Zespół lęku napadowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny)
Obraz "Krzyk" Edvarda Muncha, 1893.
Obraz "Krzyk" Edvarda Muncha, 1893.
ICD-10 F41.0
Zespół paniki bez agorafobii
DSM-IV 300.01
MeSH D016584

Zespół lęku napadowego (inaczej zaburzenia lekowe z napadami lęku albo lęk paniczny albo lęk napadowy, ang. panic disorder) – jedno z zaburzeń lękowych, charakteryzujące się nawracającymi napadami intensywnego lęku (napadami paniki, ang. panic attack) pojawiającymi się bez uchwytnej dla pacjenta przyczyny[1][2].

Objawy[edytuj | edytuj kod]

Według kryteriów klasyfikacji ICD-10, zespół lęku napadowego należy rozpoznać w przypadku[1][3]:

  • wystąpienia w ciągu około miesiąca co najmniej kilku napadów lęku z objawami autonomicznymi (wymienionymi poniżej) w sytuacjach, w których brak jest obiektywnego zagrożenia,
  • napady pojawiają się bez związku ze znaną czy przewidywalną przyczyną,
  • pomiędzy napadami lęku następuje względne uwolnienie się od objawów lęku (co nie wyklucza obecności obaw przed wystąpieniem kolejnych napadów lęku czyli tzw. lęku antycypacyjnego, inaczej lęku oczekiwania).

Napadom paniki towarzyszą nieprzyjemne doznania somatyczne, w tym autonomiczne. Objawy napadów paniki występujące u poszczególnych osób mogą się różnić. Najczęstszymi z nich są[1][4]:

  • drżenie
  • palpitacje serca
  • ból w klatce piersiowej
  • duszność
  • uczucie braku tchu
  • uczucie dławienia
  • przyśpieszony oddech
  • suchość w jamie ustnej
  • pocenie się
  • uderzenia gorąca
  • nieukładowe zawroty głowy
  • derealizacja (poczucie nierealności otoczenia, w którym znajduje się dana osoba, "jak gdyby ta sytuacja nie działa się naprawdę", "jak gdyby to, co się dzieje wokół mnie, nie było rzeczywistością")
  • depersonalizacja (poczucie nierealności, obcości wobec samego siebie, "jak gdybym nie był samym sobą", "jak gdyby nie dotyczyło mnie to, co czuję")
  • parestezje - uczucie drętwienia lub mrowienia w różnych częściach ciała
  • nudności

Napadom paniki niemal zawsze towarzyszy wtórny lęk przed śmiercią (np. zawałem, uduszeniem się) lub utratą kontroli (np. "utratą zmysłów" lub chorobą psychiczną). Jednocześnie, w trakcie ataku paniki zdolność krytycznego osądu sytuacji, zdolność do kontrolowania swojego zachowania, do werbalnego komunikowania się z innymi mogą być ograniczone[1].

Napady lęku rozpoczynają się nagle, osiągają pełną intensywność w ciągu około 2-10 minut, a następnie stopniowo ustępują. Zwykle trwają około kilku-kilkunastu minut. Mogą niekiedy trwać przez dłuższy czas, lecz nie dłużej niż 2 godziny. Częstotliwość napadów paniki w przebiegu zespołu lęku napadowego może wahać się od paru w ciągu miesiąca po kilkadziesiąt dziennie[1][4].

Przyjmuje się, że objawy zespołu lęku napadowego prowadzą zwykle do narastania wtórnego lęku antycypacyjnego (lęku oczekiwania), tj lęku przed nieprzewidywalnymi napadami lęku. Stąd, napady paniki, o nieuchwytnej dla pacjenta przyczynie, mogą z czasem kojarzyć się z sytuacjami, w których się powtarzały bądź sytuacjami, w których utrudnione jest uzyskanie natychmiastowego wsparcia lub pomocy. Prowadzi to często do obaw przed opuszczeniem domu, przed samotnością, wejściem do sklepu, znalezieniem się w tłumie, przed korzystaniem ze środków komunikacji publicznej itp., innymi słowy do rozwinięcia się agorafobii. Współwystępowanie objawów zespołu lęku napadowego z objawami agorafobii jest częste (agorafobia z lękiem panicznymi kodowana jest jako F40.01 według klasyfikacji ICD-10)[1].

Rozpoznania tego nie stawia się wówczas, gdy napady lęku mają jasno określoną przyczynę (gdy wywołuje je określony bodziec lub sytuacja). Dla przykładu, lęk przed widokiem krwi, pomimo tego, że może osiągać intensywność napadu paniki z właściwymi mu objawami autonomicznymi, nie jest podstawą do rozpoznania zespołu lęku napadowego (właściwym rozpoznaniem w takiej sytuacji będzie fobia specyficzna)[1].

