Ziemia jałowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ziemia jałowa
The Waste Land
Autor T.S. Eliot
Typ utworu poemat
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Stany Zjednoczone
Język angielski
Data wydania 1922
Wydawca Horace Liveright[1]

Ziemia jałowa (ang. The Waste Land) – poemat T.S. Eliota. Pierwodruk w październiku 1922 roku w londyńskim piśmie The Criterion, kolejna publikacja w listopadowym numerze nowojorskiego pisma The Dial, a później w postaci książkowej[2].

Dedykacja[edytuj | edytuj kod]

Ezra Pound w 1919, czyli w czasie bliskiej znajomości z T.S. Eliotem

Utwór został zadedykowany Ezrze Poundowi, który czytał dzieło na etapie jego powstawania i sugerował autorowi liczne poprawki. To właśnie za jego radą, Eliot skrócił pierwotny tekst niemal o połowę. Niewykorzystane w ostatecznej redakcji fragmenty poeta wykorzystał w innych utworach, między innymi w poemacie Próżni ludzie[3].

Charakterystyka ogólna[edytuj | edytuj kod]

Poemat, liczący 433 wersy, dzieli się na pięć części[2]: The Burial of the Dead, A Game of Chess, The Fire Sermon, Death by Water i What the Thunder Said. W przekładzie Krzysztofa Boczkowskiego nazywają się one: Grzebanie zmarłych, Partia szachów, Kazanie o ogniu, Śmierć przez wodę i Co oznajmił grom[4]. W wydaniu książkowym Eliot zamieścił przypisy, w których częściowo wyliczył autorów i dzieła, do których nawiązywał w poszczególnych partiach poematu. W szczególności podkreślił rolę inspiracji książką Jessie L. Weston From Ritual to Romance, traktującą o poszukiwaniu świętego Graala. Odesłał też do monografii Jamesa George’a Frazera, Złota gałąź.

Forma[edytuj | edytuj kod]

Utwór jest napisany częściowo wierszem wolnym[5], a częściowo wierszem białym (blank verse)[6][7]. Niektóre jego partie wyróżniają się budową wersyfikacyjną na tle całości. Dwuzwrotkowa pieśń z części trzeciej, rozpoczynająca się od słów The river sweats, jest napisana wierszem tonicznym dwuakcentowym.

Treść[edytuj | edytuj kod]

Podtytuł Tragedii hiszpańskiej Thomasa Kyda Eliot wykorzystał w puencie Ziemi jałowej

Utwór stanowi montaż różnych obrazów, wątków i motywów, zaczerpniętych przeważnie z klasyki literatury światowej. Eliot nawiązuje do dzieł Geoffreya Chaucera, Williama Szekspira, Olivera Goldsmitha, Owidiusza, Charlesa Baudelaire’a, Gerarda de Nerval i Thomasa Kyda[8]. Pierwszy wers jest poematu jest aluzją do pierwszej linijki Opowieści kanterberyjskich Chaucera, natomiast w końcowym akapicie utworu przywołany zostaje podtytuł Tragedii hiszpańskiej Kyda, którego Eliot wysoko cenił jako dramaturga[8].

Eliot wykorzystał różnorodne źródła inspiracji. Odwołał się zarówno do tradycji zachodnioeuropejskiej, klasycznej i chrześcijańskiej, jak i dalekowschodniej, buddyjskiej. W poemacie nie ma jednego, jasno określonego bohatera, występuje w nim wiele postaci, na przykład Madame Sosostris, wróżka, Phlebas, Fenicjanin, który utonął oraz znany z mitologii greckiej Tejrezjasz, człowiek, który był w ciągu swojego życia zarówno mężczyzną, jak i kobietą. W scenerii poematu ważną rolę odgrywa Nierzeczywiste miasto (Unreal City). Utwór kończy się przywołaniem indyjskich słów Datta. Dayadhvam. Damyata. (Dawaj. Współczuj. Kontroluj.)[9], a następnie Shantih, shantih, shantih. (Śanti, śanti, śanti). W filozofii hinduskiej i buddyjskiej Śanti to wewnętrzny spokój człowieka.

