Zgorzelec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejsca o tej nazwie.
Zgorzelec
Panorama centrum miasta z osiedlem Konarskiego w tle
Panorama centrum miasta z osiedlem Konarskiego w tle
Herb Flaga
Herb Zgorzelca Flaga Zgorzelca
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat zgorzelecki
Gmina gmina miejska
Data założenia X wiek
Prawa miejskie 1303
Burmistrz Rafał Gronicz
Powierzchnia 15,88 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

32 332[1]
1995,2 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 75
Kod pocztowy 59-900 do 59-903
Tablice rejestracyjne DZG
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Zgorzelec
Zgorzelec
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zgorzelec
Zgorzelec
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Zgorzelec
Zgorzelec
Ziemia 51°09′01″N 15°00′31″E/51,150278 15,008611
TERC
(TERYT)
5020125021
SIMC 0936546
Urząd miejski
ul. Domańskiego 7
59-900 Zgorzelec
Strona internetowa

Zgorzelec (łac. Gorlicium, niem. Görlitz i, grnłuż. Zhorjelc, dlnłuż. Zgórjelc cz. Zhořelec) – miasto przygraniczne w województwie dolnośląskim, w polskiej części Łużyc Górnych, na prawym brzegu Nysy Łużyckiej, w Obniżeniu Żytawsko-Zgorzeleckim. Przed 1945 stanowiło prawobrzeżną część miasta Görlitz.

Zgorzelec jest siedzibą gminy wiejskiej Zgorzelec oraz powiatu zgorzeleckiego. Miasto należy do Związku Miast Polskich.

Według danych z 30 czerwca 2012 r. miasto miało 32 332 mieszkańców.

Położenie[edytuj]

Według danych z roku 2002[2] Zgorzelec ma obszar 15,86 km² (1586 ha), w tym:

  • użytki rolne: 40%
  • użytki leśne: 3%

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 15,88 km²[3]. Miasto stanowi 1,89% powierzchni powiatu.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.

Toponimia[edytuj]

Łużyce (Lausitz) w obrębie Wielkich Moraw w IX wieku
Górne Łużyce pod rządami Askańczyków w roku 1320
Królestwo Węgier w roku 1480

Nazwę miasta utworzono najprawdopodobniej od czasownika „gořeti”, tj. gorzeć, palić, płonąć – pierwotnie osadnictwo wiązało się z wypaleniem lasu. Według zapisów historycznych pierwotną nazwą miejscowości była nazwa Drewnow[4]. Osada zbudowana z drewna spaliła się, a Sobiesław I odbudował ją przekształcając w miasto, które nazywano odtąd Zgorzelice[5]. Niemiecka nazwa Gorlitz jest zgermanizowaną późniejszą formą wcześniejszej słowiańskiej nazwy.

Nazwy pojawiające się w najstarszych dokumentach[6]

  • Villa Goreliz (1071) – najstarsza pisemna wzmianka o Görlitz/Zgorzelcu jest w łacińskim dokumencie wystawionym przez cesarza Henryka IV. Zgodnie z jego wolą biskupowi miśnieńskiemu Benonowi zostało przekazanych z rąk banity o imieniu Ozer osiem „łanów królewskich” w „Villa Goreliz” (Gorelic) (ok. 192÷432 ha)[7].
  • Yzcorelik, Yzcorzelik – 1126
  • Drewnow, Drzewniow, Yzhorelik – 1131
  • Gorliz, Gorlic – 1238
  • Zgorliz – 1241
  • Goerlitcz, Goerlitz – 1266
  • Gorlicz – 1301
  • Gorlitz – 1322
  • Gerlicz – 1378
  • Gurlicz – 1384, 1456
  • Garlicz – 1429
  • Gorlicze – 1430
  • Gorlitcz – 1434, 1475
  • Ghorlitz – 1443
  • Gorlitzsch – 1488
  • Gorlytz – 1511
  • Gorlicium, Gorlcia – używane były także formy zlatynizowane
  • Zgorelc oraz Zgorzelec – 1847; śląski pisarz Józef Lompa w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku[8]
  • Ost-Görlitz[9] – (do 1946) nazwa prawobrzeżnej części miasta
  • Görlitz Moys – (od 1 czerwca 1929 do 14 marca 1947) nazwa prawobrzeżnej południowej dzielnicy miasta
  • Zgorzelice – nazwa polskiej części miasta w latach 1945–1946[10][11]
  • Zgorzelec – obecna nazwa polskiej części miasta wprowadzona po II wojnie światowej obowiązująca od 19 maja 1946[12]
  • Zgorzelec Ujazd – nazwa południowej dzielnicy miasta obowiązująca od 15 marca 1947[13] (obecnie administracyjna nazwa Zgorzelec).

