Zdzięcioł

Zdzięcioł

Дзятлава

Kościół Wniebowzięcia NMP
Herb Flaga
Państwo	Białoruś
Obwód	grodzieński
Populacja (2018) • liczba ludności	7624
Nr kierunkowy	1563
Kod pocztowy	231471
Tablice rejestracyjne	4
Położenie na mapie obwodu grodzieńskiego Zdzięcioł
Położenie na mapie Białorusi Zdzięcioł
53°27′N 25°24′E
Strona internetowa

Zdzięcioł (biał. Дзя́тлава, Dziatława, ros. Дятлово, Diatłowo, jid. ‏זשעטל‎, lit. Zietela) – miasto na Białorusi, w obwodzie grodzieńskim, siedziba administracyjna rejonu zdzięcielskiego, 47 km od Lidy. Liczy 7624 mieszkańców (2018).

Historia

Zdzięcioł po raz pierwszy wzmiankowano w połowie XV wieku jako własność wielkoksiążęcą. W 1492 roku król Kazimierz Jagiellończyk ufundował tu pierwszy kościół katolicki. W 1498 roku wielki książę Aleksander Jagiellończyk nadał dobra zdzięciołskie hetmanowi wielkiemu litewskiemu i wojewodzie trockiemu, księciu Konstantemu Ostrogskiemu, wraz z przywilejem lokacyjnym miasta, potwierdzonym w 1507 roku przez Zygmunta I Starego. Na początku XVI wieku Konstanty Ostrogski wzniósł w Zdzięciole drewniany zamek oraz ufundował drewnianą cerkiew. Po jego śmierci majątek przeszedł na jego syna, wojewodę kijowskiego i marszałka ziemi wołyńskiej Konstantego Wasyla Ostrogskiego. Następnie dobra odziedziczyła najpewniej jego wnuczka, Halszka Radziwiłłówna, córka Katarzyny z Tęczyńskich i hetmana wielkiego litewskiego Krzysztofa Radziwiłła „Pioruna”. Kolejnym właścicielem został jej mąż, kanclerz wielki litewski i wojewoda wileński Lew Sapieha.

W pierwszej połowie XVII wieku Zdzięcioł był przejściowo zastawiony staroście mścisławskiemu Józefowi Korsakowi (zm. 1643). W 1631 roku dobra wykupił Lew Sapieha. Jego syn, podkanclerzy litewski Kazimierz Leon Sapieha (1609–1656), ufundował w 1646 roku istniejący do dziś kościół parafialny (w XVIII wieku przebudowany). W testamencie z 1655 roku przekazał majątek Aleksandrowi Hilaremu Połubińskiemu (1626–1679), pisarzowi polnemu, a następnie marszałkowi wielkiemu litewskiemu, żonatemu kolejno z Zuzanną z Chreptowiczów oraz Zofią Konstancją z Wołodkowiczów.

W 1690 roku dobra przeszły na jego córkę z drugiego małżeństwa, Annę Mariannę (zm. 1690), zamężną z ordynatem kleckim Dominikiem Mikołajem Radziwiłłem. Pod koniec XVII wieku na miejscu dawnego drewnianego zamku Radziwiłłowie zbudowali nowy murowany pałac, który w 1708 roku spalili Szwedzi w czasie wojny północnej. Splonęło też wtedy miasteczko.

W XVIII wieku właścicielem Zdzięcioła był wojewoda nowogródzki Mikołaj Faustyn Radziwiłł (1688–1746), żonaty z Barbarą z Zawiszów. Po pożarze kościoła w 1743 roku małżonkowie sfinansowali jego odbudowę i nadali mu formy baroku wileńskiego (1746–1761). Projekt przebudowy kościoła przypuszczalnie wykonał Aleksander Osikiewicz. Po Mikołaju Faustynie Radziwlle majątek objął jego syn, podkomorzy litewski Stanisław Radziwiłł (1722–1787), który poślubił Karolinę z Pociejów. W połowie XVIII wieku Radziwiłłowie zbudowali istniejący do dziś pałac barokowy. W XVIII wieku było to miasto magnackie położone w powiecie słonimskim województwa nowogródzkiego.