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Ziemia jałowa Eliota jest najbardziej znanym jego dziełem[10]. Poemat powszechnie uważa się za jeden z najważniejszych i najbardziej wpływowych utworów poetyckich XX wieku[2][11][12]. Wysoka ranga utworu jest powszechnie uznawana nie tylko w świecie anglosaskim[13][14], ale i w innych krajach[15]. Początkowo utwór wzbudzał kontrowersje. Jedni krytycy uważali, że jest zbyt trudny i nazbyt erudycyjny, inni chwalili go za nowoczesność[2]. Przemysław Mroczkowski stwierdził, że poemat jest bardzo wymagający w stosunku od czytelnika, który potrzebuje do jego zrozumienia ogromnej erudycji z różnych kręgów kulturowych[16]. Uznał też za paradoks to, że tak zawiły utwór literacki stał się dziełem tak wpływowym[16].

Przekłady[edytuj | edytuj kod]

Ziemia jałowa należy do najczęściej tłumaczonych dzieł klasyki światowej. Jako pierwszy na język polski poemat Eliota przełożył w czasie II wojny światowej Czesław Miłosz. Później dzieło poety tłumaczyli m.in. Adam Pomorski[17] i Krzysztof Boczkowski[18].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Terry Teachout: Huckster and Publisher (ang.). The New York Times, 1995-07-16. [dostęp 2016-12-25].
  2. a b c d The Waste Land, poem by Eliot (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-12-21].
  3. Grover Smith (i inni): On „The Hollow Men” (ang.). english.illinois.edu. [dostęp 2016-12-21].
  4. T.S. Eliot: Ziemia jałowa w: T.S Eliot, Szepty nieśmiertelności (pol.). kboczkowski.blogspot.com. [dostęp 2016-12-22].
  5. John C. Goodman: The Waste Land: Innovation and Tradition (ang.). cooprenner.com. [dostęp 2016-12-21].
  6. Dramatic Monologue, Refrains, Mixed Meters (ang.). shmoop.com. [dostęp 2016-12-21].
  7. Josef Brukner, Jiri Filip: Poetický slovník (Blankvers). Praha: Mladá fronta, 1997. ISBN 80-204-0650-6.
  8. a b Roz Kaveney: TS Eliot's The Waste Land: the radical text of a wounded culture (ang.). theguardian.com. [dostęp 2016-12-21].
  9. David Weir: American Orient: Imagining the East from the Colonial Era Through the Twntieth Century (ang.). books.google.pl. s. 143. [dostęp 2016-12-21].
  10. VI Festiwal BETWEEN.POMIĘDZY (pol.). teatrgdyniaglowna.pl. [dostęp 2017-01-08].
  11. Thomas Stearns Eliot, Ryszard Krynicki i mistrzowie haiku (pol.). pasinski.blog.pl. [dostęp 2017-01-08].
  12. Poznań. Premiera „Terrarium” w ramach Teatru Powszechnego (pol.). e-teatr.pl. [dostęp 2017-01-08].
  13. The Waste Land (ang.). bl.uk. [dostęp 2017-01-08].
  14. The Observer Margate's shrine to Eliot's muse (ang.). theguardian.com. [dostęp 2017-01-08].
  15. Medián Petra Koubského: Prosím vás, hlavně se nelekněte (cz.). lupa.cz. [dostęp 2017-01-08].
  16. a b Przemysław Mroczkowski: Historia literatury angielskiej. Zarys. Wrocław: Ossolineum, 1981, s. 556. ISBN 83-04-00784-3.
  17. T.S. Eliot: Ziemia jałowa (pol.). kwartalnik.art.pl, 1995. [dostęp 2016-12-21].
  18. T.S. Eliot: Wybór poezji. Wybrał i wstępem opatrzył Krzysztof Boczkowski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 35-56. ISBN 83-06-01725-0.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • T.S. Eliot: The Waste Land (ang.). poetryfoundation.org. [dostęp 2016-12-21].