Historia[edytuj]

Widok miasta „Gorlitz” od wschodu, 1575
Marchia Łużycka pod rządami Królestwa Czech (Habsburgowie) w roku 1747
Mapa miasta „Goerlitz” i jego wschodniego przedmieścia (u góry mapy) z 1750 r.

Zabytki[edytuj]

Widok na Zgorzelec z dachu Domu Kultury
Plac Pocztowy pod koniec budowy
Dom Jakuba Böhme przy ul. Daszyńskiego 12

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[20]:

  • miasto, ośrodek historyczny
  • zespół parków miejskich, z l. 1870-1930
  • kamienice, ul. Bohaterów Getta 1 A, 3, 5, z l. 1896-7 r., 1900 r.
  • dom, ul. Czachowskiego 1, z pocz. XX w.
  • Przedmieście Nyskie – zespół architektoniczny – najstarsza cz. Zgorzelca od XVII w.:
    • kamienice, ul. Daszyńskiego 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 19, 20, 67, 68, 70, 71, 72, 73, 75A, 75 B, 76 z budynkiem gospodarczym, 77, 78, 82, 83, 98, z XVI w., XVII-XVIII w., XIX w./XX w.
    • dom Jakuba Böhme, ul. Daszyńskiego 12
    • kamienica, ul. Wolności 7, z ok. 1880 r.
    • zespół dawnego młyna, ul. Wrocławska 2: budynek administracyjny, obecnie mieszkalny, elewator
  • kamienice, ul. Domańskiego 1, 2, 4, z l. 1898-99, XIX w.
  • pałac, ul. Francuska 39 (d. 12), z 1730 r.: park
  • rządcówka, ul. Henrykowska 5, z 1880 r., ogród
  • willa, ul. św. Jana 20, z 1898 r.
  • kamienice, ul. Kościuszki 2, 16, z l. 1905-1910
  • dom kołodzieja, budynek mieszkalno-gospodarczy (przeniesiony), Al. Lipowe 1, drewniany, z 1822 r. o konstrukcji przysłupowy przy obwodnicy miejskiej
  • kamienica, ul. Łużycka 11, z 1898 r.
  • monumentalny gmach Miejskiego Domu Kultury, ul. Parkowa 1, z l. 1898-1902, miejsce podpisania układu zgorzeleckiego
  • dwa domy, obecnie internat, ul. Partyzantów 2-4, z pocz. XX w.
  • kamienice, ul. Piłsudskiego 3, 4, 5, 7, 8, 10, 12, 14, z XIX w.
  • dom, ul. Staszica 7, z k. XIX w.
  • kamienice, ul. Warszawska 1, 2, 3, 7, 14, 15, z l. 1900-7, 1910-14, XX w.

inne zabytki:

Klimat[edytuj]

Średnia temperatura i opady dla Zgorzelca
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] 15.0 15.5 20.4 28.0 30.4 34.5 36.0 35.9 28.6 25.3 17.4 13.3 36,0
Średnie temperatury w dzień [°C] 1.4 2.7 7.4 13.3 18.6 21.2 23.3 23.2 18.3 12.9 6.4 2.7 12,6
Średnie dobowe temperatury [°C] -1.1 -0.3 3.5 8.2 13.2 16.0 17.9 17.6 13.4 8.9 3.7 0.4 8,4
Średnie temperatury w nocy [°C] -3.7 -3.3 0.0 3.3 7.6 10.8 12.6 12.3 9.1 5.2 1.2 -2.0 4,4
Rekordy minimalnej temperatury [°C] -25.9 -23.4 -14.3 -7.6 -2.6 1.3 5.3 4.0 0.4 -6.3 -12.9 -22.8 -25,9
Opady [mm] 48 38 47 40 55 68 91 79 54 40 49 52 661
Średnia liczba dni z opadami 12 10 11 8 10 12 12 11 9 8 10 12 125
Źródło: Na podstawie 35-lecia 1979-2013[21]

Demografia[edytuj]

 Osobny artykuł: Ludność Zgorzelca.

