Zespół stresu pourazowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zaburzenie stresowe pourazowe
ICD-10 F43.1
Zaburzenia po stresie urazowym
DSM-IV 309.81
DiseasesDB 33846
MedlinePlus 000925
MeSH D013313

Zespół stresu pourazowego, zaburzenie stresowe pourazowe (ang. posttraumatic stress disorder, PTSD) – zaburzenie psychiczne będące formą reakcji na skrajnie stresujące wydarzenie (traumę), które przekracza zdolności danej osoby do radzenia sobie i adaptacji. Pośród tego rodzaju wydarzeń wymienić można działania wojenne, katastrofy, kataklizmy żywiołowe, wypadki komunikacyjne, bycie ofiarą napaści, gwałtu, uprowadzenia, tortur, uwięzienia w obozie koncentracyjnym, doświadczenie ciężkiego bad tripu, otrzymanie diagnozy zagrażającej życiu, choroby itp. Typowymi objawami PTSD są: napięcie lękowe, uczucie wyczerpania, poczucie bezradności, doświadczanie nawracających, intruzywnych wspomnień traumatycznego wydarzenia, flashbacków lub koszmarów sennych o tematyce związanej z doznaną traumą oraz unikanie sytuacji kojarzących się z doznaną traumą (np. doznawszy traumatyzującego wypadku samochodowego osoba z PTSD odczuwa silny lęk przed środkami transportu lub prowadzeniem samochodu i unika tego). Nierzadko początek zaburzenia występuje po okresie latencji, który może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy. Przebieg PTSD ma charakter zmienny, ale w większości przypadków można oczekiwać ustąpienia objawów. U niektórych osób objawy PTSD mogą utrzymywać się przez wiele lat i przejść w trwałą zmianę osobowości (według klasyfikacji ICD-10 kodowaną jako F62.0 Trwała zmiana osobowości po katastrofach - po przeżyciu sytuacji ekstremalnej)[1].

Czynniki predysponujące[edytuj]

Do czynników predysponujących do wystąpienia zespołu stresu pourazowego zalicza się:[1]

  • doświadczenie traumy w dzieciństwie
  • cechy zaburzeń osobowości typu borderline, paranoicznego, zależnego lub antyspołecznego
  • brak wsparcia ze strony bliskich lub środowiska rówieśniczego
  • genetyczna podatność na zaburzenia psychiczne
  • niedawne, stresogenne zmiany życiowe
  • poczucie braku kontroli
  • przyjmowanie nadmiernych ilości alkoholu w ostatnim czasie

Diagnostyka[edytuj]

Kryteria diagnostyczne PTSD według klasyfikacji ICD-10[2][edytuj]

  1. Pacjent był narażony na stresujące wydarzenie lub sytuację (oddziałujące krótko- lub długotrwale) o cechach wyjątkowo zagrażających lub katastroficznych, które mogłoby spowodować przenikliwe odczuwanie cierpienia u niemal każdego.
  2. Występuje uporczywe przypominanie sobie lub „odżywanie” stresora w postaci zakłócających „przebłysków” (ang. flashbacks), żywych wspomnień lub powracających snów, albo w postaci gorszego samopoczucia w sytuacji zetknięcia się z okolicznościami przypominającymi stresor lub związanymi z nim.
  3. Pacjent aktualnie unika lub preferuje unikanie okoliczności przypominających stresor lub związanych z nim, co nie występowało przed zetknięciem się z działaniem stresora.
  4. Występowanie któregokolwiek z następujących:
    • częściowa lub całkowita niezdolność do odtworzenia pewnych ważnych okoliczności zetknięcia się ze stresorem,
    • uporczywie utrzymujące się objawy zwiększonej psychologicznej wrażliwości i stanu wzbudzenia (nie występujące przed ekspozycją na stresor) w postaci którychkolwiek dwóch z poniższych:
      • trudności z zasypianiem i podtrzymaniem snu
      • drażliwość lub wybuchy gniewu
      • trudność koncentracji
      • nadmierna czujność
      • wzmożona reakcja zaskoczenia

Wszystkie z kryteriów 2, 3 i 4 zostały spełnione w ciągu 6 miesięcy od stresującego wydarzenia albo od zakończenia okresu oddziaływania stresora.

