Zgorzelec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejsca o tej nazwie.
Zgorzelec
Panorama centrum miasta z osiedlem na Konarskiego w tle
Panorama centrum miasta z osiedlem na Konarskiego w tle
Herb Flaga
Herb Zgorzelca Flaga Zgorzelca
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat zgorzelecki
Gmina gmina miejska
Data założenia X wiek
Prawa miejskie 1303
Burmistrz Rafał Gronicz
Powierzchnia 15,88 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

32 332[1]
1995,2 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 75
Kod pocztowy 59-900 do 59-903
Tablice rejestracyjne DZG
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Zgorzelec
Zgorzelec
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zgorzelec
Zgorzelec
Ziemia 51°09′01″N 15°00′31″E/51,150278 15,008611
TERC
(TERYT)
5020125021
SIMC 0936546
Urząd miejski
ul. Domańskiego 7
59-900 Zgorzelec
Strona internetowa

Zgorzelec (łac. Gorlicium, niem. Görlitz i, grnłuż. Zhorjelc, dlnłuż. Zgórjelc cz. Zhořelec) – miasto i gmina przygraniczna w województwie dolnośląskim, w polskiej części Łużyc Górnych, na prawym brzegu Nysy Łużyckiej, w Obniżeniu Żytawsko-Zgorzeleckim. Przed 1945 stanowiło prawobrzeżną część miasta Görlitz.

Zgorzelec jest siedzibą gminy wiejskiej Zgorzelec oraz powiatu zgorzeleckiego. Miasto należy do Związku Miast Polskich.

Według danych z 30 czerwca 2012 r. miasto miało 32 332 mieszkańców.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z roku 2002[2] Zgorzelec ma obszar 15,86 km² (1586 ha), w tym:

  • użytki rolne: 40%
  • użytki leśne: 3%

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 15,88 km²[3]. Miasto stanowi 1,89% powierzchni powiatu.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Łużyce (Lausitz) w obrębie Wielkich Moraw w IX wieku.
Górne Łużyce pod rządami Askańczyków w roku 1320
Królestwo Węgier w roku 1480

Nazwę miasta utworzono najprawdopodobniej od czasownika „gořeti”, tj. gorzeć, palić, płonąć – pierwotnie osadnictwo wiązało się z wypaleniem lasu. Według zapisów historycznych pierwotną nazwą miejscowości była nazwa Drewnow[4]. Osada zbudowana z drewna spaliła się, a Sobiesław I odbudował ją przekształcając w miasto, które nazywano odtąd Zgorzelice[5]. Niemiecka nazwa Gorlitz jest zgermanizowaną późniejszą formą wcześniejszej słowiańskiej nazwy.

Nazwy pojawiające się w najstarszych dokumentach[6]

  • Villa Goreliz (1071) – najstarsza pisemna wzmianka o Görlitz/Zgorzelcu jest w łacińskim dokumencie wystawionym przez cesarza Henryka IV. Zgodnie z jego wolą biskupowi miśnieńskiemu Benonowi zostało przekazanych z rąk banity o imieniu Ozer osiem „łanów królewskich” w „Villa Goreliz” (Gorelic) (ok. 192÷432 ha)[7].
  • Yzcorelik, Yzcorzelik – 1126
  • Drewnow, Drzewniow, Yzhorelik – 1131
  • Gorliz, Gorlic – 1238
  • Zgorliz – 1241
  • Goerlitcz, Goerlitz – 1266
  • Gorlicz – 1301
  • Gorlitz – 1322
  • Gerlicz – 1378
  • Gurlicz – 1384, 1456
  • Garlicz – 1429
  • Gorlicze – 1430
  • Gorlitcz – 1434, 1475
  • Ghorlitz – 1443
  • Gorlitzsch – 1488
  • Gorlytz – 1511
  • Gorlicium, Gorlcia – używane były także formy zlatynizowane
  • Zgorelc oraz Zgorzelec – 1847; śląski pisarz Józef Lompa w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku[8]
  • Ost-Görlitz[9] – (do 1946) nazwa prawobrzeżnej części miasta
  • Görlitz Moys – (od 1 czerwca 1929 do 14 marca 1947) nazwa prawobrzeżnej południowej dzielnicy miasta
  • Zgorzelice – nazwa polskiej części miasta w latach 1945–1946[10][11]
  • Zgorzelec – obecna nazwa polskiej części miasta wprowadzona po II wojnie światowej obowiązująca od 19 maja 1946[12]
  • Zgorzelec Ujazd – nazwa południowej dzielnicy miasta obowiązująca od 15 marca 1947[13] (obecnie administracyjna nazwa Zgorzelec).