Córka Stanisława, Franciszka Teofila Radziwiłłówna (zm. 1802), poślubiła Stanisława Pereświeta-Sołtana (1756–1836), marszałka nadwornego litewskiego, generała wojsk litewskich i posła na sejmy. Sołtan, związany z obozem reform i przeciwny konfederacji targowickiej, po klęsce w wojnie z Rosją w obronie Konstytucji w 1792 roku udał się na emigrację do Saksonii, a następnie – pod naciskiem okoliczności – przystąpił do konfederacji targowickiej, nie zrywając działalności niepodległościowej. Jego rezydencja w Zdzięciole stała się jednym z ośrodków życia patriotycznego zmierzającego do reformy Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Był jednym z organizatorów insurekcji kościuszkowskiej na Litwie. Jeszcze przed wybuchem powstania został aresztowany w 1794 roku przez Smoleńską Komisję Śledczą, a następnie ze Smoleńska w 1795 roku zesłano go do Kazania. W 1795 roku po III rozbiorze Zdzięcioł wcielone do Rosji. Sołtan został uwolniony w 1797 roku przez cara Pawła I, ale pozostawał pod nadzorem władz rosyjskich. Sołtan był zwolennikiem Napoleona i w 1812 roku stanął na czele Komisji Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1813 roku udał się na emigrację do Niemiec, ale powrócił do Zdzięioła po amnestii w 1814 roku, a w 1820 roku ożenił się ponownie z Konstancją Toplicką-Tupalską i przeniósł do Inflant, przekazując majątek synowi Adamowi. Adam Sołtan (1792–1863), pułkownik wojsk polskich, odznaczony krzyżem Virtuti Militari, brał udział w kampaniach napoleońskich. W czasie wyprawy na Moskwęl został ranny pod Słonimiem, dostał się do niewoli rosyjskiej i został zesłany do Woroneża. Po powrocie osiadł w Zdzięciole. Po wybuchu powstania listopadowego utworzył oddział partyzancki działający w Puszczy Białowieskiej. Po upadku zrywu udał się na emigrację. W 1832 roku zaborcze władze carskie skonfiskowały dobra zdzięciołskie, które przeszły na własność państwa rosyjskiego. W 1866 roku w wyniku akcji rusyfikacyjnej podczas której zmieniono na Grodzieńszczyznie nazwy 558 miejscowości, zmieniono także nazwę Zdzięcioł na Dziatława. W 1874 roku w czasie pożaru spłonęło 211 domów, 119 zabudowań gospodarczych oraz synagoga. Kolejne pożary wybuchły w 1881, 1882, 1894 i 1897 roku. Podczas I wojny światowej Zdzięcioł był zajęty przez wojska kajzerowskich Niemiec od jesieni 1915 do grudnia 1918 roku. W 1919 roku miejscowość wróciła w granice Polski, co potwierdził Traktat Ryski w 1921 roku zawarty pomiędzy Polską i Rosją bolszewicką.

W okresie II Rzeczypospolitej miasto było siedzibą wiejskiej gminy Zdzięcioł, przynależącej początkowo do okręgu brzeskiego i okręgu nowogródzkiego, a od 1921 do województwa nowogródzkiego. Do II wojny światowej około 75% mieszkańców była pochodzenia żydowskiego. Po układzie Ribbentrop-Mołotow i zaatakowaniu Polski przez Związek Radziecki, Zdzięcioł we wrześniu 1939 roku znalazł się pod okupacją ZSRR, a od 30 czerwca 1941 do 1944 roku został zajęty przez hitlerowskie Niemcy. W lutym 1942 Niemcy założyli wokół synagogi i ulicy Słonimskiej getto dla Żydów. W kwietniu 1942 roku hitlerowcy zabili w Lesie Kurpieszowskim około 1200 Żydów z Zdzięcioła. W sierpniu 1942 roku Niemcy zabili na cmentarzu żydowskim około 2 tys. Żydów. W czerwcu 1944 roku na terenie cegielni Leoszki położonej pod Zdzięciołem żołnierze brygady SS RONA zamordowali 150 Polaków, w tym 23 żołnierzy Armii Krajowej wśród których był komendant placówki AK Protasiewicz. W 1945 roku Zdzięcioł został wcielony do ZSRR. Od 1991 roku znajduje się w składzie Republiki Białorusi.

• Zdzięcioł w II Rzeczypospolitej:
• 
  Panorama miasta
• 
  Pałac Radziwiłłów
• 
  Plac 11 Listopada (Rynek)
• 
  Kościół Wniebowzięcia NMP
• 
  Ulica Kościelna

W okolicy mieszkała grupa mówiąca dialektem języka litewskiego, obecnie zanikła.

