCN 2004004131. OCLC 54487570. (ang.)
  29. Emily Keram, Brien Farrell, Suicide by Cop: Issues in Outcome and Analysis in: Suicide and Law Enforcement, ed. Donald C. Sheehan and Janet I. Warren (Washington, DC: FBI Behavioral Sciences Unit, 2001), s. 587-599
  30. Ann Ruth Willner: The Spellbinders: Charismatic Political Leadership. New Haven, Connecticut: Yale University Press, 1984. ISBN 0-300-02809-1. LCCN 83005914. OCLC 760468692. (ang.)
  31. Jacek Bolewski SJ: Mistyka miłosierdzia w "Idiocie" F. Dostojewskiego (pol.). Deon.pl, 2009-10-05. [dostęp 2018-07-29].
  32. a b Marco Vannini: Nietzsche i Jezus (2) (pol.). Racjonalista.pl, 2003-10-01. [dostęp 2018-07-27].
  33. Michaił Bułhakow: Mistrz i Małgorzata. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, 2007, s. 35, 46. ISBN 978-83-7495-329-0.
  34. Andrzej Szwatoński: Judasz i Piłat. Literackie próby rehabilitacji. (7) (pol.). Racjonalista.pl, 2009-06-23. [dostęp 2018-07-27].
  35. Rodrigo García. Golgota Picnic. „Gazeta Wyborcza”, s. 20-23, 2014-06-28. ISSN 0860-908X. 
  36. Katarzyna Rymarek: Jezus w filozofii Nietzschego (2) (pol.). Racjonalista.pl, 2008-10-15. [dostęp 2018-07-27].
  37. Stanisław Lem: Śledztwo. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1959.
  38. Stanisław Lem: Śledztwo. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 179-180. ISBN 83-08-03108-0.
  39. Stanisław Lem: Śledztwo. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 143. ISBN 83-08-03108-0.
  40. Stanisław Lem: Śledztwo. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 145. ISBN 83-08-03108-0.
  41. Stanisław Lem: Śledztwo. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 188. ISBN 83-08-03108-0.
  42. Differential Diagnosis on Jesus – House MD (ang.). YouTube, 2013-05-05. [dostęp 2018-08-11].
  43. Biblia Warszawska (1975)
  44. Nie mylić z filozofem i prawnikiem Leszkiem Nowakiem (1943–2009), również z Poznania.
  45. Leszek Nowak: Wielka pomyłka i rozczarowanie wczesnego chrześcijaństwa (pol.). Internet Archive. [dostęp 2018-06-21].
  46. Leszek Nowak: Prowokator (pol.). Internet Archive. [dostęp 2018-06-21].
  47. Leszek Nowak: Prywatna Witryna Internetowa Leszka Nowaka (pol.). opracowanie.eu. [dostęp 2018-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-20)].
  48. Leszek Nowak: Prywatna Witryna Internetowa Leszka Nowaka (pol.). Internet Archive. [dostęp 2018-07-09].
  49. Ted Jeory: Jesus Christ 'may have suffered from mental health problems', claims Church of England (ang.). Daily Express, 2012-08-28. [dostęp 2018-07-27].
  50. Albert Schweitzer: Die psychiatrische Beurteilung Jesu: Darstellung und Kritik. Tübingen: J.C.B. Mohr (Paul Siebeck), 1913. LCCN 13021072. OCLC 5903262. (niem.)
  51. Walter E. Bundy: The psychic health of Jesus. Nowy Jork: The Macmillan Company, 1922. LCCN 22-5555. (ang.)
  52. Albert Schweitzer: Geschichte der Leben-Jesu-Forschung. Tübingen: J.C.B. Mohr (Paul Siebeck), 1906. OCLC 6104323. (niem.)
  53. Albert Schweitzer: The Quest of the Historical Jesus. William Montgomery (tłum. na ang.). Londyn: Adam and Charles Black, 1910. OCLC 8003391.
  54. Dariusz Kot. Jezus zapomniany: prorok apokaliptycznego Królestwa. „Znak”. 12 (691), grudzień 2012. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”. ISSN 0044-488X (pol.). [dostęp 2018-08-22]. 
  55. Agnieszka Krzemińska. Jezus ze słów. „Polityka”. 6 (2995), s. 62-65, 2015-02-04. Warszawa: POLITYKA Sp. z o.o. S.K.A.. ISSN 0032-3500. 
  56. Gerd Theissen, Annette Merz, The historical Jesus: a comprehensive guide. Fortress Press. 1998, ​ISBN 978-08-00631-22-2​, tłumaczenie z jęz. niemieckiego: Der historische Jesus: ein Lehrbuch, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1996. Rozdział 1. The quest of the historical Jesus. s. 1–15.
  57. John P. Meier. The Present State of the 'Third Quest' for the Historical Jesus: Loss and Gain. „Biblica”. 80 (1999), s. 482, 1999. Rzym: Pontificio Istituto Biblico. ISSN 0006-0887 (ang.). [dostęp 2018-09-20]. 
  58. Cytat za W. W. Miessner SJ: Jung i Biblia. W: Słownik Wiedzy Biblijnej (tyt. ang. The Oxford Companion to the Bible). s. 281.
  59. Meet Gary Collins - Gary R. Collins (ang.). Gary R. Collins. [dostęp 2018-07-03].
  60. Lee Strobel: Sprawa Chrystusa. Andrzej Gandecki (tłum.). Lublin: Pojednanie, 2007, s. 149. ISBN 978-83-60258-07-1.
  61. Josh Mcdowell: Więcej niż cieśla. Andrzej Gandecki (tłum.). Kraków: 1991, s. 23-25. ISBN 83-7024-106-9.
  62. Benedykt XVI: Jezus z Nazaretu. Wiesław Szymona (tłum.). T. 1. Kraków: 2007, s. 34. ISBN 978-83-60725-22-1.
  63. Olivier Quentin Hyder. On the Mental Health of Jesus Christ. „Journal of Psychology and Theology”. 5 (1), s. 3-12, 1977-12-01. Biola University. DOI: 10.1177/009164717700500101. ISSN 0091-6471. 
  64. Pablo Martinez, Andrew Sims: Mad or God? Jesus: The healthiest mind of all. Westmont: InterVarsity Press, 2018. OCLC 1045192190.
  65. Andrew Sims: Mad or God? A senior psychiatrist on the mental health of Jesus (ang.). Christian Today, 2018-07-17. [dostęp 2018-08-12].
  66. Francis G. Johann: The Life of Jesus as a Religious Paranoic: The Plausible, Authenticated, Definitive Life of the Historical Jesus Based on the Diagnoses of Three Psychiatrists. Bloomington (Indiana, USA): AuthorHouse, 2010. (ang.)
  67. The Life of Jesus As a Religious Paranoic: The Plausible, Authenticated, Definitive Life of the Historical Jesus Based on the Diagnoses of Three Psychiatrists (ang.). Google Książki. [dostęp 2018-07-27].
  68. The Life of Jesus As a Religious Paranoic: The Plausible, Authenticated, Definitive Life of the Historical Jesus Based on the Diagnoses of Three Psychiatrists (ang.). Amazon.com. [dostęp 2018-07-27].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]