Zjednoczenie (branżowe)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zjednoczenienazwa organu zarządzania daną branżą przemysłu lub usług w okresie PRL (1945-1981).

Pierwsze zjednoczenia funkcjonowały w Polsce w okresie międzywojennym, które zrzeszały firmy prywatne danej branży. Po II wojnie światowej, w okresie gospodarki centralnie sterowanej, ewoluowały formy i nazwy organów zarządzania poszczególnymi branżami.

Chronologia[edytuj | edytuj kod]

  • 1945 – utworzenie zjednoczeń po II wojnie światowej, podporządkowując je centralnym zarządom ministerstw,
  • 1947 – dekoncentracja funkcji zarządzania przez wyłączenie z ministerstwa przemysłu centralnych zarządów i przekształcenia ich w samodzielne przedsiębiorstwa[1],
  • 1951 – włączenie centralnych zarządów do ministerstw[2], oraz likwidacja zjednoczeń, podporządkowując przedsiębiorstwa bezpośrednio centralnym zarządom.
  • 1955 – funkcjonowanie 12 ministerstw przemysłowych i 160 centralnych zarządów[3],
  • 1958 – przekształcenie centralnych zarządów w zjednoczenia[4], których liczba była mniejsza od dotychczasowych organów zarządzania o 42 jednostki organizacyjne[5],
  • 1967 – próba reformy zjednoczeń przemysłowych[6],
  • 1981 – likwidacja zjednoczeń, część z nich w pierwszej połowie 1982[7],
  • 1981 – powołanie zrzeszeń[8],
  • 1990 – początek procesu prywatyzacji zrzeszeń i podległych im przedsiębiorstw[9].

Funkcjonowały zjednoczenia ogólnokrajowe (np. branż przemysłowych, budownictwa specjalistycznego, biur projektów) oraz regionalne i wojewódzkie (np. budownictwa ogólnego, przemysłowego, komunalnego, rolniczego, wodnego i melioracji, państwowych gospodarstw rolnych, technicznej obsługi rolnictwa, przedsiębiorstw gospodarki komunalnej i mieszkaniowej, przemysłu terenowego, handlu, wełnianego, węglowego itd.). Większość zjednoczeń produkcyjnych dysponowało własnymi podmiotami krajowej dystrybucji produkowanych wyrobów, cały szereg z nich, również własnymi przedsiębiorstwami handlu zagranicznego.

Obecnie nie istnieje już żadne z dawnych zjednoczeń, funkcjonują jednak firmy które z powodów marketingowych zachowały logo lub nazwę danego zjednoczenia. Wyjątkiem jest zjednoczenie Bumar, które nie zostało zlikwidowane, lecz przekształcone w grupę kapitałową.

Zjednoczenia, pod nazwami których funkcjonują obecnie (lub funkcjonowały do niedawna) firmy:

Zjednoczenia[edytuj | edytuj kod]

Logo Zjednoczenia Gospodarki Rybnej (1971 rok)

Funkcjonowało około 150 ogólnokrajowych organów zarządzania o tej nazwie:

Uprawnienia zjednoczeń miało też kilkadziesiąt innych wydzielonych, podległych bezpośrednio ministerstwom organów zarządzania, np.:

oraz krajowe związki spółdzielczości pracy.

Lista zjednoczeń według używanych nazw[edytuj | edytuj kod]