Kryteria diagnostyczne PTSD według klasyfikacji DSM-IV[3][edytuj]

  1. Pacjent przeżył traumatyczne zdarzenie, w którym wystąpiły obydwa warunki: 1) doświadczenie, bycie świadkiem lub styczność ze zdarzeniem bądź zdarzeniami związanym z faktem lub niebezpieczeństwem śmierci, bądź poważnego zranienia lub naruszenia nietykalności fizycznej samego pacjenta albo innych osób; 2) reakcja pacjenta obejmowała silny strach, bezradność lub przerażenie (uwaga: U dzieci może się to objawiać przez dezorganizację zachowań lub pobudzenie).
  2. Traumatyczne zdarzenie jest ciągle doświadczane na nowo na jeden lub kilka sposobów: 1) nawracające i natrętne wspomnienia urazu obejmujące wyobrażenia, myśli lub spostrzeżenia; 2) powracające koszmary senne o przeżytym zdarzeniu; 3) złudzenia lub zachowania jakby uraz się powtarzał; 4) silny niepokój w styczności z wewnętrznymi bądź zewnętrznymi wskazówkami symbolizującymi lub przypominającymi jakiś aspekt traumatycznego wydarzenia; 5) reakcje fizjologiczne na wewnętrzne lub zewnętrzne wskazówki symbolizujące lub przypominające jakiś aspekt traumatycznego zdarzenia.
  3. Trwałe unikanie bodźców związanych z urazem i osłabienie normalnej reaktywności (niewystępujące przed urazem), objawiające się co najmniej trzema z następujących zachowań: 1) dążenie do unikania myśli, uczuć lub rozmów związanych z urazem; 2) dążenie do unikania czynności, miejsc lub ludzi pobudzających wspomnienia o urazie; 3) niemożność przypomnienia ważnych aspektów urazu; 4) wyraźne zmniejszenie zainteresowania wykonywaniem istotnych czynności; 5) poczucie wyłączenia lub wyobcowania; 6) ograniczony zasięg afektu; 7) poczucie zamkniętej przyszłości.
  4. Trwałe objawy nadpobudliwości (niewystępujące przed urazem), wyrażające się w co najmniej dwóch formach: 1) trudności w zasypianiu lub przesypianie; 2) rozdrażnienie lub wybuchy gniewu; 3) trudności z koncentracją; 4) nadmierna czujność; 5) wyolbrzymione reakcje lękowe.
  5. Zaburzenia utrzymują się co najmniej miesiąc.
  6. Zaburzenia powodują klinicznie znaczące pogorszenie samopoczucia lub upośledzenie społecznych, zawodowych bądź innych ważnych obszarów funkcjonowania.

Zaburzenia pokrewne zespołowi stresu pourazowego[edytuj]

Z historii wojen znane są różne określenia pokrewne zespołowi stresu pourazowego, takie jak: zespół stresu bojowego, nerwica okopowa (ang. trench neurosis), drażliwe serce (ang. soldier's heart), szok wywołany wybuchem (ang. shell shock)[4][5]. Opisywano także zaburzenia psychiczne związane przebywaniem w obozach zagłady – zespół obozowy, syndrom KZ (ang. concentration camp syndrome)[6].

Obraz kliniczny[7][edytuj]

Leczenie adekwatne do rozpoznanych zaburzeń- depresji, zaburzeń afektywnych, myśli samobójczych.

Epidemiologia[edytuj]

Szacuje się, że od 3 do 6% osób należących do populacji ogólnej cierpi na PTSD. Po przebyciu poważnego urazu PTSD rozwija się w 10–20% przypadków. Prawdopodobieństwo rozwinięcia się PTSD wzrasta wraz z ciężkością przeżytej traumy. Ogółem wśród ofiar przestępstw kryminalnych częstość występowania PTSD wynosi około 12%. Wśród napadniętych i zgwałconych kobiet wystąpienie PTSD odnotowuje się w 35% przypadków. Wśród amerykańskich weteranów wojny w Wietnamie PTSD zdiagnozowano u 30% mężczyzn i 26% kobiet. W przypadku ocalałych uczestników niektórych katastrof zbiorowych ryzyko wystąpienia PTSD sięga 57%. Według polskich badań, PTSD stwierdzono u 71% byłych więźniów politycznych okresu stalinowskiego. Inne polskie badania ujawniły, że objawy KZ-syndromu (związanego z przebywaniem w obozie zagłady) występowały u 83–85% byłych więźniów[7].