Etiopatogeneza[edytuj | edytuj kod]

Obecny zasób wiedzy, na temat czynników neurofizjologicznych wpływających na występowanie zaburzeń lękowych z napadami lęku, jest obszerny. Niemniej jednak proces ten nie został dotąd w pełni wyjaśniony. Za najbardziej trafne uznawane są następujące hipotezy dotyczące ich biologicznego podłoża[2][5]:

  • Nieprawidłowości w funkcjonowaniu receptorów noradrenergicznych alfa-2, które u zdrowych osób hamują aktywność neuronów presynaptycznych - hipotezy te opierają się na doświadczeniach z klonidyną i johimbiną.
  • Nieprawidłowości w funkcjonowaniu przekaźnictwa serotoninoergicznego, dla których modelem jest działanie fenfluraminy i leków przeciwdepresyjnych.
  • Nieprawidłowości w dotyczące przekaźnictwa GABA-ergicznego, dla których modelem jest działanie benzodwuazepin.
  • Wpływ cholecystokininy, dla którego modelem jest działanie pentagastryny.

Postuluje się także, iż w powstawaniu zespołu lęku napadowego istotną rolę odgrywa nadwrażliwość ośrodka oddechowego znajdującego się w rdzeniu przedłużonym. Postulaty te opierają się na badaniach nad poziomem dwutlenku węgla we krwi, hiperwentylacją oraz działaniem mleczanu sodu (teoria fałszywego alarmu duszenia się)[2].

Jeszcze inne hipotezy tłumaczące występowanie zespołu lęku napadowego przypisują decydujące znaczenie[3][6][7][8]:

Z kolei, z przyczyn psychologicznych, w oparciu o teorie poznawcze i behawioralne, wymienia się[3][6][7][8]:

Przyjmuje się także, że znaczna część napadów lęku występuje pod wpływem czynników psychodynamicznych. W takim ujęciu, lęk rozumiany jest, jako reakcja na czynniki przywołujące wyparte i jednocześnie zagrażające fantazje. Przyjmuje się, że nawet pogodne myśli, które są kojarzone z nieuświadamianymi, zagrażającymi treściami, mogą inicjować napady paniki. Główną rolę w tym zakresie przypisuje się nieświadomym impulsom seksualnym lub agresywnym[5][9].

Czynnikami predysponującymi do lęku napadowego są wczesne doświadczenia rozłąki z rodzicami lub ich utraty, zwłaszcza, gdy dotyczy ona matki. Jeszcze innym czynnikiem jest cecha temperamentu określana, jako "behawioralne zahamowanie w obliczu nieznanego". Za czynniki predysponujące uważa się także niewystarczającą dostępność rodziców, trudności w budowaniu więzi z opiekunami, u kobiet doświadczenia przemocy fizycznej i seksualnej w dzieciństwie. Częstymi elementami wywiadu przedchorobowego dotyczącego okresu dzieciństwa są wzorce lęku przed kontaktami towarzyskimi, brak wsparcia rodziców oraz poczucie, że jest się w pułapce[5].

Różnicowanie[edytuj | edytuj kod]

Do niektórych z zaburzeń i chorób, które należy brać pod uwagę podczas diagnostyki różnicowej, należą[2]:

Wśród chorób somatycznych, w przebiegu których mogą wystąpić objawy napadów paniki, wymienia się[2]:

Epidemiologia[edytuj | edytuj kod]

Nawracające stany paniki, o nasileniu będącym wskazaniem do ich leczenia, w populacji ogólnej w ciągu roku występują u 1,3% mężczyzn i 3,2% kobiet, zaś u dalszego 1% populacji stwierdzono zaburzenia lękowe z napadami paniki i agorafobią. Poza tym, u 3% populacji ogólnej w ciągu 6 miesięcy odnotowuje się występowanie napadów paniki o zbyt małym nasileniu lub częstotliwości, aby rozpoznać zaburzenia lekowe z napadami lęku. Występowanie napadów lęku, o nasileniu nieuzasadniającym rozpoznania zespołu lęku napadowego, w ciągu całego życia odnotowuje się u 5,6% populacji ogólnej. Badania epidemiologiczne wskazują także na częstą współchorobowość (ang. comorbidity): w populacji ogólnej pośród spełniających kryteria zaburzeń lekowych 28% jednocześnie spełniało kryteria zaburzeń depresyjnych łagodnych, a dalsze 21% - zaburzeń depresyjnych o znacznym nasileniu[2].