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

Widok miasta „Gorlitz” od wschodu, 1575
Marchia Łużycka pod rządami Królestwa Czech (Habsburgowie) w roku 1747
Mapa miasta „Goerlitz” i jego wschodniego przedmieścia (u góry mapy) z 1750

Filia Groß-Rosen[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości znajdowała się filia obozu koncentracyjnego Groß-Rosen[20].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Widok na Zgorzelec z dachu Domu Kultury
Plac Pocztowy pod koniec budowy
Dom Jakuba Böhme przy ul. Daszyńskiego 12

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[21]:

  • miasto, ośrodek historyczny
  • zespół parków miejskich, z l. 1870-1930
  • kamienice, ul. Bohaterów Getta 1 A, 3, 5, z l. 1896-7 r., 1900 r.
  • dom, ul. Czachowskiego 1, z pocz. XX w.
  • Przedmieście Nyskie – zespół architektoniczny – najstarsza cz. Zgorzelca od XVII w.:
    • kamienice, ul. Daszyńskiego 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 19, 20, 67, 68, 70, 71, 72, 73, 75A, 75 B, 76 z budynkiem gospodarczym, 77, 78, 82, 83, 98, z XVI w., XVII-XVIII w., XIX w./XX w.
    • dom Jakuba Böhme, ul. Daszyńskiego 12
    • kamienica, ul. Wolności 7, z ok. 1880 r.
    • zespół dawnego młyna, ul. Wrocławska 2: budynek administracyjny, obecnie mieszkalny, elewator
  • kamienice, ul. Domańskiego 1, 2, 4, z l. 1898-99, XIX w.
  • pałac, ul. Francuska 39 (d. 12), z 1730 r.: park
  • rządcówka, ul. Henrykowska 5, z 1880 r., ogród
  • willa, ul. św. Jana 20, z 1898 r.
  • kamienice, ul. Kościuszki 2, 16, z l. 1905-1910
  • dom kołodzieja, budynek mieszkalno-gospodarczy (przeniesiony), Al. Lipowe 1, drewniany, z 1822 r. o konstrukcji przysłupowy przy obwodnicy miejskiej
  • kamienica, ul. Łużycka 11, z 1898 r.
  • monumentalny gmach Miejskiego Domu Kultury, ul. Parkowa 1, z l. 1898-1902, miejsce podpisania układu zgorzeleckiego
  • dwa domy, obecnie internat, ul. Partyzantów 2-4, z pocz. XX w.
  • kamienice, ul. Piłsudskiego 3, 4, 5, 7, 8, 10, 12, 14, z XIX w.
  • dom, ul. Staszica 7, z k. XIX w.
  • kamienice, ul. Warszawska 1, 2, 3, 7, 14, 15, z l. 1900-7, 1910-14, XX w.

inne zabytki:

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura i opady dla Zgorzelca
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordowo wysokie temperatury [°C] 15.0 15.5 20.4 28.0 30.4 34.5 36.0 35.9 28.6 25.3 17.4 13.3 36,0
Średnie maksymalne temperatury [°C] 1.4 2.7 7.4 13.3 18.6 21.2 23.3 23.2 18.3 12.9 6.4 2.7 12,6
Średnie dobowe temperatury [°C] -1.1 -0.3 3.5 8.2 13.2 16.0 17.9 17.6 13.4 8.9 3.7 0.4 8,4
Średnie minimalne temperatury [°C] -3.7 -3.3 0.0 3.3 7.6 10.8 12.6 12.3 9.1 5.2 1.2 -2.0 4,4
Rekordowo niskie temperatury [°C] -25.9 -23.4 -14.3 -7.6 -2.6 1.3 5.3 4.0 0.4 -6.3 -12.9 -22.8 -25,9
Opady [mm] 48 38 47 40 55 68 91 79 54 40 49 52 661
Średnia liczba dni z opadami 12 10 11 8 10 12 12 11 9 8 10 12 125
Źródło: Na podstawie 35-lecia 1979-2013[22]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ludność Zgorzelca.