  • Agromet” Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Rolniczych, Warszawa
  • Bacutil” Zjednoczenie Przemysłu Paszowego, Warszawa
  • Biofiz” Zjednoczenie Przemysłu Pomocy Naukowych i Zaopatrzenia Szkół, Warszawa
  • Biomed” Zjednoczenie Wytwórni Surowic i Szczepionek, Warszawa
  • Budostal” Zjednoczenie Budownictwa Przemysłowego, Kraków
  • Budomasz” Zjednoczenie Przedsiębiorstw Remontowo-Budowlanych Przemysłu Maszynowego, Warszawa
  • Bumar” Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Budowlanych, Warszawa
  • Cezal” Zjednoczenie Przedsiębiorstw Zaopatrzenia Lecznictwa, Warszawa
  • Chemak” Zjednoczenie Przemysłu Budowy Urządzeń Chemicznych, Warszawa
  • Chemitex” Zjednoczenie Przemysłu Włókien Sztucznych, Łódź
  • Domgos” Zjednoczenie Produkcji Sprzętu Gospodarstwa Domowego, Katowice
  • Elektromontaż” Zjednoczenie Przedsiębiorstw Robót Elektrycznych, Warszawa
  • Ema” Zjednoczenie Maszyn i Aparatów Elektrycznych, Warszawa
  • Erg” Zjednoczenie Przemysłu Organicznego i Tworzyw Sztucznych, Warszawa
  • Fermbud” Zjednoczenie Produkcji i Montażu Obiektów Inwentarskich, Poznań
  • Geokart” Zjednoczenie Przedsiębiorstw Geodezyjno-Kartograficznych, Warszawa
  • Herbapol” Zjednoczenie Przemysłu Zielarskiego, Warszawa
  • Hutmasz” Zjednoczenie Maszyn Hutniczych, Katowice
  • Instal” Zjednoczenie Przedsiębiorstw Instalacji Przemysłowych, Warszawa
  • Inżynieria” Zjednoczenie Budownictwa Inżynierii Miejskiej, Warszawa
  • Klima – Went” Zjednoczenie Przemysłu Urządzeń Wentylacyjno – Klimatyzacyjnych, Katowice
  • Las” Zjednoczenie Produkcji Leśnej, Warszawa
  • Meprozet” Zjednoczenie Montażu i Kompletowania Urządzeń Inwentarskich, Warszawa
  • Mera” Zjednoczenie Przemysłu Automatyki i Aparatury Pomiarowej, Warszawa
  • Metalchem” Zjednoczenie Budowy Aparatury Chemicznej, Gliwice
  • Metale” Zjednoczenie Górniczo – Hutnicze Metali Nieżelaznych, Katowice
  • Metalplast” Zjednoczenie Produkcji Elementów Wyposażenia Budownictwa, Poznań
  • Metex” Zjednoczenie Przemysłu Artykułów Technicznych i Galanteryjnych, Łódź
  • Mostostal” Zjednoczenie Konstrukcji Stalowych i Urządzeń Przemysłowych, Warszawa
  • Naczelny Zarząd Wydawnictw” Zjednoczenie Przedsiębiorstw Wydawniczych, Warszawa
  • Nieorganika” Zjednoczenie Przemysłu Nieorganicznego, Warszawa
  • Omel” Zjednoczenie Przemysłu Sprzętu Optycznego i Medycznego, Warszawa
  • Orbis” Zjednoczenie Gospodarki Turystycznej, Warszawa
  • Organika” Zjednoczenie Przemysłu Organicznego, Warszawa
  • Ortmed” Zjednoczenie Przemysłu Ortopedycznego, Warszawa
  • Petrochemia” Zjednoczenie Przemysłu Rafineryjnego i Petrochemicznego, Kraków
  • PKS Zjednoczenie Państwowej Komunikacji Samochodowej, Warszawa
  • Plastofarb” Zjednoczenie Przemysłu Tworzyw i Farb, Mikołów
  • Polam” Zjednoczenie Sprzętu Oświetleniowego i Elektroinstalacyjnego, Warszawa
  • Polbaw” Zjednoczenie Przemysłu Bawełnianego, Łódź
  • Poldrób” Zjednoczenie Produkcji Drobiarskiej, Warszawa
  • Polifarb” Zjednoczenie Przemysłu Farb i Lakierów, Gliwice
  • Polmetal” Zjednoczenie Przemysłu Wyrobów Metalowych, Kraków
  • Polfa” Zjednoczenie Przemysłu Farmaceutycznego, Warszawa
  • Pollena” Zjednoczenie Przemysłu Chemii Gospodarczej, Warszawa
  • Polmag” Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Górniczych, Katowice
  • Polmatex” Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Włókienniczych, Łódź
  • Polmo” Zjednoczenie Przemysłu Motoryzacyjnego, Warszawa
  • Polmos” Zjednoczenie Przemysłu Spirytusowego, Warszawa
  • Polski Len” Zjednoczenie Przemysłu Lniarskiego, Łódź
  • Polsport” Zjednoczenie Przemysłu Sprzętu Sportowego, Warszawa
  • Ponar” Zjednoczenie Przemysłu Obrabiarkowego, Warszawa
  • Predom” Zjednoczenie Przemysłu Zmechanizowanego Sprzętu Domowego, Warszawa
  • Prema” Zjednoczenie Przemysłu Precyzyjnego, Warszawa
  • PRK Zjednoczenie Przedsiębiorstw Robót Kolejowych, Warszawa
  • Promer” Zjednoczenie Przedsiębiorstw Produkcji Maszyn i Urządzeń Handlowych, Warszawa
  • PZL” Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego i Silnikowego, Warszawa
  • Ruch” Zjednoczenie Upowszechniania Prasy i Książki, Warszawa
  • Spomasz” Zjednoczenie Maszyn Przemysłu Spożywczego, Warszawa
  • Stolbud” Zjednoczenie Przemysłu Stolarki Budowlanej, Warszawa
  • Stomil” Zjednoczenie Przemysłu Gumowego, Łódź
  • Tasko” Zjednoczenie Przemysłu Taboru Kolejowego, Poznań
  • Techma” Zjednoczenie Modernizacji Przemysłu Maszynowego, Warszawa
  • Telkom” Zjednoczenie Przemysłu Teleelektronicznego, Warszawa
  • Transbud” Zjednoczenie Przedsiębiorstw Transportowo-Sprzętowych Budownictwa, Warszawa
  • Tricot” Zjednoczenie Przemysłu Dziewiarskiego i Pończoszniczego, Łódź
  • Unitra” Zjednoczenie Przemysłu Elektronicznego i Teletechnicznego, Warszawa
  • Unitra-Dom” Zjednoczenie Przemysłu Elektronicznego, Warszawa
  • Unitra-Elektron” Zjednoczenie Przemysłu Podzespołów i Materiałów Elektronicznych, Warszawa
  • Uzdrowiska Polskie” Zjednoczenie, Warszawa
  • Vis” Zjednoczenie Przemysłu Narzędziowego, Warszawa
  • Vitrocer” Zjednoczenie Przemysłu Szklarskiego i Ceramicznego, Warszawa
  • Wuteh” Zjednoczenie Producentów Wyposażenia Technicznego Handlu i Usług, Wrocław
  • Zelwod” Zjednoczenie Elektryfikacji i Zaopatrzenia Rolnictwa i Wsi w Wodę, Warszawa
  • Zemak” Zjednoczenie Przemysłu Budowy Maszyn Ciężkich, Warszawa
  • ZNTK Zjednoczenie Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego, Warszawa
  • Zremb” Zjednoczenie Mechanizacji Budownictwa, Warszawa