Dane z 30 czerwca 2010[22]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 31 684 100 16 776 52,9 14 908 47,1
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
1995,2 1056,4 938,8

Piramida wieku mieszkańców Zgorzelca w 2014 roku[23].
Piramida wieku Zgorzelec.png

Transport[edytuj]

Widok z południa; fragment miasta z mostem kolejowym na Nysie Łużyckiej (Linia kolejowa E 30)
Ulica Emilii Plater i Armii Krajowej
Ulica Daszyńskiego – Przedmieście Nyskie w Zgorzelcu
Ulica Okrzei
Amfiteatr w Zgorzelcu podczas Dni Miasta 2012
Kościół pw. św. Jadwigi Śląskiej
LO im. Braci Śniadeckich w Zgorzelcu
Zgorzelec sfotografowany z wysokości 10 tys. metrów z pokładu samolotu rejsowego
Miejski Dom Kultury w Zgorzelcu

Transport drogowy[edytuj]

Transport kolejowy[edytuj]

Stacje kolejowe[edytuj]

Na terenie miasta znajdują się 3 wiadukty kolejowe oraz jeden drogowy.

Publiczny transport zbiorowy[edytuj]

PKS[edytuj]

Prywatni przewoźnicy[edytuj]

Komunikacja miejska[edytuj]

Miasto posiada jedną linię autobusową nr 50. Dawniej miasto posiadało sieć tramwajową, planowana jest reaktywacja tej formy transportu miejskiego.

Transport lotniczy[edytuj]

W 2013 przy ul. Lubańskiej oddano do użytku sanitarne lądowisko.

Oświata[edytuj]

Placówka Adres
Przedszkole Publiczne nr 2 ul. Kościuszki 1
Przedszkole Publiczne nr 8 z Oddziałami Integracyjnymi ul. św. Jana 21[31]
Przedszkole Publiczne nr 9 ul. Powstańców śl. 62
Przedszkole Publiczne nr 12 ul. Wyspiańskiego 9a
Szkola Podstawowa "Tęcza" - oddział przedszkolny ul. boh. II AWP 16
Przedszkole Niepubliczne nr 1 "Zaczarowany Domek" ul. Staszica 19
Przedszkole Niepubliczne nr 2 ul. Brzozowa 1
Przedszkole Niepubliczne nr 3 "Pajacyk" ul. Tuwima 2a[32]
Przedszkole Niepubliczne nr 4 z Oddziałami Integracyjnymi ul. Wolności 8 i ul. Broniewskiego 27a[33]
Punkt Przedszkolny "Wyspa Skarbów" ul. Żeromskiego 24
Punkt Przedszkolny "Raj Malucha" ul. Iwaszkiewicza 24 b/2
Punkt Przedszkolny "Baby City" ul. Wolności 10
Punkt Przedszkolny "Chatka Puchatka" ul. Francuska 39
Szkoła Podstawowa nr 2 im. Jarosława Iwaszkiewicza (z Oddziałami Integracyjnymi) ul. Reymonta 16[34]
Szkoła Podstawowa nr 3 im. Janusza Korczaka ul. Armii Krajowej 10a[35]
Szkoła Podstawowa nr 5 im. Marii Skłodowskiej Curie ul. Prusa 17
Szkoła Podstawowa-Tęcza ul. boh. II AWP 16[36]
Prywatna Szkoła Podstawowa "Prymus" ul. Wolności 8
Gimnazjum nr 1 z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Bolesława Chrobrego ul. Kościuszki 68[37]
Gimnazjum nr 2 z Oddziałami Integracyjnymi i Oddziałami Dwujęzycznymi im. Jana Pawła II ul. Orzeszkowej 60[38]
Gimnazjum nr 3 im. Armii Krajowej ul. Józefa Piłsudskiego 1[39]
Niepubliczne Gimnazjum Łużyckie z Oddziałami Dwujęzycznymi ul. Partyzantów 4
Europejskie Gimnazjum w Zgorzelcu ul. boh. II AWP 16
Gimnazjum COGITO ul. Wolności 8
Liceum Ogólnokształcące COGITO ul. Wolności 8
Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych im. Emilii Plater w Zgorzelcu ul. Francuska 6[40]
Zespół Szkół Zawodowych i Licealnych im. Górników i Energetyków Turowa ul. Powstańców Śląskich 1[41]
LO im. Braci Śniadeckich ul. Partyzantów 4[42]