Zabytki

Kościół Wniebowzięcia NMP

Pałac Radziwiłłów i Sołtanów

Kaplica katolicka na cmentarzu

Cerkiew Przemienienia Pańskiego

• Kościół katolicki pw. Wniebowzięcia NMP – barokowy, fundacji podskarbiego litewskiego Kazimierza Lwa Sapiehy, zbudowany w latach 1624-46. Po pożarze w 1743 roku odbudowany staraniem Mikołaja Faustyna Radziwiłła i jego żony Barbary, uzyskał w latach 1746–1761 obecny kształt w stylu baroku wileńskiego. Jest to świątynia jednonawowa, z półkoliście zamkniętym prezbiterium. Trójkondygnacyjna fasada flankowana jest przez dwie czworoboczne wieże nakryte barokowymi hełmami, pomiędzy którymi znajduje się ozdobny szczyt. Nad portalem wejściowymi tablica, a nad nią znajduje się herb Lis, którym posługiwał się Kazimierz Lew Sapieha. Wnętrze nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami, a prezbiterium – sklepieniem krzyżowym. W bogatym wyposażeniu wyróżnia się 7 rokokowych stiukowych ołtarzy. Ołtarz główny jest dwukondygnacyjny, ozdobiony figurami świętych, kolumnami, pilastrami, gzymsami, ozdobnymi wazami i kartuszami. Na uwagę zasługują także rokokowa ambona i organy Wacława Biernackiego z początku XX wieku. W kościele znajdują się epitafia dawnych właścicieli Zdzięcioła, m.in. podwójne barokowe epitafium Mikołaja Faustyna Radziwiłła i jego syna Jerzego (1721–1754) w formie metalowego serca z inskrypcją, a także tablice poświęcone Franciszce z Radziwiłłów Sołtanowej oraz członkom rodziny Strawińskich, właścicieli majątku w Nakryszkach. Kościół, jako jeden z nielicznych na Nowogródczyźnie, zachował ciągłość funkcji sakralnych przez cały okres swojego istnienia.
• Pałac Radziwiłłów, zbudowany najprawdopodobniej dla ks. Michała Radziwiłła ok. poł. XVIII w., został wzniesiony na miejscu wcześniejszego zamku Ostrogskich. W końcu XVIII w. przebudowali go Sołtanowie, a po konfiskacie dóbr pałac został zamieniony przez rosyjskiego zaborcę na koszary kawaleryjskie, a następnie na więzienie. W okresie międzywojennym mieściła się w nim szkoła. Po II wojnie światowej umieszczono w pałacu szpital miejski. W obecnej postaci jest to budynek dwukondygnacyjny, na planie prostokąta, z płytkim ryzalitem centralnym od frontu, zwieńczonym niskim frontonem o płynnych liniach i znacznie głębszym ryzalitem od strony ogrodu. Elewacje ozdabiają pilastry i rokokowe sztukaterie w postaci motywów heraldycznych, girland i medalionów. Okna ozdobione są nadokiennikami różnych kształtów. Nie zachował się zespół dawnych zabudowań gospodarczych oraz wspaniały park krajobrazowy otaczający niegdyś pałac.
• Cmentarz katolicki i kaplica cmentarna z 1813 roku.
• Kaplica grobowa Strawińskich w stylu klasycystycznym znajdująca się na cmentarzu parafialnym.
• Cerkiew prawosławna pw. Przemienienia Pańskiego z XIX wieku.
• Dwór Żybortowszczyzna z 1819 roku. Pod koniec XIX wieku dwór należał do zięcia i córki Ignacego Domeyki, który mieszkał w nim w latach 1884-1888. Położony na północ od miasta.
• Synagoga z końca XIX wieku (obecnie straż pożarna).
• Pomnik poległych żołnierzy niemieckich z 1916 roku

Urodzeni w mieście

• Grzegorz Łatuszyński – polski pisarz, krytyk, tłumacz oraz dziennikarz
• Michaił Orda – białoruski działacz młodzieżowy, deputowany do parlamentu tego państwa
• Udalryk Krzysztof Radziwiłł – książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego, pisarz wielki litewski, generał major kawalerii litewskiej, koniuszy litewski.
• Teofan (Siemieniako) – duchowny Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego pochodzenia białoruskiego, arcybiskup miński i słucki
• Wacław Jarmołowicz – polski ekonomista, profesor nauk ekonomicznych

Linki zewnętrzne

• Zdzięcioł, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 556 .