Dane z 30 czerwca 2010[23]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 31 684 100 16 776 52,9 14 908 47,1
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
1995,2 1056,4 938,8

Transport[edytuj | edytuj kod]

Widok z południa. Fragment miasta z mostem kolejowym na Nysie Łużyckiej (Linia kolejowa E 30)
Ulica Emilii Plater i Armii Krajowej
Ulica Daszyńskiego – Przedmieście Nyskie w Zgorzelcu
Ulica Okrzei
Amfiteatr w Zgorzelcu podczas Dni Miasta 2012
Kościół pw. św. Jadwigi Śląskiej
LO im. Braci Śniadeckich w Zgorzelcu
Zgorzelec sfotografowany z wysokości 10 tys. metrów z pokładu samolotu rejsowego
Miejski Dom Kultury w Zgorzelcu

Zgorzelec leży na trasie europejskiej E40, która łączy francuskie Calais z kazachskim Ridder. Jej elementem jest biegnąca od byłego przejścia granicznego w Jędrzychowicach autostrada A4. Połączona ona jest węzłem autostradowym z drogą krajową nr 94. Ważnym traktem komunikacyjnym jest również droga krajowa nr 30 łącząca Zgorzelec z Jelenią Górą. Ponadto przez samo miasto przebiega droga wojewódzka nr 317 oraz prowadząca do byłego przejścia granicznego Bogatynia – Kunratice droga wojewódzka nr 352. Miasto posiada jedną linię autobusową nr 50, obsługiwaną dawniej przez PKS sp. z o.o. w Zgorzelcu, a obecnie przez PPHU Bieleccy[24].

Dawniej miasto posiadało sieć tramwajową, planowana jest reaktywacja tej formy transportu miejskiego.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Przez Zgorzelec przebiegają dwie linie kolejowe: Linia kolejowa E 30 (stanowiąca część III Paneuropejskiego Korytarza Transportowego z Drezna do Lwowa) oraz linia kolejowa nr 274 (Wrocław Świebodzki – Jelenia Góra – Görlitz). Na terenie miasta znajdują się dwie stacje kolejowe: Zgorzelec Miasto oraz Zgorzelec. Na terenie miasta znajdują się 3 wiadukty kolejowe oraz jeden drogowy.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

W 2013 przy ul. Lubańskiej oddano do użytku sanitarne lądowisko.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

  • przedszkola (8)
  • szkoły podstawowe (3) Publiczne: Numer 2, Numer 3, Numer 5
  • gimnazja (3) Publiczne: Numer 1, Numer 2, Numer 3. Niepubliczne: Niepubliczne Gimnazjum Łużyckie
  • szkoły średnie (4): LO im. Braci Śniadeckich, Zespół Szkół Zawodowych i Licealnych im. Górników i Energetyków Turowa, Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych im. E. Plater, Zespół Szkół Zawodowych im. Bohaterów II Armii Wojska Polskiego.
  • szkoły wyższe (2)
  • szkoły muzyczne (1)

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta świadczenia zdrowotne zapewniają[potrzebne źródło]:

Kultura i sztuka[edytuj | edytuj kod]

  • Miejski Dom Kultury
  • Biblioteka Miejska w Zgorzelcu
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia
  • Muzeum Łużyckie
  • Młodzieżowa Orkiestra Mandolinistów
  • Grupa Teatralna „Widziadło”
  • Dziecięcy Teatr Baśni.
  • W mieście działa kino „PoZa NoVa”[25].

Media lokalne[edytuj | edytuj kod]

  • zgorzelec.info
  • zinfo.pl
  • Telewizja Kablowa „Tomków”
  • TVT Zgorzelec

W latach 90. istniało również Radio Frem (90.6 fm) oraz Zgorzelecka Telewizja Lokalna (ZTL).

Media regionalne o charakterze ponadmiejskim poruszające problemy miasta Zgorzelca:

  • Gazeta Wojewódzka
  • Gazeta Regionalna Dolny Śląsk
  • Telewizja Łużyce

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przebiega Dolnośląska Droga św. Jakuba odcinek szlaku pielgrzymkowego do grobu św. Jakuba w Santiago de Compostela w Hiszpanii.