Opieka zdrowotna[edytuj]

Na terenie miasta świadczenia zdrowotne zapewniają[potrzebny przypis]:

Kultura i sztuka[edytuj]

  • Miejski Dom Kultury
  • Biblioteka Miejska w Zgorzelcu
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia
  • Muzeum Łużyckie
  • Młodzieżowa Orkiestra Mandolinistów
  • Grupa Teatralna „Widziadło”
  • Dziecięcy Teatr Baśni.
  • W mieście działa kino „PoZa NoVa”[43].

Media lokalne[edytuj]

  • zgorzelec.info
  • zinfo.pl
  • Telewizja Kablowa „Tomków”
  • TVT Zgorzelec

W latach 90. istniało również Radio Frem (90.6 fm) oraz Zgorzelecka Telewizja Lokalna (ZTL).

Media regionalne o charakterze ponadmiejskim poruszające problemy miasta Zgorzelca:

  • Gazeta Wojewódzka
  • Gazeta Regionalna Dolny Śląsk
  • Telewizja Łużyce

Turystyka[edytuj]

Przez miasto przebiega Dolnośląska Droga św. Jakuba odcinek szlaku pielgrzymkowego do grobu św. Jakuba w Santiago de Compostela w Hiszpanii.

Sport i rekreacja[edytuj]

Głównym obiektem sportowym jest Centrum Sportowo-Rekreacyjne, w którego skład wchodzą: dwa boiska do piłki nożnej, kompleks boisk o nawierzchni sztucznej, hala sportowa, basen kryty, basen odkryty, korty tenisowe, siłownia, sauna, gabinet odnowy biologicznej, hala sportowa przy ul. Traugutta[potrzebny przypis].

Kluby i zespoły[edytuj]

Religia[edytuj]

Na terenie miasta funkcjonuje 5 parafii rzymskokatolickich, które wchodzą w skład dekanatu zgorzeleckiego. W mieście działają także: prawosławna parafia Świętych Konstantyna i Heleny, parafia luterańska, zbór zielonoświątkowy ARKA, zbór baptystów oraz 3 zbory Świadków Jehowy[44] z Salą Królestwa[45].

Ciekawostki[edytuj]

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta i gminy partnerskie:

Panoramy miasta[edytuj]

Panorama Zgorzelca, fotografia z powietrza
Zgorzelec z lotu ptaka, a w tle Berzdorfer See