Najczęstszym okresem rozwinięcia się zaburzenia jest 20-25 r.ż., jednak może ono wystąpić w różnym wieku. Przedziały wiekowe najwyższej zachorowalności są różne w różnych krajach i zmieniają się wraz z upływem kolejnych dekad[2].

Zachorowalność u kobiet średnio jest dwukrotnie wyższa niż u mężczyzn[2].

Przebieg zaburzeń i rokowanie[edytuj | edytuj kod]

Zespół lęku napadowego jest zaburzeniem przewlekłym o zróżnicowanym przebiegu – przebiega różnie u różnych pacjentów oraz ma zmienne nasileniu u poszczególnych pacjentów. Zastosowanie leczenia zwykle prowadzi do istotnej redukcji objawów. W długoterminowych badaniach katamnestycznych u około 30-40% pacjentów nie stwierdza się występowania objawów, u kolejnych 50% objawy obecne są w nasileniu, które nie utrudnia istotnie ich życia, zaś u 10-20% objawy o znacznej intensywności utrzymują się. U około 80% procent pacjentów z rozpoznaniem zespołu lęku napadowego rozwija się agorafobia. U pacjentów, u których ataki paniki poddają się terapii, zwykle dochodzi do stopniowego zanikania objawów agorafobii. U 40-80% pacjentów z zespołem lęku napadowego występują objawy depresyjne. Z kolei, u 20-40% pacjentów z zespołem lęku napadowego rozwija się zespół zależności od alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych m.in. leków uspokajających[10].

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

W przypadku podjęcia właściwego leczenia rokowania są dość dobre. W toku leczenia dąży się do zmniejszenia częstości napadów paniki i zapobiegania im, redukcji ich nasilenia i przerywania napadów w razie ich wystąpienia. Leczenie może obejmować oddziaływania psychologiczne i farmakoterapię. Stosowana oddziaływania psychologiczne to przede wszystkim terapia podtrzymująca (wspierająca), techniki relaksacyjne (np. trening autogenny, metoda Jacobsona), psychoterapia poznawczo-behawioralna i terapia psychodynamiczna. W leczeniu farmakologicznym wykorzystuje się[2]:

Prostą techniką mogącą pomóc w przerywaniu napadów paniki jest oddychanie powietrzem z papierowej torby trzymanej przy ustach. Zapobiega to spadkowi ciśnienia parcjalnego CO2 w surowicy krwi i w ten sposób ogranicza nasilenie objawów wtórnych w stosunku do hiperwentylacji, która towarzyszy napadom paniki[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka: Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne.. Kraków: UWM "Vesalius", 2007, s. 122-123. ISBN 83-85688-25-0.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 Pużyński S, Rybakowski J, Wciórka J. (red.):  Psychiatria. Tom 2.  Elsevier Urban & Partner, Wrocław, 2010, s. 404-410. ISBN 978-83-7609-102-0.
  3. 3,0 3,1 3,2 Antoni Kępiński: Lęk. Wyd. I. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2002, s. 19. ISBN 8386078073.
  4. 4,0 4,1 Anna Wojtas, Katarzyna Jakuszkowiak-Wojten. Terapia lęku panicznego w ujęciu poznawczo-behawioralnym. „Psychiatria”. 7 (6), s. 227-233, 2010. 
  5. 5,0 5,1 5,2 Gabbard GO.:  Psychodynamic Psychiatry in Clinical Practice: Fourth Edition.. American Psychiatric Publishing, 2005, s. 230-235. ISBN 978-1-58562-185-9.
  6. 6,0 6,1 Stanisław Pużyński: Depresje i zaburzenia afektywne. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2008. ISBN 8320038286.
  7. 7,0 7,1 Edmund Bourne: The Anxiety and Phobia Workbook. Wyd. 4. Oakland (USA): New Harbinger Press, 2005. ISBN 157224223X.
  8. 8,0 8,1 Interna Harrisona.Zaburzenia lękowe. s.2286 - 2289 ISBN 83-88063-41-3
  9. Jerzy W. Aleksandowicz: Zaburzenia nerwicowe. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 1998, s. 47-49. ISBN 83-200-2173-1.
  10. Benjamin James Sadock, Virginia Alcott Sadock (red.): Synopsis of Psychiatry. Wyd. 10.. Lippincott Williams & Wilkins, 2007, s. 594. ISBN 978-0781773270.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.