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Głównym obiektem sportowym jest Centrum Sportowo-Rekreacyjne, w którego skład wchodzą: dwa boiska do piłki nożnej, kompleks boisk o nawierzchni sztucznej, hala sportowa, basen kryty, basen odkryty, korty tenisowe, siłownia, sauna, gabinet odnowy biologicznej, hala sportowa przy ul. Traugutta[potrzebne źródło].

Kluby i zespoły[edytuj | edytuj kod]

Religia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta funkcjonuje 5 parafii rzymskokatolickich, które wchodzą w skład dekanatu zgorzeleckiego. W mieście działają także: prawosławna parafia Świętych Konstantyna i Heleny, parafia luterańska, zbór zielonoświątkowy ARKA, zbór baptystów oraz 3 zbory Świadków Jehowy[26] z Salą Królestwa[27].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Panoramy miasta[edytuj | edytuj kod]

Panorama Zgorzelca, fotografia z powietrza
Zgorzelec z lotu ptaka, a w tle Berzdorfer See

Przypisy

  1. Ludność 2012.
  2. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  4. A.F. Busching, „A new system of geography”, rozdz. „Lusatia”, London 1762, s. 135.
  5. A.F. Busching, „A new system of geography”, rozdz. „Lusatia”, London 1762, s. 135.
  6. Waldemar Bena, Polskie Górne Łużyce: przyroda, historia, zabytki, Wyd. F. H. Agat, Zgorzelec 2003, ISBN 83-918198-3-3.
  7. 7,0 7,1 Codex diplomaticus Lusatiae superioris, tom I.
  8. Józef Lompa: Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej. Głogówek: Henryk Handel, 1847, s. 15. (pol.)
  9. PolandPoland.com (ang.) Niemieckie nazwy polskich miast [dostęp 2009-04-17].
  10. Historia powiatu (pol.). powiat.zgorzelec.pl. [dostęp 30 sierpnia 2010].
  11. Dz.U. 1945 nr 33 poz. 196.
  12. M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85 M.P. 1946 nr 44 poz. 85 Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.
  13. M.P. z 1947 r. Nr 37, poz. 297 M.P. 1947 nr 37 poz. 29 Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 15 marca 1947 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.
  14. Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii.
  15. Waldemar Bena. Szlakiem grodzisk słowiańskich i średniowiecznych zamków.
  16. Krzysztof Jaworski „ARCHEOLOGIA ŻYWA” Nr 2 (36)2006.
  17. * Szkice Górnołużyckie tom 2 W. Bena, U. Zubrzycka, P. Zubrzycki, K. Fokt, ISSN 1642-5529, Zgorzelec 2004.
  18. Według Encyclopædia Britannica rok 1303, według PWN ok. 1215 roku.
  19. [1].
  20. Abraham Kajzer: Za drutami śmierci. Wałbrzych, Muzeum Gross-Rosen: 2013.
  21. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 13.11.2012]. s. 260-262.
  22. European Climate Assessment & Dataset. [dostęp 2014-08-27].
  23. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2010 r (pol.). GUS. [dostęp 2011-01-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-05-15)].
  24. Bieleccy bus. Linia nr 50 w Zgorzelcu.
  25. Oficjalna strona kina (pol.). pozanova.zgorzelec.eu. [dostęp 2012-02-01].
  26. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.
  27. Sala Królestwa, Zgorzelec, Słowackiego 6f.
  28. Nicolas Cage w Zgorzelcu (pol.). [dostęp 29 sierpnia 2009].
  29. Gorlice (pol.). [dostęp 26 sierpnia 2008].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zbyszek Dobrzyński, Krzysztof Fokt: Pod stuletnią kopułą. Zgorzelec: Oficyna Wydawnicza „Obrzeża”, 2003. ISBN 83-88380-28-1.
  • Christoph Waack, Peter Haslinger (red.): Historisch-topographischer Atlas schlesischer Städte / Historyczno-topograficzny atlas miast śląskich. T. 1: Görlitz/Zgorzelec. Marburg/Wrocław: Herder-Institut, 2010. ISBN 978-3-87969-361-0. (niem. • pol.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]