Organizacja zarządzania w innych krajach socjalistycznych[edytuj | edytuj kod]

Forma zarządzania w krajach ościennych była zróżnicowana i ulegała ewaluacji.

NRD[edytuj | edytuj kod]

Powołane w 1948 na terenach późniejszej NRD branżowe zrzeszenia, np. przemysłu stoczniowego (Vereinigung Volkseigener Werften – VVW), w 1959 przekształcono w zjednoczenia (np. Vereinigung Volkseigener Betriebe Schiffbau – VVB), w 1979 w kombinaty (np. Kombinat Schiffbau Rostock)[10][11][12][13]. Jednym z bardziej znanych było zjednoczenie przemysłu motoryzacyjnego Industrieverband Fahrzeugbau (IFA).[14]

ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Od początku lat 60. w gospodarce ZSRR zaczęły funkcjonować zjednoczenia przedsiębiorstw (oбъединение предприятий)[15], zjednoczenia naukowo-produkcyjne (научно-производственное объединение)[16] i zjednoczenia produkcyjne (производственное объединение). Te ostatnie będące odpowiednikami naszych kombinatów. Były zjednoczenia wszechzwiązkowe lub podległe władzom poszczególnych republik.

Zjednoczenia naukowo-produkcyjne to samodzielne i samofinansujące się organizacje naukowo-produkcyjne, w skład których wchodzą m.in. placówki naukowo-badawcze, biura projektów, zakłady produkcyjne i zaplecza.

Podobnie zarządzano np. w Bułgarii, Chińskiej Republice Ludowej, na Kubie i w Rumunii.[17]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Lub Zjednoczenie Produkcji Wyrobów Powszechnego Użytku „Domgos”.
  2. W tym przypadku zjednoczeniami było np. 8 dyrekcji okręgowych kolei państwowych – DOKP.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Uchwała Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów z października 1946 r. (uchwała nie publikowana) oraz Dekret z 3 stycznia 1947 r. o utworzeniu przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. z 1947 r. nr 8, poz. 42).
  2. Uchwała Prezydium Rządu z 23 grudnia 1950 r. (M.P. z 1951 r. nr 5, poz. 63).
  3. K. Jeżowski: Zarządzanie przemysłem, PWE Warszawa 1970, s. 18.
  4. Uchwała nr 128 Rady Ministrów z dnia 18 kwietnia 1958 r. w sprawie zmian struktury organizacyjnej państwowego przemysłu kluczowego (uchwała nie publikowana).
  5. B. Gliński: Problemy zarządzania przedsiębiorstwami przemysłowymi, PWE Warszawa 1961, s. 146.
  6. Uchwała nr 383 R.M. z dnia 7 grudnia 1966 r. w sprawie organizacji i funkcjonowania zjednoczeń przemysłowych (M.P. 69/66 poz. 327).
  7. Uchwała nr 242 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie zasad, trybu i terminu zniesienia zjednoczeń przedsiębiorstw państwowych (M.P. z 1981 r. nr 32, poz. 286).
  8. Ustawa z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz.U. z 1981 r. nr 24, poz. 122).
  9. Ustawa z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. z 1990 r. nr 51, poz. 298) (uchylona).
  10. André Steiner: Von Plan zu Plan. Eine Wirtschaftsgeschichte der DDR, DVA Verlag, München 2004
  11. Schiffbau in der DDR.
  12. Vereinigung Volkseigener Betriebe
  13. Kombinate und Betriebe der DDR, Kammer für Außenhandel der DDR Berlin 1990
  14. André Steiner: Von Plan zu Plan. Eine Wirtschaftsgeschichte der DDR, DVA Verlag, München 2004
  15. Hasło: Объединение предприятий, [w:] Słownik Finansowy (Финансовый словарь), [1]
  16. Hasło: Объединение научно-производственное, [w:] Encyklopedia Górnictwa (Горная энциклопедия), [2].
  17. Socialist World Shippping Directory 1984, 1988

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bączek, Ryszard: Zarządzanie przemysłem w Polsce Ludowej, Wydawnictwa Uczelniane Politechniki Lubelskiej Lublin 1979, 256 s.
  • Socialist World Shippping Directory 1984, 1988
  • André Steiner: Von Plan zu Plan. Eine Wirtschaftsgeschichte der DDR, DVA Verlag, München 2004

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]