Przypisy

  1. Ludność 2012.
  2. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  4. A.F. Busching, „A new system of geography”, rozdz. „Lusatia”, London 1762, s. 135.
  5. A.F. Busching, „A new system of geography”, rozdz. „Lusatia”, London 1762, s. 135.
  6. Waldemar Bena, Polskie Górne Łużyce: przyroda, historia, zabytki, Wyd. F. H. Agat, Zgorzelec 2003, ISBN 83-918198-3-3.
  7. a b Codex diplomaticus Lusatiae superioris, tom I.
  8. Józef Lompa: Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej. Głogówek: Henryk Handel, 1847, s. 15. (pol.)
  9. PolandPoland.com (ang.) Niemieckie nazwy polskich miast [dostęp 2009-04-17].
  10. Historia powiatu (pol.). powiat.zgorzelec.pl. [dostęp 30 sierpnia 2010].
  11. Dz.U. 1945 nr 33 poz. 196.
  12. M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85 M.P. 1946 nr 44 poz. 85 Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.
  13. M.P. z 1947 r. Nr 37, poz. 297 M.P. 1947 nr 37 poz. 29 Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 15 marca 1947 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.
  14. Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii.
  15. Waldemar Bena. Szlakiem grodzisk słowiańskich i średniowiecznych zamków.
  16. Krzysztof Jaworski „ARCHEOLOGIA ŻYWA” Nr 2 (36)2006.
  17. * Szkice Górnołużyckie tom 2 W. Bena, U. Zubrzycka, P. Zubrzycki, K. Fokt, ISSN 1642-5529, Zgorzelec 2004.
  18. Według Encyclopædia Britannica rok 1303, według PWN ok. 1215 roku.
  19. [1].
  20. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 13.11.2012]. s. 260-262.
  21. European Climate Assessment & Dataset. [dostęp 2014-08-27].
  22. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2010 r (pol.). GUS. [dostęp 2011-01-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-05-15)].
  23. http://www.polskawliczbach.pl/Zgorzelec, w oparciu o dane GUS.
  24. cpu-zeto.com.pl; Ireneusz Sach ireks[at]cpu-zeto.pl; Katarzyna Pieczarka kasiap[at]cpu-zeto.pl;: PKS TOUR Jelenia Góra. www.pks.jgora.pl. [dostęp 2015-09-17].
  25. http://www.pks-kamgora.com.pl. www.pks-kamgora.com.pl. [dostęp 2015-09-17].
  26. Tomasz Kupczyk: Brak dostępu / Forbidden. www.pksvoyager.pl. [dostęp 2015-09-17].
  27. Zinfo.pl - Zgorzelec, Zawidów, Pieńsk, Węgliniec. www.firmy.zinfo.pl. [dostęp 2015-09-17].
  28. admin2: Zgorzelec. bieleccybus.pl. [dostęp 2015-09-17].
  29. www.oxygen64.net: Siwex . przewozy osobowe . Zgorzelec. www.bus.org.pl. [dostęp 2015-09-17].
  30. Vektor :: przewóz osób :: transport osobowy. www.vektor-travel.pl. [dostęp 2015-09-17].
  31. Witamy na stronie Przedszkola Publicznego nr 8 z Oddziałami Integracyjnymi - Pod Słoneczkiem. www.przedszkole8.dzg.pl. [dostęp 2015-07-07].
  32. Przedszkole. www.przedszkole-pajacyk.pl. [dostęp 2015-07-07].
  33. szkolnastrona - ZSP w Zgorzelcu - Strona startowa -. www.zspzgorzelec.szkolnastrona.pl. [dostęp 2015-07-07].
  34. Szkoła Podstawowa nr 2 z Oddziałami Integracyjnymi w Zgorzelcu. sp2zgorzelec.szkolnastrona.pl. [dostęp 2015-07-07].
  35. All szkolnastrona.pl: Szkolnastrona.pl - Strony internetowe dla oświaty. sp3zgorzelec.szkolnastrona.pl. [dostęp 2015-07-07].
  36. Regenbogen-Schulen. regenbogen-schulen.de. [dostęp 2015-07-07].
  37. Gimnazjum nr 1 w Zgorzelcu - News. www.gim1.edu.pl. [dostęp 2015-07-07].
  38. All szkolnastrona.pl: Szkolnastrona.pl - Strony internetowe dla oświaty. www.gim2zgorzelec.szkolnastrona.pl. [dostęp 2015-07-07].
  39. Gimnazjum nr 3 Zgorzelec. www.gim3zgorzelec.szkolnastrona.pl. [dostęp 2015-07-07].
  40. EMILKA Zgorzelec. zspemilka.pl. [dostęp 2015-07-07].
  41. ZSZiL Zgorzelec - im. Górników i Energetyków Turowa - News. www.zszil.pl. [dostęp 2015-07-07].
  42. Liceum Ogólnokształcące im. Braci Śniadeckich w Zgorzelcu. lo.zgorzelec.org. [dostęp 2015-07-07].
  43. Oficjalna strona kina (pol.). pozanova.zgorzelec.eu. [dostęp 2012-02-01].
  44. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.
  45. Sala Królestwa, Zgorzelec, Słowackiego 6f.
  46. Nicolas Cage w Zgorzelcu (pol.). [dostęp 29 sierpnia 2009].
  47. Gorlice (pol.). [dostęp 26 sierpnia 2008].

Bibliografia[edytuj]

  • Zbyszek Dobrzyński, Krzysztof Fokt: Pod stuletnią kopułą. Zgorzelec: Oficyna Wydawnicza „Obrzeża”, 2003. ISBN 83-88380-28-1.
  • Christoph Waack, Peter Haslinger (red.): Historisch-topographischer Atlas schlesischer Städte / Historyczno-topograficzny atlas miast śląskich. T. 1: Görlitz/Zgorzelec. Marburg/Wrocław: Herder-Institut, 2010. ISBN 978-3-87969-361-0. (niem. • pol.)

Linki zewnętrzne[edytuj]