Przebieg[edytuj]

Typowo objawy PTSD ujawniają się z opóźnieniem w stosunku do traumatyzującego zdarzenia. Opóźnienie to w każdym przypadku ma różną długość, może wynieść zaledwie tydzień, ale może też wynieść nawet 30 lat. U osób, u których po traumie doszło do wystąpienia objawów PTSD i które nie były leczone, w około 30% przypadków dochodzi do samoistnego ustąpienia objawów, w około 40% przypadków utrzymują się łagodne objawy, w około 20% przypadków utrzymują się objawy o umiarkowanym nasileniu, zaś u około 10% objawy nie łagodnieją lub nasilają się z czasem. Przeciętnie, w ciągu roku od zachorowania około 50% osób powraca do zdrowia. Tym niemniej, im dłużej objawy utrzymują się, tym mniejsze są szanse na ich samoistne ustąpienie i tym bardziej zalecane jest podjęcie leczenia[1].

Leczenie[edytuj]

Leczenie PTSD w zależności od nasilenia i uporczywości objawów może obejmować psychoterapię oraz farmakoterapię[1].

Psychoterapia[edytuj]

Do odmian psychoterapii, które są zalecane w leczeniu PTSD, należą terapia poznawczo-behawioralna, terapia ekspozycyjna, desensytyzacja, desensytyzacja i ponowne przetwarzanie za pomocą ruchów gałek ocznych (ang. eye movement desensitization and reprocessing – EMDR) oraz psychoterapia psychodynamiczna[1].

Stosowane niegdyś spotkania dla ofiar prowadzone metodą debriefingu uznawane są za przeciwwskazane i szkodliwe[1].

Farmakoterapia[edytuj]

Lekami pierwszego rzutu w leczeniu PTSD są tzw. leki przeciwdepresyjne należące do grupy SSRI, takie jak sertralina lub paroksetyna. Innymi lekami o potwierdzonej skuteczności w leczeniu PTSD są buspiron, imipramina, klomipramina, moklobemid, trazodon. W terapii PTSD mogą także niekiedy być stosowane leki przeciwpadaczkowe takie, jak karbamazepina, kwas walproinowy. Niektóre źródła sugerują stosowanie klonidyny lub propranololu[1].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy[edytuj]

  1. a b c d e f g Benjamin James Sadock, Virginia Alcott Sadock, Pedro Ruiz: Kaplan & Sadock’s Synopsis of Psychiatry Behavioral Sciences/Clinical Psychiatry. Wydanie 11. Philadelphia: Wolters Kluwer, 2015. ISBN 978-1609139711.
  2. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Kraków-Warszawa: Uniwersytecie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, 1998, s. 96-97. ISBN 978-83-856688-83-9.
  3. Martin Seligman, Elaine F. Walker, David L. Rosenhan: Psychopatologia. Poznań: Zysk i s-ka, 2003. ISBN 978-83-7298-441-8.
  4. Tomasz Adamowski, Andrzej Kiejna. Zaburzenia psychiczne występujące wśród weteranów konfliktów zbrojnych. „Adv Clin Exp Med”. 15 (2), s. 355-360, 2006. 
  5. Richard Gray: Charity appeal: how brain scans show the trauma of war (ang.). Telegraph.co.uk, 26 stycznia 2009. [dostęp 2009-01-27].
  6. Krzysztof Rutkowski, Edyta Dembińska. Powojenne badania stresu pourazowego w Krakowie. Część I. Badania do 1989 roku. „Psychiatria Polska”. Published ahead of print 20 June, 2015. DOI: 10.12740/PP/OnlineFirst/41232. 
  7. a b J. Rybakowski, S. Pużyński, J. Wciórka: Psychiatria. T. 2. Wrocław: Elsevier Urban & Partner, 2010, s. 428–452. ISBN 978-83-7609-102-0.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.